06:46 19 Yanvar 2018
Efir
Pavlik Morozov

Oʻzbekistonda "Pavlik Morozovchilar" paydo boʻladimi?

© Sputnik/ Saykov
Analitika
Havola olish
190170

Hukumat inson haq-huquqlarini kengaytirish bilan bir vaqtda, jinoyatchilikning ham tashvishini qilmoqda

TOSHKENT, 12 yanv — Sputnik. Va nihoyat, oʻzbek tilidagi "meni sotishdi", degan ibora bevosita oʻz maʼnosini ham ifodalaydigan boʻldi. Hukumat tayyorlanayotgan, sodir etilgan jinoyatlar, tergovdan yashiringan gumondorlar, jinoyatga tegishli dalillar haqidagi maʼlumotlar uchun pul toʻlamoqchi.

Mazkur masala jamoatchilik oʻrtasida har xil gap-soʻzlarga sabab boʻlmoqda. Kimningdir nazarida bu jamiyatning maʼnaviy ildizlariga bolta urib, sotqinlikning avj olib ketishiga olib keladi. Fuqarolardagi hamjihatlikdek muqaddas tuygʻularni yerparchin qilib yuborishi mumkin, deyotganlar ham topiladi.

Ushbu savolga javob olish maqsadida Sputnik Oʻzbekiston muxbiri Dilshoda Rahmatova Oʻzbekistondagi Ichki ishlar vazirligi tuzilmalarida uzoq yillar xizmat qilib, ayni vaqtda nafaqada boʻlgan ofitserga ushbu qarorga sharh berishni soʻrab murojaat qildi.

Suhbatdoshning ism-sharifi uning xohishiga koʻra sir saqlanadi.

"Aslida bu bir tomonlama olib baholanadigan, oddiy hal qilib qoʻyadigan masala emas.

Bilamiz, bir paytlar, sovet tuzumi endi-endi shakllanib kelayotganda sotqinlik ulugʻlangan, ota bolaga, bola otaga qarshi qoʻyilgan va shu orqali davlatning nufuzini oshirish harakatida boʻlingan. Aslida-ku bu bilan nufuz oshirilmaydi, balki xalq qoʻrquvda ushlab turiladi. Oʻz yaqinlarini sotgan Pavlik Morozov mana shu siyosatning yorqin namunasi va bosh qahramoni edi.

Albatta, Oʻzbekistonda joriy etilgan yangi tartibni oʻsha holat bilan tenglashtirib boʻlmaydi, sovet tuzumida aldangan odamlar gʻoya uchun ishlayapman, degan xayolda boʻlgan va hukumat ularning shunday fikrda boʻlishiga erishgan ham.

Oʻzbekistonda joriy etilayotgan yangi tartibni esa Amerikada, yovvoyi gʻarbda bir paytlar rusum boʻlgan holatga ham tenglashtirish kayfiyati mavjud. U yerda ham jinoyatchilar uchun katta mablagʻlar toʻlangan. Bu esa ayrimlarning shu ishni kasbga aylantirib yuborishiga sabab boʻlgan.

Biroq Oʻzbekiston bu ikkalasidan ham oʻzgacha yoʻlni tanlagan.

Bunda jamiyatning maʼnaviy ildizlariga putur yetkazishi mumkin boʻlgan holat yoʻq. Shuningdek, jinoyatchilarni tutib, shu orqali pul ishlab, kun koʻrish imkoni ham mavjud emas.

Bir soʻz bilan aytganda, hech kim chekkadan kelib, jinoyatchilarni tutishni oʻziga kasb qilib ololmaydi.

Oʻzbekistonda joriy etilayotgan ushbu tartib, mamlakatda fuqarolar erkinliklari va huquqlarini taʼminlash, jinoyatchilikka qarshi kurash, jamoat tartibini saqlash, jinoyatchilikni oldini olish borasida amalga oshirilayotgan yaxlit siyosatning kichik bir yoʻnalishi sanaladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 noyabrdagi farmoni bilan sud-tergov jarayonida fuqarolarning huquq va erkinliklari kafolatlari kuchaytirildi. Bu esa oʻz navbatida tergovchi-surishtiruvchilar tomonidan jinoyat ishi boʻyicha dalillar yigʻilishida bir qator qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi (shu paytga haqqoniy, qonun doirasida ishlaganlar uchun qiyinchilik yoʻq).

Shuningdek, jinoyat sodir etishda gumon qilingan shaxslarning telefondagi muloqotini eshitishga sanktsiya berish huquqi sudlarga oʻtkazish borasida koʻrilayotgan choralar ham sodir etilgan jinoyatlar boʻyicha dalillar toʻplash va tayyorlanayotgan jinoyatlarni oldindan aniqlab, choralar koʻrishga salbiy taʼsir koʻrsatadi.

Oʻz-oʻzidan maʼlumki, jamiyatda har qanday holat xuddi dorbozning doridagi kabi nozik muvozanatda boʻlishi lozim. Aks holda falokat yuz beradi. Fuqarolarning haq-huquqlarini kengaytirish, ularning erkinliklari kafolatlanishi yaxshi, albatta. Lekin bu oʻz navbatida jinoyatchilarga ham erkinlik beradi-da. Demak, bunday haq-huquqlardan keyin oʻz-oʻzidan yo huquqni himoya qilish organlarining ham "oyoq-qoʻlini yechib yuborish" yoki jinoyatchilikka qarshi kurashning boshqa choralarini koʻrish lozim boʻlar edi. Aks holda jamiyatda jinoyatchilik avj olib ketadi. Chunki berilgan haq-huquqlardan faqat oqkoʻngil insonlar foydalanadi, jinoyatchilar esa tergov va sudda "uzr, bilmay qolibman", deb bosh egib turaveradi, deb oʻylaganlar qattiq adashadi.

AQShdagi inson erkinliklari haqida ogʻzimiz koʻpirib gapirishni xush koʻramiz. Lekin shu erkinliklarning muvozanatini saqlash uchun politsiyaga berilgan haq-huquqlar haqida uncha gapiravermaymiz. Agar, 2017 yilda ommaviy axborot vositalari bergan maʼlumotlar aldamasa, AQSH politsiyasi oʻrta hisobda yiliga taxminan 500 nafar atrofidagi shaxsga nisbatan qurol qoʻllar ekan (Oʻzbekistonda bunday holat 2-3 tadan osharmikin?).

Shulardan kelib chiqqan holda, Oʻzbekiston jinoyatchilikka qarshi kurash, uning oldini olishda huquq-tartibot organlarining haq-huquqlarini kengaytirishdan koʻra, sohada innovatsion texnologiyalarni qoʻllash (butun mamlakat boʻylab videokuzatuv tizimlarini joriy etish, tergov-surishtiruv jarayonida zamonaviy texnologiyalardan keng foydalanish) va yuqorida aytilgan usul, fuqaro va jamoat tashkilotlarini bu ishga keng miqyosda jalb etishni maʼqul koʻrdi.

Bu maqsadda, fuqaro va jamoat tashkilotlarini ragʻbatlantirish masalasi ham hal etildi. Holbuki, Oʻzbekiston "oshib-toshib ketgan boy davlat emas" (SH.M.Mirziyoyev iborasi). Bejizga ragʻbatlantirish mezonlarida nafaqat jinoyatchilikni oldini olish, fosh etish, jinoyatchini tutish, balki dalillarni aniqlash masalasi ham aks etmagan. Endi jinoiy ish boʻyicha dalillar gumondor, ayblanuvchi, sudlanuvchiga zugʻum, qoʻrqitish, ruhiy tazyiqlarsiz yigʻilishi lozim, axir.

Sotqinlik masalasida esa, aytish lozim, davlat uning maʼnaviy jihatlariga alohida eʼtibor qaratgan. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida, tayyorgarlik koʻrilayotgan yoki sodir etilgan ogʻir, oʻta ogʻir jinoyat haqida aniq bilgani holda xabar bermaslik, jinoyat va jinoyatchilarni oldindan vaʼda bermay yashirish (oldindan vaʼda bergan boʻlsa jinoyatga sherik boʻlib qoladi va jinoyat ijrochisi bilan tengma-teng javobgarlikka tortiladi) uchun jinoiy jazo belgilanganiga qaramay (241-modda), ushbu qilmish uchun ayblanuvchi, gumondor, sudlanuvchining yaqin qarindoshlari jinoiy javobgarlikka tortilmaydi (31-modda).

Bir soʻz bilan aytganda, hech bir shaxs yaqin qarindoshlarini "sotish"ga majbur emas. Lekin endi haqiqiy maʼnoda sotish ilinji paydo boʻlsa, bu uning shaxsiy ishi. Bir nima deb boʻlmaydi", deb suhbatga yakun yasadi suhbatdosh.

Asosiy mavzular