Analitika

Erkak oʻqituvchilar, qayerdasiz?

© AFP / FREDERICK FLORINShkolnыe prinadlejnosti
Shkolnыe prinadlejnosti - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 31.08.2021
Oʻzbekistonda soʻnggi 5 yilda tizimga qariyb 45 ming nafar erkak oʻqituvchi qaytgan. Bu yaxshi natija. Biroq ishdan boʻshab ketayotganlar ham yoʻq emas.
TOSHKENT, 31 avg – Sputnik. Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev bir nechta chiqishlarida, jumladan, parlamentga yoʻllagan murojaatida erkak oʻqituvchilarni zudlik bilan maktablarga qaytarish zarurligi yuzasidan oʻz fikrlarini bildirgan edi. Sputnik muxbiri mazkur jarayon qanday kechayotgani bilan qiziqdi.
Shavkat Mirziyoyev - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 31.10.2020
Jamiyat
Mirziyoyev ziyolilar missiyasi va yangicha dars metodikasi haqida
Xalq taʼlimi vazirligi axborot xizmati rahbari Laylo Rustamovaning maʼlum qilishicha, amalga oshirilgan islohotlar natijasida soʻnggi 5 yilda tizimga qariyb 45 ming nafar erkak oʻqituvchi qaytgan. Nihoyatda salmoqli raqam.

“BMTga rahbar boʻlsam...”

Javlonbek Toshboltayev 2014 yildan beri Fargʻona viloyati Toshloq tumanidagi 35-umumtaʼlim maktabida ingliz tilidan dars berib keladi. 2016 yilda uch oygina boshqa tashkilotda ishlaganini hisobga olmasa, mehnat daftarchasida shu birgina yozuv bor: Oʻqituvchi! Oʻzi oliy toifali, xalqaro sertifikatga ega. Shularning hisobiga 4 mln soʻm atrofida maosh oladi.
“Yoshligimdan xalqaro siyosatga qiziqqanman, - deydi Javlonbek. – Birlashgan Millatlar Tashkilotiga rahbar boʻlishni orzu qilganman. Shu sababli Universitetga oʻqishga kirayotganda ingliz tiliga topshirdim. Yaqinda Yaponiya hukumatining “Mext Teacher Training” granti gʻolibi boʻldim va Xokkaydo, Miyagi, Xyogo yoki Kyoto universitetlaridan birida malaka oshirish imkonini qoʻlga kiritdim”.
Javlonbek kuni kecha Xokkaydo Dorilfununiga borishi haqida xabar oldi. U oktyabr oyida joʻnab ketadi va 1,5 yil davomida Yaponiya maktab taʼlimi tizimi hamda xorijiy tillarni oʻqitishning ilgʻor metodikalarini oʻrganadi.
Qahramonimizning soʻzlariga koʻra, u ishlaydigan maktabda 20 dan ziyod oʻqituvchi bor. Shulardan 10 tasi erkak kishi. Taʼlimda erkak muallimning oʻrnini oilada ota oʻrniga qiyoslash mumkin – bu Javlonbek oʻzi kashf etgan haqiqatlardan biri.
“Oʻquvchilarimga 9 sinfda IELTS sertifikatini olish maqsadini qoʻyaman. Toki 10-11sinflarda boshqa fanlardan test imtihonlariga xotirjam tayyorlanish imkoniga ega boʻlsin. Maosh masalasiga kelsak, faqat oylikka qarab oʻtirsangiz, kun oʻtishi qiyin... Qishloq maktablarida ishlaydigan hamma oʻqituvchilarning mol-holi, tomorqasi bor. Men qoʻshimcha repetitorlik ham qilaman", - deydi u.
Darvoqe, Javlonbek yoshligidagi orzusidan voz kechmagan.
“Yaponiya grantini yutganim – bu yoʻldagi birinchi qadam, - deydi u. - Agar BMTga rahbar boʻlsam, tobora koʻpayib borayotgan nizolarga barham berishga harakat qilaman, chunki ularda asosan tinch aholi jabr koʻrayapti. Bundan tashqari, iqlim oʻzgarishining oldini oladigan texnologiyalarni keng targʻib etgan boʻlardim. Bunday texnologiyalarni yaratish uchun ilm kerak. Modomiki, menga ilm berish baxti nasib etgan ekan, maktabdagi faoliyatimdan, kasbimdan roziman”.

“Bir oʻqituvchiga qirq hunar oz”

Fargʻona viloyati Xalq taʼlimi boshqarmasidan olingan maʼlumotlarga koʻra, viloyatdagi mavjud 948 ta umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida 50 595 nafar pedagog faoliyat olib boradi. Shundan 13 950 nafari yoki 27,5 foizi erkaklardir. 2019 yilda esa 11 515 nafar boʻlgan. Bu koʻrsatkich ikki yilda salkam 2,5 mingga ortgani yaxshi, albatta. Fargʻonaning ayrim tuman va shaharlari misolida koʻrib chiqsak, vaziyat yanada oydinlashadi. Oʻsish surʼati Rishton tumanida – 11,9 foiz, Toshloq tumanida – 10, 6 foiz boʻlsa, Qoʻqon shahrida 5 foizga teng. Qishloq bilan shahar oʻrtasidagi farq yaqqol koʻzga tashlanadi.
Shkolnыe budni - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 24.02.2021
Oʻzbekistonlik oʻqituvchilar fikrini xalqaro miqyosda oʻrganish istiqbollari muhokama qilindi
Buning sababi Javlonbekning yuqoridagi soʻzlarida ham bir oz oydinlashganday boʻlgan edi. Yaʼni erkak oʻqituvchilarning taʼlimga qaytishi koʻproq qishloq maktablarida kuzatilayotgani – maoshdan tashqari tomorqa va chorvadan daromad olish imkonining mavjudligida. Soddaroq qilib aytganda, qishloq oʻqituvchilari “davlat qachon oylik berarkan” deb qarab oʻtirmaydi. Lekin shaharda buning imkoni yoʻq. Repetitorlik bilan shugʻullanmaydiganlar uchun yagona daromad manbai – maktabning oʻzi. Shu maʼnoda qishloq oʻqituvchilari uddaburonroq – ular boʻsh vaqtda ham chorvador, ham dehqon...

“Notekis” raqamlar

Maqolani tayyorlash jarayonida ayrim suhbatdoshlarimiz tomonidan maktabga qaytayotgan erkaklar asosan qishloq hududlariga toʻgʻri keladi, degan fikrlar bildirildi. Shahar statistikasi berilsa, umumiy manzarani bir oz “buzib” qoʻyishi mumkinligi ham aytildi.
Nima boʻlganda ham, vazirlikdan olingan raqamlar quyidagicha: 2020 yil sentyabr holatiga koʻra, Toshkent shahrida jami 23 530 nafar oʻqituvchi faoliyat yuritgan boʻlsa, shundan 3 210 nafari erkaklar. Bu taxminan, 13,7 % demakdir. Respublika koʻrsatkichiga (31,3 %) nisbatan olganda, haqiqatan manzarani “buzadigan” raqam ekan. Shuni ham asosan yarim stavka-chorak stavka ishga qabul qilingan Pedagogika universitetining bitiruvchi kurs talabalari tashkil etadi.

Tekis raqamlar...

Oʻzbekistonda soʻnggi besh oʻquv yiliga oid raqamlar: 2016/2017 oʻquv yilida 390,6 ming nafar oʻqituvchidan 114,4 ming nafari erkaklar. 2017/2018 oʻquv yilida 409,4 ming nafar oʻqituvchi faoliyat koʻrsatgan, shundan 119,1 ming nafari erkak oʻqituvchilar. 2018/2019 oʻquv yilida 444,2 ming oʻqituvchidan 133,2 ming nafari, 2019/2020 oʻquv yilida esa 486,6 ming oʻqituvchidan 148,7 minggi erkak oʻqituvchilar. Va 2020/2021 oʻquv yilida 507,7 ming oʻqituvchidan 159,1 ming nafari erkak oʻqituvchilardir.
© “Taraqqiyot strategiyasi” markaziMaktab oʻqituvchilari soni
Maktab oʻqituvchilari soni  - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 31.08.2021
Maktab oʻqituvchilari soni

Inklyuziv taʼlim izidan

Navoiy davlat pedagogika institutining tarix fakultetida tahsil olgan Muhammadyorning (ismi oʻzgartirilgan) hikoyasi ham ancha qiziq. U Alisher Navoiy nomidagi davlat stipendiyasiga sazovor boʻlgan, oʻqishni qizil diplom bilan tamomlagan. Oʻgʻli nogiron boʻlgani sababli oilasi bilan Toshkentga koʻchib kelishiga toʻgʻri kelgan. Muhammadyorning soʻzlariga koʻra, hududlarda inklyuziv taʼlim sifati koʻngildagidek emas.
Poytaxtga kelgach, Yunusoboddagi umumtaʼlim maktabida yarim stavka ishlagan va 700 ming soʻm atrofida maosh olgan. “Nega toʻliq stavka ishlamadingiz, maosh koʻproq boʻlardi-ku?” degan savolimizga, “toʻliq ishlaganimda ham 2 million atrofida olardim, bu bilan oila tebratib boʻlmaydi. Qoʻshimcha ishga vaqt orttirish kerak edi. Oʻzimiz 250 dollarga ijarada turamiz”, deya javob berdi.
Pervыy zvonok v Tashkente - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 14.10.2020
Jamiyat
Oʻzbekiston maktablarida inklyuziv taʼlim joriy qilinadi
Xususiy maktablarda 8 mln oylik beradi degan gapni eshitgach, bir oz ishlab koʻrgan, lekin amalda bu pullarning yarmi ham toʻlanmagach, hafsalasi pir boʻlgan. Bunday paytlarda ilmi boru, lekin puli yoʻq mutaxassis nima qiladi? Albatta, repetitorlik-da!
“Shogirdlarim orasida oʻqituvchilik kasbini tanlagan oʻgʻil bolalar borligini bilmayman - deydi Muhammadyor. - Boʻlsa ham, bir-ikki yilda boshqa sohaga oʻtib ketgan”.

“Propiska yoʻqmi? Unda, uzr...”

Qahramonimizning “sarguzashtlari” shu bilan tugamadi. Hali maorifdan koʻngli sovimagan paytlarda Toshkent viloyati taʼlim muassasalarida ham dars berdi. Koʻplab maqolalar yozdi. Viloyat miqyosida “Yilning eng yaxshi oʻqituvchisi” degan nomga sazovor boʻldi.
Eng avvalo, unga uy kerak edi. Yunusobod tumani hokimi “Uy berilsin” deya buyruq chiqardi, lekin ijrochi tashkilotlar “Propiskangiz qayerda boʻlsa, uyni oʻsha yerdan olasiz” deyishdi. Propiska esa Navoiyda edi. Navoiyda esa, yuqorida aytilganidek, nogiron farzand uchun sifatli taʼlim olish imkoni yoʻq edi...
“Chekka hududlarga borib ishlaydigan oʻqituvchilarga yuqori haq toʻlanadi”. Ana shu yangilikdan ruhlangan Muhammadyor “rezyume”sini deyarli barcha viloyatlar xalq taʼlimi boshqarmalariga joʻnatdi. Munosib maosh boʻlsa, Oʻzbekistonning istalgan hududida ishlashga rozi edi. Lekin uning soʻrovlariga faqatgina bitta javob keldi – Urgut tumanidagi tojik maktabidan. Bu tilni bilmasa, u yerda nima qiladi?
Natsionalnaya valyuta Uzbekistana — sum - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 24.09.2020
Jamiyat
Yordam va ijara puli: olis hududlarda ishlash uchun boradigan xodimlar ragʻbatlantiriladi
“Yana bironta xususiy maktabga harakat qilib koʻraman, oʻxshamasa, chet elga ishlagani ketaman”, deydi u. Qahramonimiz-ku, ishini topib ketar, lekin qaysidir umumtaʼlim maktabi bolalikdan oʻqituvchi boʻlishni orzu qilgan fidoyi bir mutaxassisdan mosuvo boʻlgani qoladi...

Orzular olamida oylik qancha yoxud oʻqituvchilikdan kirakashlik sari

Yana bir qahramonimiz Bahrombek (ismi oʻzgartirilgan) asli Namangandan. Uni ham orzulari Toshkentga yetaklab kelgan. 2013 yilda Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika institutini tamomlagan. Mirzo Ulugʻbek tumanidagi kollejlardan biriga ishga joylashib, 600 ming soʻm atrofida tuzukkina maosh olgan. Vaqtinchalik propiskaning muddati tugaganda esa choʻzdirishning ilojini topolmasdan, ishdan boʻshashga majbur boʻlgan.
“Institutda “Milliy gʻoya, huquq va maʼnaviyat asoslari” yoʻnalishi boʻyicha tahsil olganman. Yoʻnalishga hamohang, qalbimdagi vatanparvarlik tuygʻulari ham juda avj pardalarda edi. Bu qiyinchiliklarni oʻtkinchi deb bilardim. Oʻz vatanimda, oʻzim tanlagan kasb boʻyicha oʻzim istagan joyda ishlashim nega birgina muhrga bogʻliq boʻlishi kerak, deb oʻylab ham koʻrmaganman” - deydi Bahrombek.
Pop tumanida 2 yil mehnat qilgach, yana markazga – orzular makoniga qaytdi. Poytaxt tumanlaridan birining xalq taʼlimi boʻlimida ishlab yurgan kezlari uning kuch-gʻayrati, fidoyiligini koʻrgan maktab direktorlaridan biri ishga taklif qiladi. Bahrombek bu yerda oʻrinbosar lavozimida ikki yil astoydil ishladi. Lekin ikki million ikki yuz ming soʻmlik maosh roʻzgʻorga yetmagani uchun shu yil 15-iyul kuni ishdan boʻshadi.
Uning soʻzlariga koʻra, u bilan ishlagan erkak mutaxassislarning bir qanchasi boshqa sohalarga oʻtib ketgan. Hammasining sababi bir xil – maosh kamligi. Vaholanki, ular oʻz kasbini sevadigan, ilmli, izlanuvchan insonlar edi.
“Aytsam, ehtimol ishonmassiz, lekin har oy oxirida qarz olishga majbur boʻlardim, keyingi oylikkacha yetib olish uchun”, - deydi Bahrombek.
Hozir Bahrombek kirakashlik qiladi, kunlik daromadi – 200 ming soʻmdan oz emas. Oʻziga xon, oʻziga bek, boʻsh vaqtida yana qoʻshimcha ish olish mumkin. Mijoz boʻlmagan paytlarda, kafelarda pishirilayotgan taomlarni buyurtmachilarning uyiga eltib beradi. Roʻzgʻorga-ku yetadi, biroq koʻngil qurgʻur maktabda qolib ketgan.
Oʻsha maktab direktori Umida opaning (ismi oʻzgartirilgan) soʻzlariga qaraganda, oʻsha yili biryoʻla besh nafar erkak oʻqituvchini ishga qabul qilingan. Soʻnggi yilda ulardan ikki nafari boʻshab ketgan.
Umida opa maktabda erkak oʻqituvchilarning oʻrni juda muhim deb hisoblaydi. Sababi hozirgi ayrim bolalar erkaroq, sirkasi suv koʻtarmaydigan boʻlib oʻsayapti. Yana baʼzilarining esa ota-onasi xorijga ishlagani ketgan. Mana shunday sharoitda qatʼiyatli, salobatli, baʼzida qattiqqoʻl erkak muallimning oʻzi ham, soʻzi ham, hayotiy tajribasi ham nihoyatda qoʻl keladi. Bundaylardan maktabda uchtagina. Qirqdan ortiq oʻqituvchining orasida uch nafar erkak. Ular ham “chemodan” kayfiyatda. Shu bois uyda repetitorlik bilan shugʻullanishiga imkon qadar sharoit yaratib berilgan.

Pul bilan oʻlchanmaydigan qadriyatlar ham bor

Pedagogika fanlari doktori, professor Qahramon Olimov pul yaxshiligi, biroq u bilan oʻlchanmaydigan qadriyatlar ham borligini taʼkidladi. Hozirgi yoshlar “Mana, bizning davrimizda...” degan gaplarni koʻpam xushlashmaydi. Buni qarilik alomati deb bilishadi.
“Lekin oʻrta avlod, ayniqsa katta avlod vakillari fidoyi oʻqituvchilar qoʻlida tahsil olgan. Kasbdan pulni ustun qoʻygan muallimni men ham, men tengilar ham koʻrmaganmiz. Toʻgʻri, hozir ehtiyojlar ortgan, bu ehtiyojni qondiradigan vositalar ham koʻpaygan. Ularni qoʻlga kiritish uchun pul kerak. Lekin, hurmatli oʻqituvchilar, kasbga sadoqat, fidoyilik va burch degan qadriyatlar hozircha bekor boʻlgani yoʻq. Ular hali ham amalda. Qalbingizga quloq solib koʻring, “men oʻqituvchiman, bolalarni yaxshi koʻraman, ziyo tarqataman” degan soʻzlarni eshitsangiz, bilingki, sizda puldan ustunroq xazina bor ekan, bu xazinani millat farzandlariga ulashishga burchlisiz”, - deydi Olimov.

Xulosa oʻrnida

Albatta, har qanday mehnat ragʻbatlantirilishi lozim. Ayniqsa, oʻqituvchining mehnati. Ayniqsa, hozirgi davrda... Maqolani koʻrib chiqqan oʻquvchida faqat yomonlamasdan, yaxshi taraflarini-da yozish kerak, degan fikr tugʻilgan boʻlishi mumkin. Toʻgʻri, oʻqituvchini mamnun qiladigan yangiliklar roʻy berayapti, ulardan koʻz yumib boʻlmaydi. Masalan, maktab direktori Umida opaning soʻzlariga koʻra, “majburiy obunalar bekor qilindi, obodonlashtirish ishlariga jalb qilishmayapti, qogʻozbozlik kamaygan...”. Bularning bari zamonaviy til bilan aytganda – “pozitiv”.
Lekin, nazarimizda eng katta “pozitiv” bu – maosh miqdoriyu, bolalarning tobora “erkatoylashib” borayotganiga qaramasdan, fidoyilik bilan mehnat qilayotgan 507 700 nafar oʻqituvchining borligida. Nimasini aytasiz, tirikchilik tashvishi boshqa yoʻlga boshlaydiganlar ham boʻladi, biroq qalban “men oʻqituvchiman” deya sohaga kirib kelayotganlar har doim koʻpchilikni tashkil etaveradi. Buni yuqorida keltirganimiz – yaxshi maʼnodagi tekis raqamlar ham koʻrsatib turibdi...
Prezident Uzbekistana Shavkat Mirziyeyev - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 23.08.2019
Mirziyoyev oʻqituvchilar maoshi va nufuzini yanada oshirmoqda
Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala