Analitika

Turkiya Markaziy Osiyoda qanday rol oʻynaydi – ekspertlar fikri

© CC0 / Unsplash / Meg JerrardBolshaya mechet Medjidiye v Stambule
Bolshaya mechet Medjidiye v Stambule - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 07.06.2021
Bishkekda "Sapat" turk litseylari tarmogʻi rahbari Orxan Inandini qidirish ishlari davom etmoqda. Anqarada uni Turkiya prezidenti Rajab Erdogʻanning muxolifi - din targʻibotchisi Fatxulla Gyulenning tarafdori sifatida bilishadi.
Dinara Kurmanova
Shu bilan bir qatorda Turkiya Respublikasi mamlakatda oʻziga tegishli oʻquv dargohlarini ochish niyatida. Bu mamlakatning Markaziy Osiyo davlatlariga taʼsir kuchi haqida Sputnik obzorida oʻqing.

Janjal maktabi

Organ Inandi faoliyati bilan bogʻliq ziddiylashuvlar Qirgʻiziston va Turkiya munosabatlarida ham bir necha marotaba oʻz aksini topgan. Fatxulla Gyulen Turkiyada jinoyatchi deb eʼlon qilingach, Markaziy Osiyo davlatlari uning "Xizmet" deb atalmish harakatiga qarashli maktablarni yopa boshlagan edi.
Osnovatel dvijeniya Xizmet Fetxullax Gyulen - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 24.11.2017
Dunyoda
Turkiya Oʻzbekiston va yana 21 davlatdan "gyulenchilar" ekstraditsiyasini soʻraydi
Gyulen maktablarini Turkiya taʼlim vazirligiga qarashli "Maorif" jamgʻarmasiga berib yuborishdan bosh tortgan yagona davlat Qirgʻiziston boʻldi. Bu yerda litseylar tarmogʻini yangicha "Sapat" nomi bilan qayta roʻyxatdan oʻtkazishdi. Qirgʻiziston ilm va fan vazirligi uning yangi hammuassisiga aylandi.
Hali Gyulen davrida, yaʼni 2001 yilda, tarmoq rahbariga aylangan Orxan Inandi oʻz amalini saqlab qolgan boʻlib, bu turk hokimiyatining ayrim vakillari eʼtirozlariga sabab boʻlgan edi.
Xususan, 2019-yilda Turkiya elchisi Jengiz Firat Qirgʻiziston musulmonlar diniy boshqarmasi tomonidan tashkillashtirilgan iftorga tashrif buyurib, tadbirda Inandiga koʻzi tushadi va "terrorchi bilan bitta dasturxonda oʻtirishdan bosh tortadi".

Qirgʻiziston nega gyulen maktablarini yopmadi?

"Umuman olganda u yerda chet el ishtiroki keng tarqalgan – turli nodavlat tashkilotlar faoliyat yuritishadi. Turkiya taʼsiri esa juda past, shu bois, bordiyu hukumat Gyulen maktablarini taqiqlaydigan boʻlsa ham, bu maktablar muxolifat instrumenti boʻlgan taqdirdagina bu ish roʻy berishi mumkin. Ammo "Sapat" litseylarida bunday holatlar kuzatilmagan", - deydi sharqshunos Aleksey Malashenko.
Gyulen maktablari bilan roʻy bergan vaziyatda Qirgʻiziston neytral taktikani tanladi, deb hisoblaydi QR bosh vazirining sobiq maslahatchisi, “Yevraziya” strategik ishlanmalar markazi rahbari Kubatbek Rahimov.
"Shuni aytish joizki, Rajab Toyib Erdogʻanning oʻzi Gyulen bilan yaqin muloqotda boʻlgan, va maktablar bilan bogʻliq holat — bu Turkiya ichidagi darz ketishlardir, — deydi u. — Agar nazariya haqida gapirilsa, yaʼni bu maktablarda mafkuraviy tomondan notoʻgʻri odamlar "shtampovka qilinayotgani"ga keladigan boʻlsak, u holda, Qirgʻiziston suveren davlatligi, uning nazorat richaglari, masalan, davlat standarti borligini unutmaslik lozim. Taʼlim vazirligi litseylarda oʻtiladigan predmetlarga hamisha taʼsir koʻrsata oladi”.
V Tashkente sostoyalas vstrecha ministra inostrannыx del Uzbekistana Abdulaziza Kamilova s turetskim kollegoy Mevlyutom Chavushoglu. - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 09.03.2021
Siyosat
Oʻzbekiston va Turkiya TIV rahbarlari uchrashdi: tomonlar nimalarga kelishib oldi
Shunga qaramay, joriy yil yanvar oyida Qirgʻiziston profil idorasi "Maorif" jamgʻarmasi bilan Bishkekda yangi xususiy turk maktablarini ochish haqida bitim imzoladi.
Turkiya parlamenti tomonidan qoʻllab quvvatlanadigan jamgʻarma qoshidagi maktablar qaysidir maʼnoda Gyulen muassasalari modelini takrorlaydi, deydi turkolog Aleksey Obraztsov.
"Keyin nima deyishlaridan qatʼiy nazar, gyulen maktablari dasturi juda aql bilan ishlangandi – Turkiya tinch usul, oʻz tili va madaniyatini ilgari surgan holda yangi tarafdorlarni zabt etardi, - deydi u. — Ushbu model Markaziy Osiyoda 1990 yillarda muvaffaqiyatli kechgan, nega deganda, siyosat boʻshliqqa toqatsizdir, va SSSR barham topgach, mintaqada Turkiya taʼsiri soʻzsiz, oshdi".
Markaziy Osiyo davlatlari Anqara tomonidan taklif etilgan – moʻʼtadil islom va yevropa loyihalarida ishtirok modelini jozibador deb topishardi, deya aniqlik kiritadi Kubatbek Raximov.
Studentы - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 10.02.2021
Analitika
Rossiya OTMlariga kirish osonlashdi: xorijliklar uchun superservis nima
"1989 yildan 2000 yillarga qadar Turkiya navbatdagi oʻsishni boshdan oʻtkazardi — mamlakat YAIMi oʻsar, va ushbu fonda, albatta, pantyurkizm harakatlari bosh koʻtarardi. Turk maktablari va litseylari ochilishining birinchi potogi koʻproq Oʻzbekistonga toʻgʻri kelgan, soʻngra bunga Qozogʻiston, Qirgʻiziston ham qoʻshilgan. Oʻz vaqtida bu maktablar Rossiya regionlariga ham faol ravishda kirib kelgan: Tatariston va Boshqirtistonga.
Ammo yillar oʻtib, turklarning ham xafsalasi pir boʻldi: hali Otaturk vaqtida ular Yevropaning musulmon qismiga aylanishni rejalashtirgan boʻlib, bu rejalari hali ham amalga oshgan emas", - deydi ekspert. Boshqacha soʻzlari bilan aytganda, Erdogʻanning bu usullarini biroz eskirgan deb aytish mumkin, deya xulosa qiladi Aleksey Obraztsov.
"Turk rahbariyatining Markaziy Osiyoga jazmi juda kuchli, ammo u iqtisodiy jihatdan tayanchga egamas. Turkiya talabalar oʻrtasidagi mobillikni oshirish maqsadida "Mevlana" dasturini tashkil qildi, ammo uni koʻlamdor deb atab boʻlmaydi. Yaʼni turk rahbariyatining bayonotlari imkoniyatlardan ilgarilamoqda", - deydi Obraztsov.
RFA IMEMO sobiq ittifoq tadqiqotlari markazi katta ilmiy xodimi Stanislav Pritchinga koʻra, turk dasturlari koʻproq Rossiya madaniyatiga alternativa maqomini olgan. Misol tariqasida u Qorabogʻ mojarosini keltiradi, bunda "Maorif" jamgʻarmasi Ozarbayjonga berilgan hududlarda turk maktablarini ochishga tayyorligini bildirgan edi.
"Geosiyosat nuqtai nazaridan Turkiya oʻz ishtirokini oshirish uchun barcha imkoniyatlardan foydalanadi. Ammo Rossiya uchun bu tizimli tahdid emas, chunki Markaziy Osiyo mamlakatlari va Turkiya oʻrtasidagi munosabatlar nisbatan yaqinda rivojlana boshladi va ularni birlashtiradigan omil turkiy tildir (Tojikiston bundan xoli – tahr.). Rossiya bilan esa mamlakatlar oʻrtasida uzoq tarixiy va iqtisodiy oʻzaro bogʻliqlik mavjud boʻlib, u bilan Turkiya tenglashishga qodir emas", - deydi Pritchin.

Hammasi pul bilan oʻlchanadi, yoxud Rossiya bilan Raqobat

Xalqaro koʻlamdagi har qanday mafkuraviy ish pul talab qiladi, Turkiyada esa u yoʻq, deya taʼkidlaydi Aleksey Obraztsov.
CNBC tahlilchilari bahosiga koʻra, Turkiyada pandemiya tufayli real ishsizlik darajasi 25%ga yetdi,2020 yilda byudjet defitsiti esa 25 milliard dollarni tashkil qildi (undan oldingi yilda bu koʻrsatkich 22 mlrd dollar boʻlgan).
V RF za znaniyami - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 15.03.2021
Video
Ilm izlab: oʻzbekistonliklar qanday Rossiya oliygohlariga bepul oʻqishga kirishmoqda
"Mamlakatda mustahkam oʻrin olish uchun iqtisodiy manfaatlarga ega boʻlish lozim, Turkiya va Qirgʻiziston savdosi esa vaqtincha toʻxtab qolgan. – deydi Kubatbek Raximov. — Mamlakatlar oʻrtasida savdo aylanmasi oʻtgan yilda 507 mln $ tashkil etgan".
Turkiya va Tojikiston savdo aylanmasi bundanda past — 323 mln. $ 2020 yilda Turkiyaning Qozogʻiston bilan savdo aylanmasi — 3 mlrd $ (RF bilan $19 mlrd), Oʻzbekiston bilan esa — 2,1 mlrd $ (RF va Oʻzbekiston oʻrtasidagi aylanma miqdori $5,6 mlrd) tashkil qilgan.
"Qolaversa, taʼlim dasturlari borasida ham Rossiya Turkiya bilan muvaffaqiyatli raqib qilib kelmoqda, "Rossotrudnichestvo"ning loyihalarida mintaqada talab yuqori. Buning ustiga, Rossiya BMT insonparvarlik missiyasi doirasida Qirgʻiziston va Tojikistonda oʻquvchilarni bepul maktab tushliklari bilan taʼminlab keladi. Bularning barchasi Markaziy Osiyoning Moskva aloqasini mustahkamlab, jamiyat dunyoqarashiga taʼsir koʻrsatadi", - dedi Rahimov.
Rossiya Markaziy Osiyodan boʻlgan talabalar oʻqishi uchun kvota ajratibgina qolmay, mintaqa ichidagi taʼlim maydonchalarini ham faol rivojlantirib keladi. Bugungi kunda Oʻzbekistonda 12ta Rossiya OTMlari filiallari faoliyat yuritib keladi. Rossiyaning bir nechta universitetlari vakolatxonalari Qozogʻistonda ham ochilgan, 1 iyun kuni esa Qirgʻizistonda ushbu amaliyotni oʻzida joriy etishni va mahalliy muassasalar negizida RF OTMlari filiallarini ochishni taklif qilishdi.
Torjestva v chest dnya rojdeniya Aleksandra Pushkina v Tashkente - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 07.06.2021
Madaniyat
Oleg Malginov: Rus tili oʻzbek madaniyatini jahonga tarqatishda yordam berdi
Tojikistonga Rossiya umumtaʼlim maktablari qurilishiga 30 mln $ ajratdi.
"Koʻrib turibmizki, Rossiya taʼlimi butun mintaqa uchun eng obroʻli boʻlib qolmoqda, - deya xulosa qiladi Stanislav Pritchin. — Undan tashqari, YEOII yoki ODKB singari tashkilotlar ham Rossiya rolini oshiradi. Shu bilan birga RF yangi tuzilmalarni tashkil qiladi, deya umid bogʻlaymiz – deylik oʻsha NNT masalan, nega deganda, bunday tashkilotlar mintaqadagi oʻzgarishlar va trendlarga tezroq munosabat bildiradi".
Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala