Jamiyat

Tursunboy Rashidov: Toshkentni deyarli “noldan” tiklagan edik

© Sputnik / Georgiy Zelma / Mediabankka oʻtishToshkent zilzilasi
Toshkent zilzilasi - Sputnik Oʻzbekiston
Obuna boʻlish
NovostiTelegram
Sputnik muxbiri 1966 yil 26 aprel voqealariga guvoh boʻlibgina qolmay, balki, vayronaga aylangan shaharning qayta tiklanishiga katta hissa qoʻshgan inson – Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti bosh ilmiy xodimi Tursunboy Rashidov bilan suhbatlashdi.

TOSHKENT, 22 apr — Sputnik. Bundan 50 yil oldin – 1966 yil 26 aprel kuni Toshkentda tonggi soat 5:22 daqiqa 53 soniya oʻtganda vayron etish kuchiga ega boʻlgan zilzila sodir boʻlgan edi. “Qudratli silkinish” oqibatida Toshkentda bir yarim million aholidan 300 mingdan ortigʻi uysiz qoldi.

Zilzila natijasida vayron boʻlgan bino - Sputnik Oʻzbekiston
Jamiyat
Oʻzbekistonda har bir bino zilzilabardoshlikka tekshiriladi

Zilziladan talafot koʻrgan Toshkentga sobiq Ittifoqdosh respublikalaridan katta yordam koʻrsatildi: shahar qisqa muddat – 3,5 yilda toʻliq qayta tiklandi. Yangi dahalar, yoʻldosh shahar – Sirgʻali bunyod etildi. Umumiy hisobda 1 million 200 ming kvadrat metr turar joy qurildi, 300 ming toshkentlik uy-joy bilan taʼminlandi.
Zilzilani boshdan kechirgan va vayron boʻlgan shaharni qayta tiklashda ishtirok etgan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi katta ilmiy xodimi Tursunboy Rashidov 1966 yil aprel voqealarini quyidagicha yodga oladi: 

"Zilzila sodir boʻlishi mening Seysmologiya institutiga rahbar boʻlib tayinlangan kunimga toʻgʻri kelgan edi, — deydi olim. Ertalab 10da chaqirilgan majlis davomida mening nomzodim rahbarlikka tasdiqdan oʻtgach, hammamiz zilziladan soʻng yetkazilgan zarar hajmini aniqlash uchun koʻchaga chiqdik. Qarangki, yangi ishga oʻtgan kunimdayoq taqdir menga juda katta sinov tayyorlab qoʻygan edi. Ammo, yosh, kuch-gʻayratga toʻla emasmanmi, darhol jon-jahdim bilan ishga kirishdim".

"Baxtni qarangki, zilzila tufayli qurbon boʻlganlar soni unchalik koʻp boʻlmadi. Bu borada Toshkentga omad kulib boqdi, deyish mumkin. Qolaversa, aholi oʻrtasida ham sarosima sezilmadi. Zilziladan talafot koʻrganlar koʻchada qolmasliklari uchun, palatkalar qurishni tashkillashtira boshladik. Baʼzi bino va inshootlarni tiklash mumkin edi, ammo, umuman olganda, shahar kapital qurilishga muhtoj edi”, — deb oʻz hikoyasida davom etdi suhbatdosh.

Seysmolog olimning soʻzlariga qaraganda, zilzila vaqtidagi ilk silkinishlar markaz tomonidan qayd etilmagan. Suhbatdoshning aytishicha, aynan ular juda katta kuchga ega boʻladi. "Afsuski, oʻsha vaqtda stantsiya ishlamay qolgan", — deydi Rashidov.

"Bir soniya ham vaqtni oʻylab oʻtirishga sarflamay, tezkorlik bilan ekspeditsiya tashkil etildi. Ekspeditsiya aʼzolari piyoda yurgan holda, juda qisqa vaqt ichida Skverdan Eski shahargacha boʻlgan hududni oʻrganib chiqdilar. Mutaxassislar talafotlarni oʻzaro taqqoslash yordamida, roʻy bergan zilzila 8 balldan sal yuqori kuchga ega boʻlganini aniqladilar. Zilzila oʻchogʻi Toshkent markazi, yaʼni Skver ostidan oʻtgan edi".

Toshkent seysmik jihatdan xavfli Toshkent–Piskom seysmogen zonasida joylashgan. Toshkentda soʻnggi 150 yil davomida 10 ga yaqin kuchli zilzila boʻlib oʻtgan.

"Oʻtkazgan tadqiqotlarimiz natijasida, zilzila kuchi qayerdadir 7 ball, qayerdadir 8 ballni tashkil qilganini aniqladik. Zilzila oʻchogʻidan uzoqlashgani sari vayronakor kuch sekin-asta soʻnib borgani maʼlum boʻldi. Xullas, ilmiy qoʻllanmalarga tayangan holda ekspeditsiya oʻtkazgan kuzatuvlar natijasida, Toshkentda 8 ballik zilzila sodir boʻlganini isbotlab berdik. Oʻsha vaqtlarda Moskvaga isbot talab qilmas dalillarni keltirish va hisobot berish oson ish emas edi. Ammo biz bu ishni uddaladik va poytaxtimizni 8 balli zonaga kiritdik”, — deb yodga oladi Fanlar akademiyasi xodimi.

Seysmograf. Zilzila - Sputnik Oʻzbekiston
Jamiyat
MCHS fuqarolarga “9 ballik zilzilani his qilishni” taklif etdi

Olingan seysmik materiallarni sinchiklab oʻrganish va ularni Toshkentoldi hududining tektonik tuzilishi bilan bogʻlash natijasida shu narsa aniqlandiki, Toshkent va uning atrofida roʻy bergan zilzilalarning kuchi 8 balldan oshmaydi. Shunga koʻra zilzila ehtimoli boʻladigan seysmogen zonalar asosida tuzilgan mukammal seysmik rayonlashtirish xaritasida Toshkent 8 balli zonaga kiritilgan.

“Shundan soʻng ulkan Umumittifoq qurilishi boshlandi. Hamma bir yoqadan bosh chiqarib, Toshkentni qayta tiklash ishlarida shoʻngʻidi. Bu aql bovar qilmas hodisa edi. Sobiq Ittifoqning deyarli barcha respublikalari bizga yordamga shoshildi. Toshkentga Ukraina, Belorussiya, Rossiya, Armaniston, Gruziya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va boshqa koʻplab mamlakat va davlatlar aholisi yordam qoʻlini choʻzgan edi.

Yangi doʻstlar, hamkasblar, suhbatdoshlar bilan tanishdim. Ular bilan birgalikda loyihalashtirish va qurilishdagi murakkab masalalarga yechim topib, arxitektura sohasida yangi yechimlarni amaliyotga kiritdik, shuningdek, obʼyektlar qurilishida yuqori zilzilabardoshlikka erishdik. U shunday davr boʻlgandiki, bunda nafaqat quruvchi va arxitektorlar, balki, boshqa soha kishilari ham Toshkentga, shunchaki, oʻzining oʻzbek birodariga xolisona yordam berish uchun kelgan edi. Hatto, uzoq masofa ham ular uchun bu xayrli ishda toʻsiq boʻla olmadi.

Seysmologning xotirlashicha, atigi bir necha yil ichida Oʻzbekiston poytaxti qayta tiklandi.  “Toshkentda juda koʻp binolar qad rostladi, qurilish ishlarida ishtirok etganlarning koʻpchiligi shaharda qolib ketdi. Ular bu yerda orttirgan axil oilasidan ajralishni istamay qolishgan edi".
“Oradan bir necha yil oʻtgach, yaʼni 1967 yilda, Toshkent metropolitenini qurish haqida gap ochildi. Oʻsha vaqtlarda, vayronakor zilzilani boshdan kechirgandan keyin Toshkent metro qurishni rejalashtirishi hech kimning xayoliga kelmagan edi”, — hikoya qiladi Rashidov.

Ekspertning hikoya qilishicha, Toshkent uchun yangi boʻlgan yer osti obʼyekti qurilishi atrofida voqealar shiddat bilan rivojlangan, hatto, oʻta qiziqarli tus ola boshlagan. Yuqorida taʼkidlanganidek, Markazga bu rejani amalga oshirishning iloji borligi-yu, oʻzbek poytaxti oʻz yer osti temir yoʻliga ega boʻlishi mumkinligini isbotlash talab qilinardi. "Bu yerda, — deydi mutaxassis, — yer osti inshootlari zilzilalar tufayli vayron boʻlmasligi bizga juda qoʻl keldi”.
"Yodimda, meni respublika bosh seysmologi sifatida Sharof Rashidov huzuriga chaqirtirishdi. Bu uchrashuvning naqadar muhim va masʼuliyatli ekanligini anglagan holda, u yerda qanday masala muhokama qilinishi haqida hech kim meni ogohlantirmagan edi. Kelsam, butun Ittifoqdan loyihachilar, quruvchilar va arxitektorlar toʻplangan. Tuproq qatlami unchalik yaxshi boʻlmagan, qolaversa, seysmik jihatdan xavfli hududda qanday qilib metro qurilishi mumkin, degan savol oʻrtaga tashlangan edi. Shu payt Sharof Rashidov, "Mana, oramizda mening familiyadoshim oʻtiribdi, u shu savolga javob beradi", deb qoldi. Oʻrnimdan turib, bu savol jiddiy oʻrganishni talab qilishini va bir oz vaqt kerakligini aytdim. Shunda u kishi: “Rashidovga topshiriq beringlar, u loyihalovchilar bilan birgalikda ishlasin”, dedi.

Yaponiyadagi ikkinchi yer silkinishi birinchisiga qaraganda 16 marotaba kuchliroq boʻlgan - Sputnik Oʻzbekiston
Dunyoda
Yaponiyada ikki kun davomida 230 marotaba yer qimirladi

Tursunboy Rashidovga oʻshanda jiddiy yondashuvni talab qiladigan 10ga yaqin savollar berilgan. Bu savollarning baʼzi birlariga hozirga qadar javob topa olganim yoʻq, deb tan oladi seysmolog. Ammo metro baribir qurildi.
Birinchi Chilonzor va Oʻzbekiston bekatlari qurib topshirildi. Ularning qurilish ishlarida Seysmologiya instituti rahbari sifatida Tursunboy Rashidov ham ishtirok etgan edi.
"Oʻsha davr — buyuk ishlar amalga oshirilgan davr boʻldi. Toshkentning qayta tiklanishida koʻrsatilgan yordamdan soʻng, biz ham, oʻz navbatida, ittifoqdosh qoʻshnilarimiz boshiga kulfat tushganda ularning yonida boʻldik. Spitakda roʻy bergan kuchli zilzilaning ertasi kuni yoʻlga chiqib, u yoqda zilzila sabablarini tushuntirish hamda qayta tiklash ishlarini amalga oshirish boʻyicha komissiyaga rahbarlik qildim. Men bilan birga oʻzbekistonlik hamkasblarim ham kelishgan edi. Biz hamisha birga boʻlganmiz, xursandchilik kunlarimizda ham, boshimizga ish tushganda ham. Oʻz vaqtida birodarlarimiz va qoʻshnilarimiz yelkadoshligini his qilganimiz uchun bizda hech qachon qoʻrqish hissi boʻlmagan”, — deya suhbatga yakun yasadi Tursunboy Rashidov.

Yangiliklar lentasi
0