Dunyoda

Mustaqil davlatlar hamdoʻstligining bugungi kuni va ertasi

© Sputnik/Viktor Tolochko. MDH II vazirlari uchrashuvi
MDH II vazirlari uchrashuvi - Sputnik Oʻzbekiston
Qozogʻistonda boʻlib oʻtadigan kengash munosobati bilan siyosiy ekspert Innokentiy Adyasov Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligining bugungi kuni va ertasi haqida fikr bildirdi.

TOSHKENT, 16 okt — Sputnik. Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi 1991 yilda Sovet Ittifoqining merosxuri sifatida tashkil etilganligini, sobiq Ittifoq fuqarolari baʼzan esdan chiqarib qoʻyadilar.

Nima boʻlganda ham, MDH dunyoda oʻziga xos yagona tashkilot. U aʼzolaridan hech qanday katta majburiyatlar yoki chuqur iqtisodiy integratsiya talab qilmaydi. MDH tashkil qilinganidan beri hech bir aʼzo uni tark etmadi, Gruziya 2009 yilda rasman tark etishiga qaramasdan, MDH doirasidaga barcha asosiy shartnomalarga aʼzoligicha qolmoqda.

Koʻp ilmiy izlanishlarda aytilganidek, MDH, sobiq Ittifoq respublikalarining konfederatsiyasi, bir xil huquqlarga ega boʻlgan davlatlar ittifoqi. Uning Sovet Ittifoqidan farqi shundaki – yagona   boshqarish markazi yoʻq.

Kun tartibi

Kengash kun tartibiga 17 masala qoʻyilgan. Ulardan 4tasi tor doirada, faqat prezidentlar ishtirokida,  muhokama qilinadi: BMT tashkil qilinganiga 70 yil boʻlgani, xalqaro terrorrizm, MDH keyingi Kengashi oʻtkazish joyi va unda raislik masalasi.

MDH kengaytirilgan tartibda Chernobil AESda avariyasi, migratsiya masalalari, 2016-2020 yillarda MDH chegaralarini mustahkamlash masalalari koʻrib chiqiladi.

Ukraina masalasi

Lekin MDH hozirgi kunning eng asosiy savoli: ushbu tashkilotda Ukraina oʻzini qanday holatda tasavvur qilmoqda?

Maʼlumki Ukraina Ittifoq tarqalishi haqidagi “Belovejsk shartnomasi”ga qoʻl qoʻygan uch mamlakatdan biri edi. Lekin MDH tashkilotchilaridan biri boʻlishiga qaramasdan Ukraina ushbu tashkilotga nisbatan doimo ikkilamchi munosobatda boʻlgan. Ukraina parlamenti (Verxovnaya Rada) MDH nizomini haligacha qabul qilgani yoʻq. Bunga qaramasdan Ukraina savdo-sotiq va boshqa masalalarida doimo oʻziga MDH imtiyozlarni talab qilgan.

Ukrainada hokimiyat almashganidan beri, Verxovnaya Radaga MDHdan chiqish masalasi bir necha bor qoʻyildi, lekin kerakli ovoz miqdori yigʻa olmadi. 2015 bahorida Ukraina TIV Pavel Klimkin Ukraina MDHdan chiqmagani tasdiqladi. Shunga qaramay, Kiyev MDHga aʼzolik badali — 2 mln. dollar toʻlashdan bosh tormoqda.

Ushbu Kengash Kiyev uchun juda zarur, chunki Ukrainaning YEI bilan erkin savdo zonasi ishga tushishiga bir necha oy vaqt qolayapti. Agar bu amalga oshsa Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi Yevropa tovarlari Ukraina orqali MDH bozorlariga chiqmasligi uchun qarshi choralar koʻrishga tayor.

Ukraina tomoni uchun ushbu muammoni MDH erkin savdo zonasining (ZST SNG) barcha aʼzolari bilan muhokama qilishga bundan qulay vaziyat boʻlishi amrimahol.

 

Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEOII) MDH oʻrnini bosadimi?

Burabay shaharchasida YEOIIning Oliy kengashi majlisi ham boʻlib oʻtishi kutilmoqda.

Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi uchun birinchi yil oson boʻlmadi. Bunga ham tashqi ham ichki omillar taʼsir koʻrsatdi. Tashqi omillar neft muammosi, tashqi kreditlar narxi oshishi va oʻzga xom-ashyo markazlari orasidagi raqobat boʻlsa, ichki sabablar – asosan YEOII davlatlari qonunlari va  valyuta-moliya bozorlari oʻzaro muvofiqlashtirilmaganligidir.

YEOIIga albatta rivojlanish kerak. Krizislarni qanday yengish haqida tushunchaga ega boʻlmay turib rivojlanishning iloji yoʻq. YEOII rahbarlari krizis holatlarida oʻzaro hamkorlik mexanizmlari ishlab chiqara olishlariga, umid qilish kerak.

MDH va YEOII formatlarini mujassamlashtirishning iloji bormi?

Hamkorlikning ushbu koʻrinishlari bir-biriga qarama-qarshi emas, aksincha, ularning barchasi sobiq Ittifoq hududini har yoʻsinda birlashtirishga qaratilgan. Shuning uchun bunday harakatlar har taraflama qoʻllanilishi kerak.

Hamkorlikning har bir koʻrinishi ustunvorlik tomonlarini aniq belgilab olishi kerak: MDH gumanitar sohada oʻz oʻrnini oqladi. Hamkorlik mamlakatlari orasida chegaralarni vizasiz kesib oʻtish juda muhim. Umumiy taʼlim sohasida ham maʼlum hamkorlik imkoniyatlari bor.

Lekin, iqtisodiy sohadagi loyhalarning koʻpi, afsuski, faqat qogʻozda qoldi. Iqtisodiy hamkorlik borasida jahon tajribasi milliy organlardan ustun turadigan boshqaruvchi organ kerakligini isbotladi. Bu esa Hamdoʻstlik nizomining asosiga qarama-qarshi.

Iqtisodiy integratsiya, ushbu jarayon murakkabligiga qaramasdan, YEOII koʻrinishida bosqichma-bosqich rivojlanib bormoqda.     

MDH gumanitar asoslardan tashqari yana bir oʻta muhim masalani hal qiladi – hamdoʻstlik sobiq Ittifoq ichida fikr almashiladigan norasmiy maydon vazifasini oʻtamoqda va har qandar mojarolarni paydo boʻlish jarayonida hal qilish imkonini bermoqda.

Qozogʻistonda oʻtkazilgan Kengash, bir vaqtlar ittifoqdosh boʻlgan MDH davlatlari orasida, bir qaraganda koʻzga ilgʻamaydigan, lekin asli behisob hamkorlik rishtalarini saqlab qolishning, yangi koʻrinishi topishda yangi imkon berishi mumkin.

 

Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala