Analitika

Ular uchun yashayapman. Bolalar gettosidan omon qolgan yagona shaxs hikoyasi

© Sputnik / Tolochko VictorVladimir Sverdlov
Vladimir Sverdlov - Sputnik Oʻzbekiston
1942 yilning aprelida Galni deb nomlanuvchi oʻrmon dalasida fashistlar tomonidan "Krыnki" bolalar sanatoriysi oʻrnida barpo qilingan bolalar gettosidagi 84 nafar norasida otib tashlangan. Kolonnada otuvga 85 bola olib ketilgan – bittasi qochishga muvaffaq boʻlgan.

Oxirgi daqiqalarda Volodya oʻrmon ichiga qarab qochishga erishdi. Minskdan 100 kilometr narida joylashgan "Krыnki" sanatoriysidagi bolalar gettosining 84 nafar turli yoshdagi yahudiy millatiga mansub bolalari 1942 yilning aprel oyida otib tashlandi.

Mujchinы na otkrыtii yevreyskogo kladbiщa v Samarkande - Sputnik Oʻzbekiston
Samarqanddagi Yahudiylar qabristonida xotira yodgorlik majmuasi ochildi

Oradan 70 yil oʻtgach yagona omon qolgan bola oʻrmon yoʻlidagi bolalar mozoriga – ustiga pushti tomirsifat iz yugurgan katta kulrang harsangtoshdan haykal oʻrnatdi.

Omon qolish yuki

Insoniyat boshiga tushgan katta falokatda yagona omon qolgan shaxs boʻlish yuki qanday? Bunday odamlarni xalq orasida "peshonasi yetti qarich" va omadli kishilar deb atash odat tusiga kirgan. Ammo bu unday emas, aslo unday emas.

"Ularning barchasi uchun yashayotganimni bilaman. Balki shuning uchun Robbim menga shu qadar koʻp atagandir..."

Vladimir Semenovich Sverdlov toʻqsonni qarshiladi. Va shuni ichida 80 yilni hech tinim bilmas aybdorlik hissi bilan yashab kelyapti. U katta falokatda omon qolgan, ammo oʻzini omadli deb bilmaydi. Uzoq umri davomida u bu haqda oʻylamagan kun yoʻq. U oʻrmondagi birodarlar qabrini "oʻzimniki" deb ataydi. Va u butun umri davomida yodgorlik uchun pul toʻplab kelgan. U ancha oldin, Sovet davridayoq bu qarorga kelgan edi.

Qirgʻiziston Respublikasi prezidenti Almazbek Atambayev - Sputnik Oʻzbekiston
Dunyoda
Atambayev: qirgʻizlar yahudiylardan oʻrnak olishi va ularga oʻxshagan boʻlishi shart

Krыnki shahrida bolalar gettosining otib tashlanishi sanasi munosabati bilan Sputnik harbiy tarixning ushbu kam oʻrganilgan sahifani yodga oldi.

Sanatoriy qanday qilib gettoga aylandi?

Urush paytida Osipovich tumanidagi sobiq "Krыnki" sanatoriyasida tashkil etilgan bolalar gettosi rasman kontslager hisoblanmaydi. Shunchaki, hech kimga buni isbotlashning hojati boʻlmagan. Yagona omon qolgan jabrlanuvchi Vladimir Sverdlov idoralarga bunday daʼvolar bilan murojaat qilmagan.

© Sputnik / Tolochko VictorReka Ptich ryadom s mestom, gde naxodilos detskoye getto
Ular uchun yashayapman. Bolalar gettosidan omon qolgan yagona shaxs hikoyasi - Sputnik Oʻzbekiston
Reka Ptich ryadom s mestom, gde naxodilos detskoye getto

Bu qatlning aniq sanasini hech kim bilmaydi. Sverdlovning soʻzlariga koʻra, fojianing ertasi kuni u yon-atrofdagi qishloqlarda bejirim kiyingan odamlarni koʻrgan, ular Pasxani nishonlashayotganini aytishgan. Bu nimaligini, Rogachev tuman partiya komiteti birinchi kotibining farzandi bilmas edi. Ammo gʻalati soʻzni eslab qolgan. Keyinchalik, oʻlkashunos Vladimir Kiselyov Pasxa 1942 yil 4 aprelda boʻlganligini, bundan kelib chiqadiki, getto bolalari 2 aprel kuni otib tashlanganligini aniqlaydi. Bugun bu haqda birov bahslashmasligi aniq.

© Sputnik / Tolochko VictorVladimir Sverdlov
Ular uchun yashayapman. Bolalar gettosidan omon qolgan yagona shaxs hikoyasi - Sputnik Oʻzbekiston
Vladimir Sverdlov

...Oʻn yoshli Volodya Sverdlov Rogachevdan sanatoriyga borishni istamagan edi. Ammo ota-onasining rayiga qarshi bora olmadi. Bundan tashqari, otasi uni tez orada olib ketishga vaʼda bergandi. Shunday qilib, 1941 yil 17 iyunda bola uyini tark etdi.

Urush boshlanganida, uni sanatoriydan olib ketisholmadi - poyezdlar qatnovi toʻxtagan, onasi arava topolmagan - hamma sharqqa tomon yoʻl olgandi. Koʻp oʻtmay, oila evakuatsiya qilindi, otasi esa – partizanlik harakatini tashkil qilish uchun okkupatsiya qilingan hududda qoldi.

Diktor Vsesoyuznogo radio Yuriy Levitan - Sputnik Oʻzbekiston
Toshkentdagi 9 may tadbirida diktor Levitanning 1941 yildagi murojaati jarangladi

Oʻz uy  manzillarini va taxminan qayerga borishni biladigan katta yoshdagi bolalarni sanatoriy mudirasi shunchaki qoʻyib yuborgandi.

"Faqat oʻrta yoshli va jajjilari qoldi", - deb esga oladi Vladimir Sverdlov. U 89 yoshni qarshi olganiga qaramay, hatto mayda tafsilotlargacha osongina tasvirlaydi.

Baʼzi bolalarni ota-onalar olib ketishdi. Ammo yahudiylarni emas... Aksariyat tarbiyachilar ham ketishgan. Eng jasoratlilari, ehtimol eng vijdonlilari qolishgan.

"Nemislar kelganida, boshida qoʻrqinchli boʻlmadi. Ular yahudiy bolalarini alohida binoda yigʻib, hammaga kiyimlariga sariq yulduzlarni tikib chiqishni buyurdi. Biz ularsiz yurishimiz mumkin emas edi. Agar oshxonada paltolarimizni yechsak, koʻylakda ham yulduz boʻlishi kerak edi".

Bыvshiy natsistskiy kontslager Aushvits-Birkenau v Osventsime. - Sputnik Oʻzbekiston
Analitika
Siyosatchilar unutgan xolokostning asosiy darsi

Sovuq havo kelgunicha, bir amallab yashasa boʻlardi. Sanatoriy atrofida lavlagi va karam dalalari boʻlib, bolalarni ularni yigʻishga yuborishardi.

"Xom lavlagi yeb boʻlsa ham, qorinni toʻydirsa boʻlardi. Hatto dastlab bizdan qon ham olishgan. Ehtimol, askarlar uchun. Mendan ham bir marta olishdi. Hushimdan ketdim. Faqat shprits "Kavkaz asirasi" filmidagi kabi ulkan boʻlganini eslayman".

Qish boshlangach, vaziyat yomonlashdi. Non kuniga 100 grammdan berilardi. Izgʻirin - tuganmas, barcha fikr va istaklarni barbod qiluvchi izgʻirin. Sanatoriy joylashgan Daragan ismli pomeshchik ayolning shifti toʻrt metrga teng sobiq qarorgohining keng zallarida shamol izgʻirdi. Qalin devorlar muzlab ketgan, pechni uch kunda bir marta yoqishga ruxsat berilar va olov yoqish uchun uch dona pona ajratilardi. Devorlar isishga ulgurmasdi. Deraza va eshiklar koʻp joyda yoʻq edi.

© Sputnik / Tolochko VictorMemorialnaya plita na meste pogrebeniya uznikov detskogo getto
Ular uchun yashayapman. Bolalar gettosidan omon qolgan yagona shaxs hikoyasi - Sputnik Oʻzbekiston
Memorialnaya plita na meste pogrebeniya uznikov detskogo getto

Dastlab, bolalar brezent qoplangan raskladushkalarda uxlashardi, yozgi choyshab ostida yotib boʻlmaydigan darajaga yetgach, ulardan eski Daragan bogʻidan toʻkilgan barglar - zarang, eman barglarini olib kelish uchun ruxsat berishlarini soʻrab, yolvordik. Soqchilarning rahmi kelib, ruxsat berishdi.

"Dimogʻimdan bugʻ chiqardi. Oʻsha payt shu darajada qattiq muzlaganimdan hayotim davomida isinolmadim - har doim sovuq qotaman, titrayman", - deydi Sverdlov. U yashaydigan xonadon juda issiq, lekin qahramonimiz biz, Sputnik muxbirlari bilan, moʻynali jiletda suhbatlashmoqda.

"Urush hamma narsani hisobdan chiqaradi"

Oshxona yonida axlat qutisi bor edi. U och qolgan bolalar uchun yagona baxtga aylandi.

"Quti katta edi, ikkiga ikki yarim metr kelardi. Men juda yaxshi sakrardim - uning bir yarim metrcha keladigan devorini osongina sakrab oʻtardim va qoʻynimni - karam, kartoshka poʻchoqlari kabi chiqindilarga toʻldirib chiqardim. Keyin biz bu "oʻljamiz"ni daryoda yuvardik, oramizda eng kattamiz – 12 yoshli Yasha mahsulotlarni hammaga teng boʻlardi, kuchsizlarga yaxshirogʻini berishga harakat qilardi".

Adolf Gitler - Sputnik Oʻzbekiston
Jamiyat
Gitlerning ulkan rejasini barbod qilgan 101 oʻzbek haqida yangi tafsilotlar

Yashaning familiyasi xotirada qolmagan, Sverdlov faqat uning Mozыrdan boʻlganini eslaydi, xolos. Bola yetakchilikni oʻz zimmasiga olgandi, chunki atrofda hamma karaxt, undan boshqa hech kim bu ishni bajarmasligini tushungandi.

"Bir marta, shu qutini ichida meni komendant tutib oldi. U meni poʻlat simlardan ishlangan qamchi bilan urdi. U "Agar ixtiyor menda boʻlganda, seni oʻldirgan boʻlardim", dedi. Men esa azbaroyi jahlim chiqqanidan koʻkragimdan yulduzni yulib, qorga uloqtirdim. U quturib ketdi, hushimni yoʻqotgunimga qadar doʻpposladi. Shundan soʻng dekabr oyini toʻshakda oʻtkazdim. Agar menga oziq-ovqat va suv tashib turgan bolalar boʻlmaganida, oʻlgan boʻlardim. Umuman, oʻsha dekabr oyini uncha eslay olmayman. Men u yerda (yuqoriga ishora qiladi - Sputnik) boʻlganman... "- bu soʻzlardan keyin Vladimir Semenovich oʻyga toladi.

© Sputnik / Tolochko VictorMemorialnaya plita na meste pogrebeniya uznikov detskogo getto
Ular uchun yashayapman. Bolalar gettosidan omon qolgan yagona shaxs hikoyasi - Sputnik Oʻzbekiston
Memorialnaya plita na meste pogrebeniya uznikov detskogo getto

Oʻzining, keksa odamlarga xos boʻlmagan yorqin xotiralarida, Vladimir Sverdlov yana 10 yoshli bolakayga aylanadi goʻyo. Xuddi shu bolalarcha dahshat va tushkunlik bilan u tarbiyachi-nazoratchilar vahshiyliklari haqida gapiradi.

Ularning hammasi nemislar emas edi - sobiq "oʻzimiznikilar" ham bor edi. Bitta narsani, ular u yerga "qalb chaqirigʻi"ga asosan borishganmidi yoki "urush hamma narsani hisobdan chiqaradi", degan fikr, ularni butkul tormozdan mahrum qilganmidi, anglab boʻlmasdi.

Direktor - asirga olingan Qizil Armiya sobiq mayori, ukrainalik Shipenko edi. Tarbiyachi Vera Jdanovichni esa, bolalar "nemis" deb atar edilar. Uning oldiga nemis askarlari kelib turardi, tez-tez ziyofatlar uyushtirilardi. Ular tayyorlagan ovqat hididan bolalarning boʻsh oshqozonlari goʻyoki teskari boʻlardi. Baʼzilari hushdan ketardi.

Velikaya Otechestvennaya voyna 1941-1945 godov. Soldatы vedut pulemetnыy ogon v boyax za Varshavu - Sputnik Oʻzbekiston
Dunyoda
Oʻzbekistonda urushda halok boʻlgan 33 askarning qarindoshlari qidirilmoqda

"U direktor oʻrinbosari edi, lekin hammasini aslida u boshqarardi. Otuvga roʻyxatni ham u tuzardi", - deydi Sverdlov.

Vera Petrovna Jdanovichning soʻroq qilinishi bayonnomalari Belarus KGBning Mogilev viloyati boʻlinmasi arxivida saqlanadi. Ularda ayol Krыnki sanatoriysidagi yahudiy bolalarining qatl etilishi haqida qisqa va hayajonsiz gapirgan. 1942 yil aprelida esa Izya ismli bolakayni goʻyoki qatldan yashirib qolgani haqida juda batafsil soʻzlagan. Bola goʻyoki Osipovichi burgomistri Garyaninning Krыnki bolalar uyiga tashrifi paytida kutilmaganda yashirin joydan ehtiyotsizlik qilib chiqqan va burgomistr koʻziga tushgan. Shundan soʻng uni Osipovichiga olib ketib, otib tashlaganlar.

Prazdnichnoye meropriyatiye, posvyaщennoye Dnyu Pamyati i Pochestey v Tashkentskom botanicheskom sadu - Sputnik Oʻzbekiston
Jamiyat
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilariga 10 milliondan mukofot beriladi

Shuningdek u okkupatsiya qilingan hududga kelib qolgan ikki askarni partizanlikka oʻtib ketishiga "shaxsan yordam bergani" haqida aytib bergan.

Bu haqiqatmi yoki sobiq nazoratchi shu xilda oʻzini oqlashga uringanmi, endi buni bilolmaymiz. Faqat Krыnka bolalar uyida tartibni nazorat qilib, keyinchalik 25 yildan to otuvgacha xukm qilingan boshqa nazoratchi va politsiyachilardan farqli oʻlaroq, Jdanovich oz muddatga hukm qilingan. U atigi olti yil oʻtirdi. Aytishlaricha, uning NKVD tizimida qarindoshlari boʻlgan.

Tegishli muddatni oʻtab, u yana Osipovichiga qaytib kelgan va u yerda koʻp yillar yashagan. Bu joylarga tez-tez tashrif buyurgan, mahalliy oʻlkashunoslar va Daraganov muzeyi xodimlari bilan aloqada boʻlgan Sverdlovga bu haqda ayol vafotidan keyin aytishadi.

Men ulardan: "Nega uning bu yerda yashaganini menga aytmagansiz?", - deb soʻradim. Ular: "Qasos olishingizdan qoʻrqqanmiz", - deb javob berishdi. Albatta, men qasos olmas edim - bu menga xos emas. Ammo borib uning koʻzlariga qarardim – ha, shunday qilardim", -  deydi shunchaki Sverdlov.

Ptichi muz oʻyigʻidagi qabriston

1941-1942 yillarda qish haddan sovuq edi. Yahudiy bolalari uxlagan xonada hamma narsa qirov bilan qoplanardi, barglar oʻrniga solingan somon isitmas edi.

General-mayor v otstavke Abdullajon Artikbayev, uchastnik Vtoroy mirovoy voynы - Sputnik Oʻzbekiston
Analitika
General-mayor Artikbayev: “Urushda asosiy chaqirigʻimiz “Vatan uchun” degan soʻzlari boʻlgan”

Bolalarning kiyimlari muzday edi. Kuzda ularga sanatoriyda berilgan panama-shlyapa-bluzkalar oʻrniga, bolalar kiyib kelgan liboslarni berishdi.

"Mening botinkalarimni tezda oʻgʻirlashdi - butun qishni kalishda oʻtkazdim. Barmoqlarimni butun umrga sovuq urdi".

Dekabr oyi oxiri - yanvar oyi boshlarida yahudiy gettosida oʻlimlar boshlandi. Har kuni ertalab nazoratchilar bir nechta bolaning jasadlarini Ptichiga, muz oʻyigʻi ostiga tashlab kelardilar.

"Bizni gettoga yigʻishganida, yahudiy bolalari 160 nafarcha edi, qatlga 80 dan oshiq odamni olib ketishayotgandi... Deyarli har kuni ertalab kimdir uygʻonmasdi. Koʻrinishidan sogʻlom, toʻlacha bolalar birinchi boʻlib oʻlardi".

Ofitsialnыy predstavitel MID Rossii Mariya Zaxarova - Sputnik Oʻzbekiston
Dunyoda
Zaxarova Polshaning Ikkinchi jahon urushi haqidagi bayonotiga javob qaytardi

Qish oxiriga kelib, hammani loqaydlik bosdi. Kuchdan qolgan bolalar oʻrinlaridan turmay qoʻyishdi, yurmay qoʻyishdi. Najas tufayli xona havosi nafasni qaytaradigan darajaga yetgandi, soqchilar bu yerga ortiqcha kirmaslikka harakat qilardilar.

"Keyin nima boʻladi, yashaymizmi yoki nihoyat, oʻlamizmi, ahamiyatsiz boʻlib qolgan edi. Kuchimiz qolmagandi", - deya eslaydi Sverdlov.

Bahor kelishi bilan umid uchqunlari paydo boʻldi. Bolalar bir-birlariga Qizil Armiya hammayoq muzlagani uchun kela olmagani haqida pichirlardi. Endi esa hammayoq eriydi, yoʻllar quriydi va fashistlarni birdan magʻlub etishadi.

"Issiq, yorugʻ va qorin toʻyadigan joy"

Bir kun erta tongda, hali kun yorishmaganida, bolalarni oʻygʻotib, ikkitadan safladilar.

"Issiqroq, yorugʻroq va qorin toʻyadigan boshqa joyga qoʻchirishayotgani haqida aytishdi. Aravalar yaqinlashdi - ularga kichkintoylarni orta boshladilar. Besh yashar yoki undan kichik bolalar edi ular. Qolganlari piyoda ketishdi", - Sverdlov yosh qaragʻaylar orasidan oʻtadigan va uning uchun oxirgi boʻlishi kerak boʻlgan yoʻlni nechanchi bor esga olyapti, yolgʻiz Xudoga ayon.

Yejegodnoye poslaniye prezidenta RF V. Putina Federalnomu Sobraniyu - Sputnik Oʻzbekiston
Siyosat
Putin chet el razvedkasi Rossiyada nima qidirayotganini aytdi

Yoʻlda Yasha ularni hech qayerga koʻchirishmayotganini, oʻldirish uchun olib ketishayotganini tushundi. Aks holda bolalar kolonnasini nega forma kiygan va avtomatli erkaklar kuzatib borishadi?

"Qalbimni havotir chulgʻab oldi. Qanday qilib oʻldirishlari mumkin? Axir atigi 11 yoshdamanku...", - deydi Sverdlov.

U Yashaga qochishni taklif qiladi. U ikkita kichkintoyni yetaklab olgan edi. Yasha rozi boʻlmadi - bolalar u siz yigʻlay boshlashini aytdi.

"Oʻylashga vaqt yoʻq edi. Men oʻrmonga qarab yugurdim. Hayotimda boshqa hech qachon bu qadar tez yugurmagan boʻlsam kerak. Men tomon oʻq uzishdimi, yoʻqmi, eshitganim yoʻq. Qaragʻay shoxlari yuzlarimga qattiq urilardi, to yiqilmaguncha yugurdim. Tizzam ezilgan edi - haligacha bilmayman, uni otib yaralashganmidi yoki toshga urib olganmanmi, bu oʻrmonlarda toshlar juda koʻp".

Bu qatlda koʻp narsa sirligicha qoldi - nega fashistlar bolalarni qishloqlar orqali besh kilometr olib yurishdi va nega ularni kechqurun otishdi.

Adolf Gitler - Sputnik Oʻzbekiston
Dunyoda
AQSH razvedkasi Gitlerning jinsiy hayoti haqidagi maxfiy maʼlumotni oshkor etdi

Shu joylarda yashovchi 92 yoshli Sergey Pinchuk oʻsha paytda 13 yoshli bola edi. U kattaroq yoshdagi doʻsti bilan qatl joyi yaqinida sigirlarni boqib yurardi. Ertalabdan u yerga mashinalar oʻtayotganini koʻrgan. Avtomobillardan biri, kapotiga pulemet oʻrnatilgan "Opel"dan hatto, bir nemis tushib, mahalliy choʻponni suratga olgan.

Sergey Nikolayevich chalajon bolalar kolonnasini qay tarzda haydab borishayotganini koʻrgan, baravariga otilgan oʻq ovozlarini eshitgan. Ertasiga u qatl joyiga qarab yugurgan.

"U yerga qum sepilgan edi. Ammo men oʻsha chuqurga yaqin bordim - u goʻyo nafas olardi. Agar kimdir ularni qazib olganida - ehtimol, kimdir omon qolishi mumkin edi. Meni qoʻlimdan nima ham kelardi? Yosh bola edim. Bundan tashqari, hamma juda qoʻrqardi. Oʻsha joyga hech kim bora olmagan - faqat men, ahmoq, borganman" - deya hikoya qiladi qariya.

Yaxshi odamlar orasida uzoq yoʻl

Zich oʻsgan qaragʻayzor boʻylab uzoq yugurgach (maʼlum boʻlishicha, u atigi uch yuz metr yugurgan) Volodya hushini yoʻqotadi. Sovuqdan uygʻonib ketadi - aprel oyining boshida yer hali muzday edi.

"Oʻsha yerda boʻlganimdan buyon birinchi marta yigʻlab yubordim. Alamdan, qoʻrquvdan, tushkunlikdan", - deydi Sverdlov.

Oʻkirib yigʻlagach, qanday boʻlmasin tirik qolishga harakat qilish kerak, deb oʻylab qoldim. Boshim oqqan tomonga qarab yurdim. Sanatoriyning xoʻjalik hovlisiga keladi. U yerda bir ayol timirskilanayotgan edi. Bolaning gaplaridan, u sakrab tushadi - ehtimol, oʻsha vaqtda nimanidir oʻgʻirlayotgan boʻlgan.

Iosif Stalin. Arxivnoye foto. - Sputnik Oʻzbekiston
Analitika
Stalin aytganiday boʻldi – 50 yil oʻtib dunyoda yangi tafovutlar boshlandi...

"U menga, yulib tashlashni unutgan sariq yulduzga qarab: " Dityatko, uxadzi adsyul, bo tsyabe zab'yuts"(Bolajon, bu yerdan ket, bu yerda sen tirik qolmaysan – tahr.) dedi. Ayol menga daryoning narigi tomoniga borishni aytdi. Daryo ustidagi muz esa erib boʻlgan edi. Koʻprikni partizanlar yoqib yuborishgandi. Suvdan faqat ustunlar va allaqanday yogʻochlar chiqib turardi. Men daryodan qanday oʻtganimni bilasizmi? Haqiqatan, Parvardigor qoʻlladi: qayerdadir sakradim, qayerdadir emakladim. Lekin oʻtdim. Ustim xoʻl boʻldi, loyga burkangandim – u yer torf botqogʻidan iborat edi".

"Qishloqqacha yetib olib, allaqanday saroyga kirib oldim. Isinib olganimdan soʻng, oshqozonim oʻzini eslatdi - ovqat hidini sezdim. Kartoshka edi. Men hozir ham istalgan joyda kartoshka hidini ilgʻay olaman. Choʻchqalarga yem beriladigan kirtogʻorani topdim. Chetlariga qurigan kartoshka yopishgan ekan. Men uni koʻchirib ola boshladim. Choʻchqaga bu yoqmadi shekilli, qichqirib yubordi. Shu payt saroyga kirib kirayotganini eshitdim. Tamom, kaput, deb oʻyladim".

Ammo qishloqlik bu kishi bolani haydamadi. Paltodagi yulduz izidan u hammasini tushundi, pichan orasiga yashirib, shu yerdan hech qayerga chiqmaslikni buyurdi. U non va sut olib keldi. "Sanatoriy"dagi toʻqqiz oy ichida birinchi marta normal ovqat edi bu.

"Men ovqatga tashlandim, u tortib oldi - mumkin emas, dedi. Meni oz-ozdan ovqatlantira boshladi. Keyin u kiyim-kechak, svitka, anuchi, lapti olib keldi - meni dehqon bolasi kabi kiyintirdi. Latta-puttalarimni esa goʻng orasiga koʻmdi".

Uzbekkino snimayet v Belarusi film k 75-letiyu Pobedы - Sputnik Oʻzbekiston
Madaniyat
Ikkinchi jahon urushida 5 oʻgʻlini yoʻqotgan oʻzbek ayoli haqida film suratga olinmoqda

"Oʻsha paytga kelib lat yegan oyogʻim shishib ketdi. Amakining aytishicha, shifokorga uchramasam, oʻlar ekanman. Qorongʻi tushishi bilan meni Kovgarы qishlogʻidagi shifokorga olib bordi. Meni qishloqqacha olib kelib, shifokor qayerda yashashini tushuntirdi va qoʻyib yubordi. Afsuski, uyni adashtirib, boshqa bir ayolning uyini taqillatibman. U meni haydamadi, shifokorga olib bordi. Shifokor meni koʻrikdan oʻtkazib, yaramga ishlov berdi, choʻmiltirdi va uxlagani pech ustiga yotqizdi. Ammo ertalab joʻnatib yubordi. Butun qishloqni oʻldirishadi, dedi. Meni Buda qishlogʻiga, boʻrsiq yogʻi boʻlgan bobosinikiga yubordi. U meni davolay olardi. Uning oʻzida esa hech qanday dori yoʻq edi. Bobo haqiqatan ham meni davoladi - u ham meni joʻnatib yubordi", - deya esga oladi Sverdlov.

Shunday qilib, Sverdlov u qishloqdan bu qishloqqa kezadi - kislitsa, eman yongʻogʻi bilan oziqlandi. Ozgʻin bolaga albatta, hammaning rahmi kelardi, lekin hech kim yahudiy bolani oʻz uyida qoldirishga jurʼat etolmasdi. Yahudiylarni yashirgani uchun butun oilani otib tashlashlari mumkin edi. Volodya butunlay tushkunlikka tushib, qayta uygʻonmaslik umidida, yerga yotib olganida, qulogʻiga: "Xlopchыk, tы chыy?" (Bolakay, sen kimnikisan – tahr.) degan gap eshitildi.

© AFP 2018 / CafFotografiya yevreyskogo getto vo vremya Vtoroy mirovoy voynы, 1943 god
Ular uchun yashayapman. Bolalar gettosidan omon qolgan yagona shaxs hikoyasi - Sputnik Oʻzbekiston
Fotografiya yevreyskogo getto vo vremya Vtoroy mirovoy voynы, 1943 god

"Xolajon, men hech kimniki emasman. Meni oʻrmonda qoldirmang", deb javob berdim. Shunday qilib, men Alesya buvim bilan uchrashdim. Uning qizi urushdan oldin Minskdagi kasalxonaga yotqizilgan. Qizini izlab bormagan bolalar uylari qolmagan. Va u meni tashlab ketmadi. Uning Makarichi qishlogʻidagi uyida okkupatsiyani oʻtkazdim. U hammaga ota-onamni (uning uzoq qarindoshlarini) Germaniyaga olib ketishganini aytib chiqdi. Bu gapga kim ishondi, kim ishonmadi, bilmayman. Ammo urush davomida meni hech kim sotmadi. Nemislar qishloqqa kelishsa, Alesya buvim meni oʻrmonga joʻnatardi, u juda yaqin 200 metr masofada joylashgandi".

© Sputnik / Tolochko VictorAleksandra Zvonnik
Ular uchun yashayapman. Bolalar gettosidan omon qolgan yagona shaxs hikoyasi - Sputnik Oʻzbekiston
Aleksandra Zvonnik

Nemislarni quvib chiqarishgach, bolakay Rogachevga otlandi. U yerda birinchi navbatda oʻzining Sovetskaya koʻchasiga bordi. Koʻrdiki, jonajon uyi oʻrnida butunlay boshqa, yangi uy qurilayotgan ekan. Yashayotgan odamlar ham tamomila boshqa edi. U oʻzining oilasi haqida soʻradi, hovlidagi ayol javob oʻrniga unga tayoq koʻtardi. Rogachevning barcha yahudiylari 1941 yildayoq otib tashlanganini aytdi.

Volodya Rogachyovni aylanib yurdi - na ovqat, na pul, na tanish topa oldi. U oʻz otasi, partizan otryadining sobiq komissari, ozod etilishi hamon Berezinskiy tumaniga oʻtkazilganini bilmasdi.

Ota-onasi oldiga toʻrt yil deganda bordi

Poyezdlarda yurganida, askarlardan biri unga FZO (fabrika-zavod taʼlimi) maktabiga kirish kerakligi haqida aytib qoldi. U yerda oziq-ovqat ham boʻladi, ishchi kasbga ham oʻqitiladi. FZOga kirish umidida, Sverdlov, deyarli butun Belarusni kezib chiqdi.

"Meni avvaliga hamma joyda yaxshi kutib olishardi, lekin hujjatsiz ekanligimni bilishgach, eng yaxshi holatda - oshxonaga olib borib, ovqatlantirib, joʻnatib yuborishardi", - deya esga oladi Sverdlov. - Meni qabul qilishga haqli emasdi. Oxir-oqibat, Alesya buvimning oldilariga qaytdim. Oʻsha paytda qishloqda qanchalik ocharchilik boʻlmasin u kishi: "Vыjыli oʻ vaynu, vыjыvem i zaraz" (Urushda tirik qoldikmi, bu yogʻiga ham kunimizni koʻramiz – tahr.), deya meni yupatdi.

Volodya kolxozda ishlay boshladi. Sakkiz kilogramm javdar ishlab topdi.

"Ikki kun itday och qolib, tegirmonda navbatimni kutdim. Ishchilar mendan hatto xizmat haqini olishmadi – tekinga yanchib berishdi. Oqshom boʻlishiga qaramay, toʻgʻri Makarichga yoʻl oldim. Buvimning xursandligini koʻrsangiz edi! Non pishirdilar. Hammamiz toʻyib yeb oldik. Keyin esa... Qishloqda qanday yashashardi? Juda och. Men omoch haydardim – qoʻlimdan kelgancha yordam berdim. Ammo Alesya buvimning uchta farzandi bor edi - men u ning boʻynida xurjun boʻlishni hohlamadim", - deya esga oladi u.

Veteran Maksud Akilov  - Sputnik Oʻzbekiston
Jamiyat
Maqsud Akilov 2-chi jahon urushi xotiralari haqida

Kimdir yigitga Gʻarbiy Belorussiyada kolxozlar yoʻqligini, ochlik yoʻqligini aytdi - bir necha yil davomida Volodya polyaklarning xutorlarida yordamchi ishchi sifatida yollanib ishladi, ularning haqiqatan ham yirik hoʻjaliklari bor edi.

Bir kuni, Aljbeta xonimnikida ishlayotganida, mahalliy militsioner unga Rogachevga qaytib, hujjatlarni tiklashni maslahat berdi - buning uchun hech kim qamoqqa tiqmasligini aytdi.

"Men Rogachevga keldim. U yerda militsiya oddiy uyda, bir kulbada joylashgandi. Bir burchagida mahbuslar oʻtirishar, ikkinchisida tergovchilarning stollari. Boshliqqa boshdan kechirganlarini aytib berdim – sanatoriy, getto haqida. Qoʻshni stol tomonda oʻtirgan tergovchi: "Vova senmisan?", deya qichqirib yubordi (shu payt Sverdlov yuzini buradi, bir necha daqiqadan soʻng u yana kuchini yigʻib, hikoyasini davom etiradi - Sputnik).

"Maʼlum boʻldiki, u otam bilan jang qilgan sobiq partizan ekan. U otam meni qidirayotganini bilardi. Ammo unga meni gettoda bolalar bilan birga otib oʻldirishganini aytishgan. Militsioner tuman ijroiya qoʻmitasi raisi Drachevga xabar qildi - ular otam bilan birga jang qilishgan. U meni olib ketdi, choʻmiltirdi, yangi kiyimlar olib berdi. Dadam mening ortimdan mashina yubordi. Rogachevdan Berezinogacha deyarli ikki sutka yoʻl bosdik".

Boyatsya vashey pravdы - Putin ob ugrozax vlastey Estonii v adres sotrudnikov Sputnik Estoniya - Sputnik Oʻzbekiston
Siyosat
Putin MDH davlati yetakchilariga Ikkinchi jahon urushidan oldingi davr sirini ochdi

Volodyaning onasi oʻgʻli topilganiga ishongisi kelmasdi. Mashina yoʻlda kelayotgan mahalda, eriga faqat, koʻrasiz, begona bola keladi, deya takrorlar ekan. Oʻgʻli hovliga kirganida esa, qotib qoldi. Qirq daqiqacha bitta soʻz ham ayta olmadi.

Albatta, hamma oʻz his-tuygʻularini yengib olganida, dasturxon tuzatildi, bayramga aylandi, kutilmagan baxtga ishongilari kelmas edi. Volodya ota-onasidan qilgan yagona iltimosi - bu mavzuni yopib, qayta bu haqda ogʻiz ochmaslik boʻldi.

"Men uzoq umr koʻrganim sababi ham balki ularning hammasi uchun yashayotganimdadir. Shuning uchun ham Parvardigor meni asradi.  Yerda koʻproq kerak boʻlgandirman, ehtimol. Bir vaqtlar cherkovlarga yordam berganman - men yaxshi temirchiman".

U pravoslav cherkovining turli mukofotlariga sazovor boʻlgan. 90-yillarda Belarusda qayta tiklangan koʻplab cherkovlarda u tayyorlagan xoch oʻrnatilgan: Pyotr va Pavel soborida, Maryam Magdalina cherkovida, Minskdagi Muqaddas Ruh kafedral ibodatxonasida. Oʻsha paytda u Belarusda bunday ishni bajara oladigan yagona usta edi.

"Hatto yahudiylar ham mendan bir necha bor ginalashgan - nega pravoslav cherkovlari uchun shunchalik koʻp ish qilyapsan, deya. Men ularga - Belarusning asosiy ziyoratgohlaridan biri, Polotsk Yefrosiniyasi xochini ham yahudiy Lazar Bogsha yasagan, deyman", - deydi Sverdlov.

Novaya protestantskaya tserkov Logos v Tashkente  - Sputnik Oʻzbekiston
Jamiyat
Toshkentda yangi cherkov ochildi

Germaniya kompensatsiyasi hisobiga qatl etilganlarga atalgan yodgorlik

Vladimir Sverdlov butun umri davomida Galna oʻrmon dalasida yodgorlik oʻrnatishni orzu qilgan. Avallari birodarlik qabrida betondan yasalgan obelisk turardi. Halok boʻlgan 84 boladan atigi 12 nafarining va bitta tarbiyachining ismi maʼlum - tarbiyachi ikki yahudiy bolasi bilan birga otib oʻldirilgan.

Sverdlov pulni ish haqidan, keyin nafaqasidan tejab bordi. Germaniyadan voyaga yetmagan asir sifatida olgan kompensatsiyasi nihoyat, oʻylangan rejani amalga oshirishga imkon berdi.

Daragan muzeyining sobiq direktori Semyon Borodich bilan birgalikda Osipovichining oʻzidan kerakli toshni topdilar - u yupqa pushti tomir yugurgan ulkan kulrang harsangtosh edi - bu uurushning kulrang tegirmonida bolalar hayoti moʻrtligi ramzini ifodalardi.

SPUTNIK_22 iyunya - den nachala Velikoy Otechestvennoy voynы - Sputnik Oʻzbekiston
Video
Ogohlantirishsiz hujum qilishgan: 79 yil oldin Ulugʻ Vatan urushi qanday boshlangan

"Hech kimdan soʻramagan boʻlsamda, lekin juda koʻp odam va tashkilotlar meni qoʻllab-quvvatladilar. Kimdir mashina berdi, kimdir odamlar bilan yordam qildi. Buning uchun barchadan minnatdorman. Ular bilan birgalikda amalga oshirishim kerak boʻlgan ishni bajardim".

... Daraganov muzeyida ekspozitsiyaning katta qismi Krыnka bolalar sanatoriysi tarixiga bagʻishlangan. Qishloq maktabining tirishqoq oʻquvchilari, yosh gidlar Nastya Dubovik va aka-uka Ilya va Kirill Kuzminchuklar fojia haqida soʻzlaydilar. Bolalar juda qattiq harakat qilishadi. Ammo zamonaviy bola urush yoki getto nimaligini, oʻrmonzorni kezib yurgan holdan toygan bolani tasavvur qila olmaydi...

Oʻqituvchilar bilan birgalikda oʻquvchilar oʻrmon dalasidagi kichik qabristonni tozalashga boradilar, tadqiqot va oʻlkashunoslik bilan shugʻullanadilar. Garchi, urush yoki getto nimaligini endi anglay olmasalar-da, ammo xotira nimaligini yaxshi oʻzlashtirishgan, nazarimda. Balanparvoz maʼnoda emas, balki oddiy, xalqchil tarzda: mart oyining oʻrtalarida bolalar birodarlik qabri saranjom holatga keltirilgan, qabr ustida bahorning ilk gullari unib chiqmoqda.

Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala