Kolumnistlar

Erdoʻgʻon va Putin Falastinga qanday yordam berishi mumkin?

© Sputnik / Aleksey Drujinin / Fotobankka oʻtishPrezident RF Vladimir Putin i prezident Turtsii Redjep Tayip Erdogan
Prezident RF Vladimir Putin i prezident Turtsii Redjep Tayip Erdogan - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 15.05.2021
Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdoʻgʻon Vladimir Putinni Quddus atrofida avj olayotgan qonli mojaroni toʻxtatish uchun birgalikda harakat qilishga chaqirdi.
Turkiya yetakchisi ushbu hududga tinch fuqarolarni himoya qilish uchun nafaqat BMT balkim birgalikda xalqaro xavfsizlik qoʻshinlarini yuborishni taklif qildi.

Tarixiy asoslar

Turkiya – Usmoniylar imperiyasi vorisi, 100 yil oldin nafaqat Quddusga balkim butun Falastinga xoʻjayinlik qilgan. Rossiya boʻlsa – Isroilda xristianlarni himoya qilgan Rossiya imperiyasi va arablarga Falastin davlatini tuzishda yordam bergan Sovet Ittifoqi vorisidir.
Suriyada bir necha yil davom etib kelayotgan tinchlik operatsiyalari davomida Rossiya va Turkiya raqobat qilib, tortishib va oxiri oʻzaro kelishuvga erishib – Yaqin Sharqdagi eng faol davlatlarga aylandi.
Lekin, Quddus va Isroil-Falastin muammosini hal qilish ularing qoʻlidan keladimi? Axir bu muammo “hal qilib boʻlmaydigan” hisoblanadi-ku? Uni aslida kim bilan muhokama qilish kerak?
Zdaniye MID Uzbekistana - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 12.05.2021
Siyosat
Oʻzbekiston Isroil va Falastinni zoʻravonlikka chek qoʻyishga chaqirdi
Gap faqat arablar va yahudiylar orasida yoki uch din uchun ham muqaddas boʻlgan Quddus haqida boʻlsa boshqa gap edi. Lekin bugungi Quddus – barcha global qarama-qarshiliklar tutashgan nuqtaga aylangan-ku.
Isroil davlati bugun tobora tanazzulga yuz tutib borayotgan Gʻarb tsivilizatsiyasi, gʻarbiy dunyo tartibi davrida tashkil topgan edi. Ushbu davlat paydo boʻlishi bilanoq – arab-isroil mojarosi payod boʻldi.
Tarqalib ketgan usmoniylar imperiyasidan Falastinni ajratib olgan Britaniya, ushbu hududga yahudiylar immigratsiyasini yoʻlga qoʻydi. Yahudiylar esa bundan 2 ming yil oldin yoʻqotgan yerlariga qaytishni istardi, lekin ular u yerda yashayotgan arablar bilan qanday til topishi – hech kimni qiziqtirmasdi.

Yetmish yillik mojaro

Ikkinchi jahon urushi yillarida Yevropada yahudiy millati mutlaq qirgʻinga uchraganidan soʻng, Falastin hududida Isroil va Falastin davlatlari tashkil qilish SSSR va Gʻarb uchun oʻzaro kelishuvga aylandi. Lekin shu zahotiyoq boshlangan urush tufayli Falastin davlati toʻliq barpo etila olmadi.
1967 yildan soʻng Isroil esa tarkibiga eski shahar kiruvchi Sharqiy Quddusni ham egallab oldi va vaziyat yanada yomonlashdi.
Aslida BMT qaroriga asosan Quddus – alohida maʼmuriy boshqaruv hududiga (Vatinkanga oʻxshash) aylanishi kerak edi. Lekin endigina yaratilgan Isroil bosqinchilik siyosatini boshlab yubordi va ushbu siyosat bugunga qadar toʻxtovsiz davom etib kelmoqda.
Isroil Quddusni jismonan egallab olganidan soʻng masala hal boʻladi deb oʻylagan edi, lekin uzoq yillar davomida ushbu shaharni hech bir davlat Isroilga tegishli ekanini tan olmadi. Faqatgina 2019 yilda AQSH uni tan oldi. Lekin Tramp rejasi nafaqat arab dunyosi, balkim butun dunyo tomonidan rad etildi. Hech kim uni qoʻllab-quvvatlamadi.

Yangi olov

Bugun Isroil va Falastin orasida sodir boʻlayotgan qonli toʻqnashuvlar ham aynan ana shu siyosatning oqibatidir. Isroil sudi sharqiy Quddusdan bir necha arab oilalarni chiqarib yuborishga qaror qildi. Bu esa arablarning norozilik namoyishiga chiqishiga va politsiya bilan toʻqnashuvlariga olib keldi.
Ustiga ustak Isroil Qurbon hayit kuni Gʻazo sektori aholisiga al-Aqso masjidiga kelishni taʼqiqlab qoʻydi. Shaharga minglab harbiylar kiritldi.
Shundan soʻng Muqaddas masjid joylashgan hududda yongʻin sodir boʻldi. Musulmonlar orasida Isroil musulmon masjidini buzib tashlab oʻrniga oʻzlarning “uchinchi ibodatxonasini” qurishi haqidaga gaplar tarqaldi.
Pojarnыe tushat goryaщiye mnogokvartirnыe doma posle izrailskix aviaudarov v gorode Gaza - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 15.05.2021
Dunyoda
Isroil Gʻazo sektorida xalqaro OAVlar joylashgan binoni yoʻq qildi
Bunday harakatlar oqibatida butun islom dunyosi junbushga keldi. Jangovar kuchlar Isroilni Gʻazo sektoridan turib oʻqqa tuta boshladi. Isroil armiyasi ham ularga javoban bombardimon qildi. Oqibatda yuzdan ortiq kishilar qurbon boʻldi.
Isroilning aholisi aralash boʻlgan shaharlarda arab millati vakillari bilan toʻqnashuvlar boshlandi. Bularning barchasi Falastin aholisining ommaviy qoʻzgʻoloniga olib kelishi mumkin.

Ichki va tashqi motivlar

Ushbu voqealarning sababi nima deganda, albatta, birinchi navbatda Isroilning ichki muammolarni sanab oʻtish mumkin. Netanyaxuga yaqinlashib parlament saylovlarda oʻz partiyasi gʻolib chiqishi uchun “kichik gʻalabali urush” kerak boʻlishi mumkin. YO boʻlmasa Isroil nima qilib boʻlsada Eronni ushbu mojaroga jalb qilishni va oqibatda AQSH tomonidan uning yadroviy dasturini butunlay yoʻqqa chiqarishini rejalashtirgan boʻlishi ham mumkin.
Lekin ushbu muammoning oʻnlab yillardan beri hal qilinmagan, fundamental asoslari ham bor. Bu - Falastin davlatining haligacha tuzilmagani va Isroilning Quddus ustidan toʻliq nazorat oʻrnatish istagidir.
Protestы protiv perenosa posolstva SSHA iz Tel-Aviva v Iyerusalim - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 16.05.2018
Dunyoda
Arab davlatlari ligasi Quddus boʻyicha rezolyutsiya loyihasini maʼqulladi
Ushbu ikki masala hal boʻlmas ekan – hech narsa oʻzgarmaydi. Kichik urushlar vaqti-vaqti bilan paydo boʻlaveradi va oxir oqibat ulardan biri katta urushga aylanib ketadi. Bu nafaqat hududiy balkim global urushga ham aylanib ketishi mumkin. Axir Quddus – bu insoniyatning porox bochkasi.
Bu degani muammo oʻz-oʻzidan hal boʻladi deb kutib oʻtirish kerak emas degani. Har safar muammoni ortga surib qoʻyaverish – vaziyatni faqat ogʻirlashtiradi. Ushbu muammoni hal qilish dunyo yetakchi davlatlarning oʻzaro kelisha bilish imkonini namoyish qilgan boʻlardi. Hech boʻlmasa umuminsoniy mojaroning oldini olish uchun.

Halokatli yoʻl

Maʼlumki, Isroil Yaqin Sharqda AQShning shoʻʼbasiga aylangan davlatidir. Amerikada yetishib chiqqan globalistlar – Isroilni himoya qilishni oʻzlarining birinchi sonli vazifasi deb biladi.
AQShga mutlaq ishongan Isroil esa, falastinliklarga ularni kamsituvchi, qabul qilib boʻlmaydigan takliflar qilmoqda. Ular Falastinni Isroilga tobe davlat shaklida tashkil qilish va Quddusdan voz kechishni talab qilishmoqda. Vaholanki falastinliklar ham islom dunyosi ham hech qachon bunday shartlarga rozi boʻlmaydi.
Oʻz kuchiga emas Amerikaga ishongan Isroil esa, oʻzi uchun strategik halokatli yoʻlni tanlagan. Toʻgʻri yoʻldan borish oʻrniga, aylanma yoʻllar axtarishga, arab davlatlari bilan alohida-alohida tinchlik shartnomalari tuzishga urinmoqda.

Bir kun kelib Amerikaning kuchi kamayib qolsa nima boʻladi? Nafaqat Yaqin Sharqda balkim global miqyosda? Arab dunyosi tashqi taʼsir va krizislardan qutilsa, Gʻazo sektori aholisi ommaviy qoʻzgʻolonga koʻtarilsa - nima boʻladi?

Hozircha Isroil ushbu savollarga javob berishni istamaydi. Isroil rahbarlari kuch har doim ular tomonidan boʻlishiga ishonmoqda. Lekin dunyo oʻzgarmoqda. Atlantik va anglosakslar yetakchiligi oʻtmishga aylanmoqda.
Agar Isroil kelajakda oʻzini asrab qolishni istasa, u Gʻarb loyihasidan normal davlatga aylanishi kerak. Falastin va arablar bilan tinch-totuv kun koʻrishni oʻrganishi kerak. Uning bundan boshqa yoʻli yoʻq.
Xram Groba Gospodnya v Iyerusalime - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 22.12.2017
Dunyoda
BMT Bosh Assambleyasi Quddusni Isroil poytaxti deb tan olishdan bosh tortdi
Falastin masalasini ortga surish – kelajakda musulmonlar tomonidan uni hal qilish uchun toʻkiladigan qonni koʻpaytradi xolos. Bunga shubha qilmasa ham boʻladi.
Istroilning asosiy muammosi Tel-Aviv aytayotganidek Eron emas, balkim bir yarim milliardlik islom dunyosidir. Ular hech qachon Quddusdan voz kechmaydi. Katoliklar va pravoslalar ham ushbu muqaddas shahar taqdiriga befarq emas.

Muammo yechimi 1947 yilda yozib qoʻyilgan

Aslida ushbu qonli va boshi berk koʻchaga kirib qolgan muammoning yechimi – voqea boshlangan vaqtida, yaʼni 1947 yilning 29 noyabrida imzolangan Falastnni ikki davlatga boʻlish haqidagi BMTning 181 sonli rezolyutsiyasida yozib qoʻyilgan.
U yerda Quddus - xalqaro hamjamiyat nazorati ostidagi, alohida maʼmuriy tartibga amal qiladigan, BMT boshqaruvi ostida boʻlgan maxsus hududga aylanishi aniq koʻrsatilgan. Ehtimol ushbu eski gʻoyani hayotga qaytarish nafrat va zoʻravonlikka barham berar.
Axir bu nafaqat Quddusning aholisi balkim barcha tsivilizatsiyalar manfaatlariga javob beradi. Ham musulmonlar, ham nasroniylar va butun dunyo. Axir yangi Armageddon boshlansa u buddistlarni ham ateistlarni ham ayab oʻtirmaydi.
Yahudiylar uchun eng muhimi – bu Isroil davlatini saqlab qolishning yagona yoʻli boʻladi. Buni Tel-Aviv hozircha tushunishni va tan olishni istamasa ham.
Erdoʻgʻonning Putinga taklifini hozircha amalga oshirib boʻlmaydi, lekin qisqa vaqt ichida umumjahon hamjamiyati, Rossiyaning faol ishtiirokida, ushbu muammoni hal qilishga kirishishi kerak. Aks holda kech boʻladi.
Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala