Analitika

Toliblarni Afgʻonistondagi ichki va tashqi hokimiyati: MO davlatlari nega hushyor boʻlsin

© AP Photo / Zabi KarimiBoyeviki Talibana v prezidentskom dvortse v Kabule, Afganistan
Boyeviki Talibana v prezidentskom dvortse v Kabule, Afganistan - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 22.09.2021
Tinchlik tarafdori ekanliklari haqidagi vaʼdalarga qaramay, Afgʻonistonning yangi hukumati Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarida ishonch uygʻota olmayapti, Afgʻoniston Islom Respublikasidan kelayotgan xabarlar esa dahshat va xavotirlarga sabab boʻlmoqda.
Mujohidlar tomonidan Pokiston maxsus xizmati rahnamoligida tashkil topgan va allaqanday arab jamgʻarmalari mablagʻlariga qurollangan "Tolibon"* harakati Rossiya va uning mintaqaviy ittifoqchilarining mafkuraviy, harbiy va kontseptual raqibi edi va bundan keyin ham shunday boʻlib qoladi. Shu bilan birga "begona” toliblar Afgʻonistonning 40 millionli aholisini katta qismini qarashlari, manfaatlari va irodasini ifoda etmay, 80 ta millat va elatlardan tashkil topgan afgʻon xalqini urush va zoʻravonlikka mahkum etmoqda.
Vo vremya vizita direktora Talibana po fizicheskomu vospitaniyu i sportu Bashira Axmada Rustamzaya v sportzal v Kabule - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 21.09.2021
Afgʻonistonda vaziyat keskinlashuvi
Afgʻonistonda shariat qonuni oʻrnatilishi MO mamlakatlari uchun xavfli - ekspert
Avgust oyida "Tolibon"* Afgʻonistonning qariyb barcha hududlarida hokimiyatni qoʻlga oldi, harakat "ciyosiy ofisi" Doha shahridan Qandahorga koʻchib oʻtdi, va hatto afgʻon xalqining yorqin kelajagi haqidagi siyosiy dasturi ham eʼlon qilindi – mamlakat oʻz kelajagini narkotiklarsiz va AQShning harbiy aralashuvisiz tasavvur qilmoqda.
Ammo bu BMT, jahon davlatlari va afgʻon xalqining aksariyati uchun tashkilotning terrorchilik mohiyatini oʻzgartirgan emas. Toliblarning "yangi tartiboti" Afgʻoniston aholisiga yillar davomida choʻziladigan keskin repressiyalarni, Markaziy Osiyo davlatlariga esa - uzoq muddatli harbiy-siyosiy silkinishlarni kafolatlaydi.
"Yaxshi toliblar" degan tushuncha yoʻq va jangarilar har kuni oʻz harakatlari bilan buni isbotlashmoqda – jumladan, ular bolalar attraktsionlariga oʻt qoʻymoqda, Afgʻonistonning Nangarhor va Kunar viloyatlarida Milliy bayroq sharafiga oʻtkazilgan mitinglarni oʻqqa tutmoqda, "xulq-atvor" qoidalarini buzgan ayollarni oʻldirmoqda, Hirot, Jalolobod va Qobul shaharlarida jurnalistlarni kaltaklamoqda, maxsus skanerlar yordamida oʻzlarining siyosiy raqiblari, yaʼni amaldorlar va harbiylarni izlab, qoʻlga olmoqda, shuningdek, "dushmanlar roʻyxatiga" tushgan shaxslarning qarindoshlarini asir olib, oʻldirmoqda.
Gossekretar Soveta bezopasnosti Belarusi Stanislav Zas  - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 16.09.2021
Dunyoda
Zas: toliblarning Afgʻoniston hokimiyati tepasiga kelishi MOdagi vaziyatga taʼsir qiladi
Bir vaqtning oʻzida toliblar tashqi dunyo uchun oʻzlarini siyosiy jihatdan toʻgʻri hukumat sifatida koʻrsatib, xalqaro tashkilotlardan Afgʻonistonni tiklashga yordam soʻramoqda.
Hozircha faqat soʻrashmoqda, biroq talab qilishlari yoki (amalda) Qobul aeroportidagi bir necha ming asir olinganlarga alishishlari ham mumkin. Amerikaliklar sanoqli kunlarda oʻn sakkiz ming afgʻon muhojirlarini samolyotlar olib chiqib ketishga muvaffaq boʻldilar, ammo bu son "amirlikdan" uchib ketish niyatida boʻlganlar uchun “dengizdan bir tomchi”day gap. Pentagon soatiga bitta aviaqatnovni amalga oshirish qudratiga ega, raqamlarda bu sutkasiga toʻqqiz ming odamni chiqarib ketish degani.
Afgantsы v aeroportu v ojidanii vыleta iz Kabula  - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 18.08.2021
Afgʻonistonda vaziyat keskinlashuvi
AQSH Qobuldan koʻtarilgan samolyot shassisida odam qoldiqlari aniqlanganini tasdiqladi
Boeing C-17 Globemaster harbiy samolyoti uch yuz kishiga moʻljallangan, lekin bortiga olti yuz kishini ham sigʻdira oladi. Biroq, muhojirlarning hammasi ham Qobul aeroportigacha yetib borishi mushkul, sababi "Tolibon"* nazorat punktlarida"vatanparvar boʻlmagan" shaxslarni toʻxtatib, kaltaklamoqda.
AQShning bir nechta "Super Hornet" qiruvchi samolyotlari "Ronald Reagan" (Arab dengizi) aviatashuvchisi bortidan turib Afgʻoniston poytaxti ustida transport oqimlarini pana qilmoqda, shunday boʻlsa-da, AQSH harbiy-havo kuchlari yerda hech qanday taʼsir oʻtkaza olmayapti. Ammo, kelajakda Qobul osmonida Amerika va toliblar aviatsiyasi oʻrtasida havo janglari roʻy berishi ehtimoli yoʻq emas.

Qarama-qarshilik salohiyati

Hamma ham qochmayapti. Panjsher viloyati navbatdagi bor afgʻon Vandeyasiga aylandi.
Xalq qarshiligiga mamlakat shimolidagi juda obroʻli yetakchilar – kichik Ahmad Maʼsud, marshal Abdul Rashid Doʻstum, vitse-prezident Amrullo Solih (panjsherlik tojiklardan, Ahmad Shoh Maʼsud qoʻmondonligi ostida jang qilgan) va Balxning sobiq gubernatori Atto Muhammadi Nur yetakchilik qildi. Juda tajribali va badavlat odamlar, bu harbiy harakatlar uchun eng muhim jihatlardan biri.
Boytsы fronta natsionalnogo soprotivleniya v Pandjshere - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 13.09.2021
Foto
Panjsherdagi Milliy qarshilik koʻrsatish fronti jangchilari
Panjsher olmoslari va qimmatbaho toshlar konlari Ahmad Shoh Maʼsud qoʻshinlariga zarur boʻlgan qurol-aslahalarni yetkazib berilishini taʼminlagan edi, endi esa kichik Ahmad Maʼsudga ham asqotadi. Urushning har bir kuni katta mablagʻlarni talab qiladi, shunga qaramay, Ahmad Maʼsudning yaqinda Gʻarb davlatlariga qilgan murojaati maqsadi - faqat yordam soʻrash emas, balki: "Amirlikni tan olishga shoshilmang, toliblar gʻalabasi hali aniq emas", degan mazmundagi bir signal edi. Mana, Afgʻonistonning qochoq statusini olgan sobiq prezidenti Ashraf Gʻani ham birgalikda kurashish uchun qaytib kelish niyatini bildirgan.
Panjsher - "Tolibon"* na 1996-2001 yillarda, na 2021-yilda egallashga muvaffaq boʻlmagan yagona provintsiyadir. Eslatmoqchiman, bundan avval ham, 1979-1989 yillarda Afgʻoniston Demokratik Respublikasi hukumat kuchlari hatto Sovet qoʻshinlari (strategik aviatsiya) tomonidan jiddiy qoʻllab-quvvatlanishiga qaramasdan, Panjsher darasi ustidan nazorat oʻrnata olmagan.
Bunda muammo, xalq qarshiligi harakati oʻtish qiyin boʻlgan baland qoyalarga, mohir jangchilarga va uzoq vaqt urush olib borishga yetadigan zarur qurol-aslahalarga egaligida ham emas. Toliblar oʻzlari hukmronlik oʻrnatgan hududlarda oddiy aholi ustidan kulib, magʻrur afgʻon xalqiga qarshi repressiyalarni avj oldirgan - yaʼni ularning oʻzlari oʻzlariga qarshi boʻlgan odamlar otryadlarini shakllantirmoqda va ularning tobora gʻazab otiga minishlariga sababchi boʻlmoqda.
Boshqa tomondan, "inqilobchilar"ning mamlakatda normal iqtisodiyotni tashkil qilish borasida noʻnoqligi (oxirgi 20 yil davomida toliblar karra-karrani yod olmagan, balki qurollardan oʻq otishni mashq qilgan) yana bir katta muammoga aylanmoqda. Harakatga Xalqaro valyuta fondi resurslaridan foydalanish taqiqlangan. AQSH Afgʻoniston Markaziy banki zahiralarini muzlatib qoʻydi, bu esa 9 milliard dollardan koʻp mablagʻ degani.
Mejdunarodnыy valyutnыy fond - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 17.09.2021
Afgʻonistonda vaziyat keskinlashuvi
Xalqaro valyuta jamgʻarmasi Afgʻoniston bilan hamkorlikni uzdi va toliblarga shart qoʻydi
Yuqorida aytib oʻtilgan arab jamgʻarmalari 100 ming kishilik "Tolibon"* uyushmasini qoʻllab-quvvatlashi mumkin edi, lekin hatto eng boy shayxlar ham 40 million aholiga ega Afgʻonistonni taʼminlashga qodirmas.
Yaqinlashib kelayotgan gumanitar falokat ommaviy noroziliklarga va yangi fuqarolik urushiga olib kelishi muqarrar.
Afgʻoniston hududidagi bu kabi falokatlar qoʻshni Markaziy Osiyo mamlakatlarida qochqinlar oqimi keskin koʻpayishi va chegaralarda qurolli hodisalarni keltirib chiqarishi mumkin.

Oʻng qirgʻoqda

Afgʻoniston HHKning ikki yuzta jangovar samolyot va vertolyotlarining qariyb 25 foizi bir hafta ichida Islom Respublikasidan tashqariga, asosan Amudaryoning oʻng qirgʻogʻiga uchib ketdi. Oʻzbekiston hukumati rasmiy vakili “Air Force Magazine” jurnaliga bergan intervyusida 22 samolyot, 24 vertolyot va 585 afgʻon harbiylari havo orqali Oʻzbekistonga qochganini tasdiqlagan.
Afgʻoniston hududidagi yigirmata terrorchilik tashkiloti jangarilari ham xuddi shunday harakatlanishlari mumkin. Qolgan (aerodromlarda tashlab ketilgan) uchar apparatlar qayerda va kimlarning qoʻlida ekani nomaʼlum. Va umuman olganda, AQSH amerika qurollaridan qanchasi terrorchilar qoʻliga oʻtgani haqida hisob yuritishga qodir emas, bu haqda AQSH prezidentining milliy xavfsizlik boʻyicha maslaxatchisi Jeyk Sallivan shu kunlarda maʼlum qilgan.
Voyennoslujaщiye NATO osuщestvlyayut posadku v vertolet - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 01.09.2021
Afgʻonistonda vaziyat keskinlashuvi
Harbiy ekspert: AQSH Afgʻonistonda oʻzidan keyin qurol, urush va xaosni qoldirdi
Afgʻonistonning strategik beqarorligi - jiddiy muammo va oxirgi 24 soat ichida Rossiya prezidenti Vladimir Putin Frantsiya prezidenti Emmanuel Makron va Germaniya kantsleri Angela Merkel bilan bu mavzuni qizgʻin muhokama qilayotgani bejizga emas, albatta. Moskvaning Toshkent, Dushanbe, Bishkek, Nur-Sulton bilan doimiy aloqalari va Afgʻoniston chegaralari yaqinida davom etayotgan qoʻshma harbiy mashgʻulotlar haqida-ku gapirmasa ham boʻladi.
Rossiyada 90 km masofadagi nishonlarga aniq zarba bera oladigan “Tornado-G”, “Uragan-1M” va “Tornado-S” reaktiv zalp bilan oʻt ochish tizimlari majmualarining seriyali ishlab chiqarilishi yoʻlga qoʻyildi.
Bu orada, "Tolibon"* Afgʻoniston Mustaqilligi kuni munosabati bilan uch buyuk imperiya - Britaniya, Sovet Ittifoqi va Amerikaning qulashiga sababchi boʻlganini rasman eʼlon qildi. Ha, toliblar Sovet Ittifoqi ustidan erishilgan gʻalabani ham oʻz hisoblariga yozib qoʻyishdi, ular goʻyoki SSSRni "dunyo xaritasidan oʻchirib tashlanishiga" hissa qoʻshganmish. Maʼlumki, harbiy-diniy harakat 1994 yilda – SSSR parchalanganidan soʻng uch yil oʻtgach tashkil etilgan va toliblar "sovetlarga qarshi boʻlgan mujohidlarga qarshi kurashgan", ammo bu oʻrinda geosiyosiy koʻlam va "mahkum etilgan dunyo xalqlari" manfaati uchun olib borilayotgan "ozodlik missiyasi" deb atalmish allaqanday tendentsiyaning davom etayotgani muhim ahamiyatga ega.
"Tolibon"* Afgʻonistondagi davlat tuzilishini quyidagicha koʻrmoqda: "Demokratik tuzum umuman boʻlmaydi, chunki bizning mamlakatimizda bunga hech qanday asos yoʻq. Biz Afgʻonistonda qanday siyosiy tizimni qoʻllashimiz haqida muhokama olib bormaymiz, chunki u aniq. Bu shariat qonunlaridir".
Ofitsialnыy predstavitel politicheskogo ofisa dvijeniya Taliban* Suxeyl Shaxin - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 22.09.2021
Afgʻonistonda vaziyat keskinlashuvi
"Tolibon"* Suxayl Shaxinni Afgʻonistonning BMTdagi doimiy vakili etib tayinladi
Xoʻsh, Markaziy va Janubiy Osiyoning alohida mamlakatlarida nega bundayin "aniq" davlat tuzilishi tarqatilmasligi kerak?
Oʻzbekiston poytaxti Toshkent shahrida 18 avgust kuni xalqaro terrorchi tashkilotlar faoliyatiga aloqador boʻlgan 94 kishi qoʻlga olindi. Ehtimol, bu "sof Islom" zulmchilariga qarshi Markaziy Osiyodagi yangi ozodlik harakatlari muqaddimasidir.
Bishkek "Tolibon"ning mintaqa ishlariga aralashmaslik haqidagi bayonotlariga koʻp ham ishonch bildirgani yoʻq. Qirgʻiziston chegara xizmati aynan Afgʻonistondagi voqealar sabab Tojikiston bilan chegarani mustahkamlamoqda.
Qozogʻiston prezidenti Qosim-Jomart Tokayev Afgʻonistondagi harbiy-siyosiy vaziyatning oʻzgarishi tufayli yuzaga kelgan tahdidlar tufayli umumiy havotir bildirib, shunday dedi: "Bugungi kunda yuzaga kelayotgan xatarlar tufayli asosiy yuk - ziddiyat oʻchoqlariga bevosita yaqin joylashgan Markaziy Osiyo davlatlari zimmasiga tushmoqda”.
Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala