Jamiyat

Oʻzbekiston plastik kartalari: virtual pullar mashmashasiga qachon chek qoʻyiladi?

Sputnik muxbirlari mamlakatda soʻnggi paytlarda aholi dardiga dardisar boʻlayotgan plastik kartochkalardan foydalanishning oʻziga xos milliy xususiyati nimada ekanini aniqlashga harakat qilishdi.

TOSHKENT, 25 iyun — Sputnik. Oʻzbekistonda keyingi oʻn yilda oddiy nomga ega, yaʼni Uzcard naqd pulsiz toʻlov tizimi faol tarzda singdirilib kelinmoqda.

Tan olish joizki, hukumatimiz bu borada jiddiy muvaffaqiyatlar qozondi — plastik kartochka egalari undan universal toʻlov vositasi sifatida foydalanib kelishmoqda, deylik oziq-ovqat doʻkonlarida, turli xizmat koʻrsatish sohalarida. Shuningdek, kommunal xizmatlar uchun toʻlovlarni ham plastik karta yordamida amalga oshirish mumkin. Toshkent shahridagi faqat plastik kartochkaga savdo qiluvchi "Elga xizmat" korxonalarini ham xalq uchun yaratilgan yana bir qulaylik sifatida eʼtirof etish mumkin.

15 yil muqaddam terminal nima ekanligini bilmagan, sotuvchi va xaridor oʻrtasidagi "savdolashish" esa, hatto, oʻziga xos urf-odat darajasiga koʻtarilgan mamlakat uchun bu jiddiy yutuq ekanligini eʼtirof etish lozim.

Ammo yangi tizimning barcha sanab oʻtiladigan afzalliklariga qaramay, soʻnggi yillarda, Oʻzbekiston aholisi oʻzini aldangandek his qilayotgani ham rost.

Koʻzlangan maqsad — "naqd pullar elektron pullarga tenglashtirilishi" nafaqat amalga oshmadi, balki bu ikkisi, bir-biridan yiroqlashdi, hatto.

Shu bois, Sputnik muxbirlari mamlakatda soʻnggi paytlarda aholi dardiga dardisar boʻlayotgan plastik kartochkalardan foydalanishning oʻziga xos milliy xususiyati nimada ekanini aniqlashga kirishdilar.

Masala tarixiga nazar

Mamlakatimizda naqd pulsiz hisob-kitoblarni rivojlantirish, jumladan, plastik kartochkalar orqali toʻlovlarni oʻtkazish tizimini takomillashtirish 2004 yilda joriy etilgan edi. Ammo bu 2004 yilga qadar baknlar kartalar emissiyasi bilan shugʻullanmagan, degani emas. Shunchaki, 2004 yilda "plastik" tizimini xalq orasida maksimal singdirish uchun davlatning oʻzi ishga kirishdi.

Bu yoʻnalishda muvaffaqiyat qozonish uchun, eng avvalo biznesni naqd pulsiz, yaʼni terminal vositasida amalga oshiriladigan toʻlov tizimiga oʻtishga majbur qilish taqazo qilinardi. Bu esa, tabiiyki, soliq inspektsiyasi toʻsiqlarini "aylanib oʻtib", "qora bugalteriya" asosida ish yuritishga koʻnikib qolgan tadbirkorlarga unchalik xush kelmasdi.

Ammo bu singari qarshiliklarga qaramay, soʻnggi oʻn yil davomida mamlakat ulkan ishlarni amalga oshirdi.

Muammolar yechimsiz qolmoqda

Naqd pulsiz toʻlov tizimi joriy etilgan ilk yillarda xaridorlar tadbikorlar bu tizimga qay tariqa qarshi chiqishgani guvohi boʻlishgan edi. Plastik kartochkalar orqali toʻlovni qabul qilmaslik uchun tadbirkorlar qanday bahonalarni toʻqimadilar deysiz — "terminal ishlamayapti", "sizning kartochkangiz ishlamayapti", "terminalni bankka topshirganmiz", "dam olish kunlari banklar ishlamaydi, demak terminalimiz ham ishlamaydi"… Ha, doʻkonlar, kafelar va boshqa obʼyektlarga murojaat qilgan mijozlar ana shunday bahonalarni eshitaverib, bezillab qolishgan edi.

Ammo bunga qaramay, tizim yaratildi, va bugungi kunda Toshkent va boshqa yirik shaharlarda plastik kartochkalarni qabul qilmaydigan doʻkonlarni topish qiyin. Kulfat boshqa tomondan yopirildi. Avval boshda eʼlon qilingan — naqd va elektron pullar tengligi haqiqatda amalga oshmadi. Muammolarning yuzaga kelishiga esa banklarning oʻzi sababchi boʻldi, ular turli bahonalar ostida plastik kartochkalardagi pulni naqd pulga aylantirishdan bosh torta boshladilar.

Yaʼni, rasman olganda, bank mijoz talab qilishi bilan uning plastik kartochkasidan zarur boʻlgan summani naqd pul tarzida yechib berishga majbur. Ammo shu paytga qadar yechimi yoʻq muammoligicha qolmoqda. Bankka murojaat qiladigan boʻlsangiz, avvaliga naqd pul yoʻqligini bahona qilishadi, qatʼiy turib oladigan boʻlsangiz, boshqaruvchiga yoʻnaltirishadi va siz shaxsiy kartangizdan oʻzingizga tegishli pulni yechib olish uchun ariza yozishga majbur boʻlasiz. Shundan keyin, siz yechib olmoqchi boʻlgan pullar bankda paydo boʻlishini uzoq poylashingizga toʻgʻri keladi, va, agar omadingiz chopib, pullar paydo boʻlsa, soʻragan summaning oʻndan birini qoʻlga kiritishga muyassar boʻlasiz, ehtimol.

Toʻgʻri, agar plastik kartaga inson kundalik ehtiyoji uchun zarur boʻlgan oziq-ovqat va boshqa mahsulotlarni xarid qilish, komunnal xizmatlar toʻlovini amalga oshirish mumkin ekan, naqd pulning nima keragi bor, degan savol paydo boʻlishi mumkin. Ammo hammasi ham siz oʻylaganchalik oson emas. Bugungi kunda poytaxtdagi eng yirik maishiy texnika bozoriga yoʻlingiz tushsa, u yerda plastik orqali toʻlov siz uchun 15-30%gacha (sotuvchining surbetligiga qarab) qimmatga tushishini darhol maʼlum qilishadi.

"Ippodrom", "Qoʻyliq" buyum bozorlarida ham terminallar deyarli yoʻq, savdo faqat naqd pul evaziga amalga oshiriladi. Qolaversa, istalgan dehqon bozorida ham meva-sabzavotlarni naqd pulga ancha arzonga xarid qilishingiz mumkin. 

Nafaqa, stipendiya, oylik maoshlarning asta-sekin 40dan-100%gacha plastikka oʻtkazilishi naqd pul "tanqisligi" muammosi yuzaga kelishiga sabab boʻldi. Tanqislik bor joyda esa, oʻzingizga ayon poraxoʻrlik tizimi gullab-yashnaydi.

Bu borada ham, eng qizigʻi, banklar yetakchi oʻrin egalladi.

Pul kerakmi? Marhamat!

"Har qanday tadbirkorga naqd pul kerak. Ammo naqd pulni bankdan qonuniy yoʻl bilan olishning imkoni yoʻq. Faqat juda xohlasangiz, bu muammoning yechimini topasiz. Bir yil oldin banklarda pullarni foiz evaziga kartochkadan yechish tizimi qonuniy tarzda amalga oshirib kelindi. Yaʼni, kartochkamdan 1 million soʻmni yechib olgan bank, mablagʻning 20%ni oʻzlashtirib, qoʻlimga 800 ming soʻm berardi. Bunday olib qarasangiz banklar havodan pul ishlashdi", — deydi kuyunchaklik bilan Sputnik muxbiriga Farhod ismli tadbirkor.

Suhbatdoshning soʻzlariga qaraganda, bu "amaliyot" tez orada yoʻq qilindi, ammo "uddaburro" bank xodimlarini endi toʻxtatishning iloji yoʻq edi. Yuqorida aytilganidek, bank oʻz mijozining birinchi talabi bilan uning kartochkasidagi pullarni naqd pulga aylantirib berishi shart, ammo bu ishni qonunan amalga oshirish juda qiyin. Lekin, deydi suhbatdosh, agar oladigan summadan 20% ulush berishni vaʼda qilsangiz, ishingiz 10 daqiqada bitadi. Baxtiyor mijoz esa vaʼda qilgan "ulushni" bank xodimiga biror pana joyda topshiradi.

Huquqni muhofaza qilish organi xodimlari bu holatni toʻgʻrilashga harakat qilib kelishmoqda, poytaxt va boshqa regionlardagi bank xodimlarining qamalgani el ogʻziga tushgan. Ammo, afsuski, bundan yaxshi tomonga oʻzgarish boʻlgani yoʻq. Banklardan naqd pulni olish hozir ham yechimi yoʻq muammoligicha qolmoqda, elektron pullarni naqd pulga aylantirish tizimida poraxoʻrlik esa kun sayin ortib bormoqda. Natijada, bolta faqat xalq boshiga kelib tushyapti. Ha, oylab tinim bilmay mehnat qilgan insonga pullari plastik kartochkaga tushirib berilgani yetmagandek, xalq ayrim takabburlarning tantiqliklari uchun ham tovon toʻlashga majbur boʻlmoqda.

Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader