Analitika

“Ulov degani quvvatli boʻlsa-da”: Oʻzbekistonda elektromobillar qanchalik xaridorgir?

© Sputnik / Vitaliy Belousov / Fotobankka oʻtishAvtomobili Tesla
Avtomobili Tesla - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 27.09.2021
Bugungi kunda tejamkor, tabiatga uncha zarar yetkazmaydigan elektromobillar dunyo bozorlarini tobora egallab olishmoqda. Xoʻsh, ular Oʻzbekistonda oʻz xaridorlarini topa olishyaptimi, xaridorlar elektromobillar xususida qanday fikrda?
TOSHKENT, 27 sen – Sputnik. Davlat statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, 2021 yilning yanvar-iyul oylarida Oʻzbekistonga 432 ta elektromobil import qilingan. Bu yoʻllarni tobora toʻldirib borayotgan millionlab avtomobillar orasida dengizdan tomchiday gap. Lekin asta-sekinlik bilan boʻlsa ham, xaridorlarda elektroulovlarga boʻlgan qiziqish tobora ortmoqda. Mazkur mavzu tahlili Sputnik muxbiri maqolasida.

"Atigi bittagina"

Toshkentda shanba-yakshanba kunlari aholi eng gavjum boʻladigan manzillardan biri bu – “Sergeli avtomobil bozori”. Eski va yangi, arzon va qimmat, yengil va yuk, mahalliy va xorijiy rusumdagi avtolarning barchasi shu yerda. Yuzlab, minglab avtomobillar ichida elektromobillar esa, afsuski, barmoq bilan sanarli. Shanba kuni 1(!) donagina Xitoy elektromobili sotuvga qoʻyilganiga guvoh boʻldik. Narxi 44 ming dollar. Atrofida xaridor yoʻq. Bitta-yarimta qiziqqanlar “selfi”ga tushib ketishyapti. Zerikkan sotuvchi muloqotga tashna. Elektromobilning afzalliklarini erinmay tushuntirib beradi.
© SputnikElektromobil na rыnke v Sergeli
Elektromobil na rыnke v Sergeli - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 27.09.2021
Elektromobil na rыnke v Sergeli
Elektromobil sotuvchisi: “Hamma narsa solishtirganda bilinadi. Masalan, benzinli “Kolbalt”da kuniga 100 km yursangiz, bir yilda jami bir yarim ming dollar sarflashingizga toʻgʻri keladi. Elektromobilning xarajatlari esa yiliga bir million soʻm atrofida (bu taxminan 100 dollar degani). Boshlangʻich tezligiga gap yoʻq – joyidan tez qoʻzgʻaladi (ayrim haydovchilarning besabrligini, svetoforda salgina sustkashlik qilib qolgan kishiga har tarafdan ayovsiz signallar chalinishini inobatga olganda, bu juda muhim afzallik). Xoʻsh, yana nima deyish mumkin? Quvvat oladigan nuqtalar yetarli, har yili koʻpayib borayapti. Bir toʻldirsangiz, 300-400 kilometr yurasiz. Ehtiyot qismlarni Xitoydan olib kelamiz. Uzoq kutib qolmaysiz, bu biznes bilan shugʻullanadiganlar soni ham ortmoqda. Oling aka, baraka topasiz”.
© foto predostavleno prodavtsom elektromobilyaElektromobil na rыnke v Sergeli
Elektromobil na rыnke v Sergeli - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 27.09.2021
Elektromobil na rыnke v Sergeli
Sotuvchining gapi toʻgʻri, solishtirganda koʻp narsa oydinlashadi. Lekin u eng asosiy mezonni chetlab oʻtdi – narx! Narx masalasida shubhasiz ustunlik benzinli avtomobillar tarafida. Xuddi oʻsha “Kobalt” misolida solishtiradigan boʻlsak, shu kabi bitta elektromobilning puliga ikkita “Kobalt” xarid qilish mumkin. Va aynan mana shu jihat elektromobilning koʻpgina afzalliklarini bosib ketadi.
“Bu inson psixologiyasi bilan bogʻliq. Buni shahar transportida foydalanish uchun sotiladigan oylik chiptalarga oʻxshatish mumkin. Deylik, bir oylik chipta 60 ming soʻm turadi. Lekin siz biryoʻla “shuncha” xarajat qilishni xohlamaysiz-da, kunlik yoʻlkira toʻlab ishga borib-kelasiz. Natijada, bir oyda 90 ming soʻm sarflaysiz. Elektromobil sotib olish ham shunga oʻxshagan gap”, deydi eʼtibortalab sotuvchi.

Elektromobil bozori qaydadir?

Toshkentda bir nechta elektromobil salonlari mavjud. Shulardan biri Sergeli avtomobil bozori yaqinida joylashgan. Ochilganiga atigi 1,5 oy boʻldi. Shu vaqt davomida 6 ta elektromobil sotilgan. Bu yerga ham avtoulovlar asosan Xitoydan olib kelinadi. Nemis, koreys modellariyam bor. Hattoki Gruziyadan ham keltirilar ekan. Yoʻq, bu davlatda elektromobil ishlab chiqarilmaydi. Portlari orqali boshqa mamlakatlardan kirib keladi. Mana sizga dengiz yoʻllarining afzalligi. Eh... Bir oz chalgʻidik, shekilli.
Xohlasangiz, buyurtma qilishingiz mumkin. Istalgan rang, rusum deganday. Darvoqe, buyurtmalar ham asosan Xitoy hissasiga toʻgʻri keladi. Chunki mutaxassislarning soʻzlariga koʻra, “Ford”, “BMV”, “Xonda”, “Toyota”, “Folksvagen”, “Reno” kabi gigantlar Chin yurtida oʻz zavodlarini barpo etgan. Umuman olganda esa, dunyo boʻyicha mutlaq ustunlik “Tesla” kompaniyasida. U joriy yil birinchi choragida 88 400 dona elektromobil sotgan – bu bozorning 29 foizi demakdir. Farang va yaponlarning “Reno”-“Nissan” kompaniyasi ikkinchi oʻrinda – 39 355 ta, nemislarning “Folksvagen”i hissasiga 33 846 ta elektromobil toʻgʻri keladi. “Tesla” Oʻzbekiston bozoriga ham kirib kelgan – narxlar 45 mingdan 85 minggacha.
“Gap pulda emas, - deydi avtosalon xodimi Saʼdulla aka. - Yodingizda boʻlsa, Asakada ilk oʻzbek avtomobillari ishlab chiqarila boshlaganda ham bir oz ishonchsizlik boʻlgan edi. “Qanaqa ekan, olishga arzirmikan, ehtiyot qismlari topilarmikan” degan savollar koʻpchilikni ikkilantirib qoʻygandi. Chunki shu paytga qadar avtomobil ishlab chiqarish tajribamiz boʻlmagan-da. Mana bugun Oʻzbekiston yoʻllarida harakatlanayotgan avtoulovlarning 90 foizdan ortigʻi oʻzbek avtomobilsozlarining mahsulotlaridir. Xuddi shu singari, xaridor elektromobillarga ham koʻnikadi, bir oz vaqt kerak, xolos”.
© SputnikSalon elektromobiley v Tashkente
Salon elektromobiley v Tashkente - Sputnik Oʻzbekiston
1/3
Salon elektromobiley v Tashkente
© SputnikSalon elektromobiley v Tashkente
Salon elektromobiley v Tashkente - Sputnik Oʻzbekiston
2/3
Salon elektromobiley v Tashkente
© SputnikSalon elektromobiley v Tashkente
Salon elektromobiley v Tashkente - Sputnik Oʻzbekiston
3/3
Salon elektromobiley v Tashkente
1/3
Salon elektromobiley v Tashkente
2/3
Salon elektromobiley v Tashkente
3/3
Salon elektromobiley v Tashkente
Saʼdulla aka aytgan “bir oz vaqt” haqiqatan ham bir ozgina. Ekspertlarning tahlillariga koʻra, 2030 yillarga borib elektromobil bozorida keskin oʻsish yuz beradi. Buning sabablaridan biri – yirik avtomobil kompaniyalari ichki yonish dvigatelli ulovlarni ishlab chiqarishni toʻxtatadi. Misol uchun, “Toyota” – 2030 yilda, “Ford” – 2035 yilda, “Jeneral Motors” – 2023 va hokazo.

Arzonroqlari ham bor!

Yuqorida keltirilgan narxlar koʻpchilikni choʻchitib yuborishi aniq. Chunki bu pulga bir necha xonali kvartira olish mumkin. Lekin kayfiyatni tushirmang – arzonroq elektromobillar ham bor. Buning uchun erinmasdan xususiy eʼlonlarni koʻzdan kechirish kerak. “Spark”ka oʻxshash (eʼlonda shunday yozilgan) elektromobilning narxi 7 000 dollar. Tezligi (yoʻlovchilarsiz) 90 km/s. Quvvati 130-200 kmga yetadi. Agar bundan koʻnglingiz toʻlmasa, 17 000 ga “Volkswagen Lavida” rusumini olishingiz mumkin. Yangi, hamma koʻrsatkichlari joyida, faqat 15 foizlik QQS toʻlash lozim. Bu yana taxminan 2 500 dollar degani. Albatta, maqolada butun eʼlonlar olamini aks ettirib boʻlmaydi. Faqat aytmoqchi boʻlayotganimiz – bozorda yo salonda narx qimmat ekan, deb koʻngilni tushirmaslik lozim. “Izlagan imkon topar” degan naql bor, biz ham sizni bir oz izlanishga chorlamoqchimiz, xolos.
Elektromobillar bozori 2025 yilda – 14 million, 2030 yilda esa 25 million (ayrim tahlillarga koʻra, 45 million) donani tashkil etishi kutilmoqda. Darvoqe, avvalboshda ichki yonish dvigatelli avtomobillarga moslab chiqarilgan quzovlar keyinchalik elektromobilga aylantirilayotgani ham shundan. Yaʼni oʻshanday kuzovlarni oldindan tayyorlab qoʻygan kompaniyalar endi “uvol boʻlmasin” deb ularni elektromobilga moslashtirib yuboryapti.
Bozor qonuniyatlariga koʻra, ishlab chiqarish hajmi oshishi, yaʼni taklifning ortishi natijasida narxlar tusha boshlaydi. Bugina emas: energiyani saqlash texnologiyalari rivojlanadi. Oqibatda, bugungi kunda elektromobillarning 50 foiz narxini tashkil etayotgan akkumulyator batareyalarning tannarxi ham pasayadi. Qarabsizki, qopagʻon narxlar oʻtmishda qoladi, ona tabiat ham xursand. Olimlar tezroq oʻz soʻzini aytsa, bas. Oxir-oqibat, yana hamma narsa ilmga borib taqalayapti. Eshitayapsizmi, yoshlar?

“Voy-boʻ! Bitta moshinaya?!.”

Oʻzbekiston Ekologik partiyasi Markaziy Kengashi Ijroiya qoʻmitasi raisi oʻrinbosari Saidrasul Sanginov: “Ichki yonish dvigateliga ega avtoulov bir kunda 10-15 litr yoqilgʻi sarflash orqali atmosferaga 5-10 kg ifloslantiruvchi moddalar chiqaradi. Oʻzbekistonda yengil avtomobillar soni 2 767 000 dan ortiq, yuk avtolari – salkam 170 000, avtobuslar – 5 700, mikroavtobuslar – 8 500, maxsus avtoulovlar – 5000 dan ziyod. Oʻtgan yili Toshkent shahrida atmosferaga 426 ming tonna ifloslantiruvchi moddalar chiqarilgan. Bunda avtotransport ulushi 395 ming tonnani, yoki 90% dan koʻproqni tashkil etgan”.
Mana shunaqa “voy-boʻ!”. Darvoqe, masalaning jiddiyligini inobatga olgan holda, Ekopartiya vakillari turli darajadagi saylovlardan oldingi targʻibot-tashviqot tadbirlarida bu mavzuga alohida eʼtibor qaratib kelishmoqda...

Bir chimdim siyosat

Maʼlumki, Oʻzbekiston Iqlim oʻzgarishi boʻyicha Parij bitimini imzolagan va ratifikatsiya qilgan. Bu respublikaga maʼlum bir majburiyatlarni yuklaydi. Mazkur majburiyatlarni bajarish uchun atmosferaga chiqarilayotgan parnik gazlari hajmini kamaytirish boʻyicha Milliy strategiyani shakllantirish va qabul qilish jarayonini tezlashtirish lozim. Bunda transport sohasidagi siyosatni ham tubdan qayta koʻrib chiqish, mamlakatda elektromobillar ishlab chiqarish va ularni chetdan olib kirish uchun shart-sharoitlar yaratish taqozo etiladi.
Transport vazirligi axborot xizmatidan olingan maʼlumotlarga koʻra, Parij bitimini amalga oshirish yuzasidan "Toshshahartransxizmat" AJ tarkibidagi avtobus saroylarini 2023-2025 yillarda elektrobuslar bilan yangilash dasturi amalga oshirilmoqda. Jumladan, 2022-2024 yillar davomida har yili 100 tadan shahar elektrobuslari va ularni quvvatlash uskunalarini harid qilish rejalashtirilgan. Bundan tashqari, Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori bilan 2021 yil yakuniga qadar 20 ta elektrobus va ularni quvvatlash uskunalari sotib olinadi.
Elektrobus na zaryadke - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 01.07.2021
Iqtisod
Toshkent uchun elektrobus xarid qilishga ikkita xalqaro tashkilot 3,9 mln dollar ajratadi

Imtiyoz, samara va shaxsiy tashabbus

Oʻzbekistonga elektromobil importi uchun fuqarolarga imtiyozlar berish maqsadida 2019 yil 1 yanvardan bojxona boji bekor qilingan va oʻsha yil iyul oyiga borib aktsiz soligʻi ham olib tashlangan. Bunday imtiyozlar, qolaversa, yoqilgʻi uchun xarajatlarni kamaytirish istagi xaridorlarda asta-sekinlik bilan boʻlsa-da, elektromobillarga qiziqish uygʻonishiga sabab boʻlmoqda.
Statqoʻm maʼlumotlariga koʻra, 2021 yilning yanvar-iyul oylarida Oʻzbekistonga 432 ta elektromobil import qilingan. Bu oʻtgan yilning mos davriga nisbatan 364 taga koʻp. Bunda Xitoy yetakchilik qilyapti – Chin davlatidan 388 ta elektrulov olib kelingan. Ikkinchi oʻrindagi Turkiyadan – 24 ta.
Oyma-oy qaraydigan boʻlsak, joriy yilning aprelida 65 ta, may oyida 49 ta, iyunda 63 ta elektromobil import qilingan. Yillar kesimida: 2018 yilda – 13 ta, 2019 yilda – 39 ta, 2020 yilda – 131 ta. Albatta, Oʻzbekiston shaharlari koʻchalarini tobora toʻldirib oqayotgan millionlab avtomashinalar toʻlqini ichida 300-400 elektromobil dengizdan tomchiday gap.
Avtomobil, illyustrativnoye foto - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 17.05.2021
Iqtisod
Oʻzbekiston MDHda elektromobil ishlab chiqarish boʻyicha hamkorlikka tayyorligini bildirdi
Bunda hukumat qarorlarini kutib oʻtirmasdan, yirik tashkilotlarning shaxsiy tashabbusi ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi rahbariyati “boshqa vazirliklarga oʻrnak boʻlish maʼnosida xizmat avtolarini eklektromobillarga almashtirishni rejalashtirgan. Bundan tashqari, elektromobil sotib olishni ragʻbatlantirish maqsadida qoʻmita hisobidan bepul quvvatlantirish shoxobchasi ochish va bu tajribani keng yoyishni moʻljallagan” (Qoʻmita axborot xizmati maʼlumotlaridan).

"Kirakashlik qilsangiz ham boʻladi"

Albatta, har qanday mahsulotga eng xolis bahoni isteʼmolchi beradi. Oʻzbekistonning oʻziga yarasha jaziramasiyu qahratonlari bor. Yoʻllariku alohida mavzu.
Abubakr, elektromobil sohibi: “Ilgari kuniga 100 ming soʻmga benzin quyardim, hozir bunday katta chiqimdan qutulganman. “Zaryadka” muammo emas, koʻp joyda bor. Misol uchun, oʻzim uy sharoitida quvvatlantiraman. 1,5 soat vaqt ketadi, bu bor-yoʻgʻi ikki ming soʻmga aylanadi. Shu ikki ming soʻmlik quvvat 300 kilometrdan koʻproqqa yetadi. Fargʻona vodiysi tomon yursangiz, dovonda, Qoʻqonda, Samarqandga borsangiz, Sirdaryoda, Samarqandning oʻzida, xullas, hamma joyda quvvatlantirish nuqtalari mavjud. Yoʻlda qolib ketmaysiz”.
Baʼzi hisob-kitoblarga qaraganda, bugungi kunda respublikada 100 ga yaqin quvvatlantirish stantsiyalari ishlayotgan boʻlsa, shulardan yarmi poytaxt hissasiga toʻgʻri keladi. Ayrim supermarketlar oldida bepul quvvatlantirish nuqtalari mavjud.
Toshkentda koʻpgina haydovchilar ertalab ishga ketishda yoki kechqurun uyga qaytishda “harna benzin puli” deb bir-ikkita yoʻlovchi olishadi. Dam olish kunlari bekorchilikdan zerikib, “bir aylanib kelay” deya 2-3 soat taksichilik qiladiganlar ham oz emas. Xullas, yoʻlovchi sifatida koʻchada qolib ketmasligingiz aniq. “Oka, elektromobilda kira qilsangiz, mazza boʻladi” deyishdi shu mavzuda maqola tayyorlanayotganini eshitgan ayrim elektromobil egalari.
Zaryadka elektromobilya - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 22.09.2020
Iqtisod
Oʻzbekistonda elektromobil importi keskin oʻsdi
Bu gapda ham jon bor. Hozir Toshkentda eng arzon benzinning 1 litri 6000 soʻm. Elektromobilni toʻliq quvvatlantirish esa 30 ming soʻm. Tasavvur qiling, elektromobilingiz boʻlsa, shoxobchaga olib borib, qoʻrqmasdan, xuddi boyvachchalardek “toʻldirib ber!” deya olasiz. Benzin quyish shoxobchasida “30 ming soʻmlik quy” deb koʻring-chi, achinib qarab qoʻyishadi...
Darvoqe, issiq yo sovuq ob-havo sharoiti elektromobillarga qandaydir salbiy taʼsir koʻrsatishi haqida hech narsa eshitmadik. Yoʻllar esa... yoʻllar, yuqorida aytilganidek, alohida mavzu.

Qanday yangiliklar kutilyapti?

Saidrasul Sanginovning qayd etishicha, hozircha respublikada elektromobillarga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash yuzasidan zarur infratuzilma mavjud emas. Lekin bu tabiatni musaffo saqlash istagida boʻlgan insonlarni toʻxtatib qolmasligi kerak.
Maʼlumotlarga qaraganda, “yashil” iqtisodiyotga oʻtish jarayonini jadallashtirish maqsadida “Elektromobillar ishlab chiqarish va ulardan foydalanishni tashkil etishni qoʻllab-quvvatlash”ga oid qaror loyihasi tayyorlanmoqda. Unga koʻra, 2030 yilga qadar respublika avtotransport vositalari parkining kamida 5 foizini elektromobillar tashkil etishiga erishish, shuningdek, davlat organlari hamda davlat ulushi 50 foizdan ortiq boʻlgan korxonalar xizmat avtomobillari parkining 50 foizigacha bosqichma-bosqich elektrodvigatelga ega boʻlgan transport vositalariga almashtirilishi koʻrsatib oʻtilgan.
Hujjatga binoan, 2021 yilda 200 ta, 2022 yilda 150 ta, 2023 yilda 100 ta, 2024 yilda 60 ta, 2025 yilda 40 ta va 2026 yilda 30 ta toʻxtash joyida tezkor usulda quvvatlantirish stantsiyasi tashkil etish belgilab beriladi.

Oling, aka, baraka topasiz!

Ushbu maqolaning yozilishiga Toshkent koʻchalari kun sayin “probkalashib” borayotgani turtki boʻlgan edi. Yuzlagan mashinalardan iborat ilonizi bir chorrahadan ikkinchisi sari choʻzilib boradi. Ayniqsa, ishga ketish va ishdan qaytish vaqtida.
Baʼzan matbuotda oʻqib qolamiz: xorijdagi falon shaharda svetoforning qizil chirogʻiga toʻxtagan haydovchilar motorni oʻchirar ekan. Yoki boshqa bir shaharda bir kun davlat raqami toq songa tugaydigan avtomobillar, ertasi kuni juft songa tugaydigan avtomobillar yoʻlga chiqar ekan. “Kuni boʻlmagan” haydovchilar esa oʻsha kuni ishga yo oʻqishga jaomat transportida borib-kelishar ekan. Shu oddiygina usul yoʻllardagi avtomobillar sonini teng yarmiga (!) qisqartirish imkonini beradi. Tasavvur qilyapsizmi?
Oʻzbekistonda ham gohida shunga oʻxshash aktsiyalar oʻtkazib qolinadi. Lekin ular oʻz oti bilan – aktsiya, yaʼni bir martalik tashabbus. “Avtomobilsiz kun” tadbirida yoʻllarda mashinalar kamaygani unchalik ham sezilmaydi. Qaytaga “bu aktsiya deganlari qanday oʻtayotgan ekan, koʻrib kelaylik-chi” deya avtomobilini haydab chiqadiganlar koʻpayib qoladimi-yey... Yana bir oz chalgʻib ketdik, chogʻi.
Stroyka v odnoy iz vыsotok Tashken-siti priostanovlena iz-za palyaщego solntsa - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 07.09.2021
Jamiyat
Oʻzbekistonda 2020 yilda atmosferaga tashlamalar miqdori 2,2 mln tonnani tashkil qildi
Oʻtgan yili Toshkent shahrida atmosferaga 426 ming tonna ifloslantiruvchi moddalar chiqarilganini maqola avvalida aytib oʻtgan edik. Shundan 395 tonnasi avtomobillar hissasiga toʻgʻri keladi. Ayniqsa, bu yilgi anomal issiqda oson boʻlmadi – bir tomondan ayovsiz jazirama, bir tomondan betoʻxtov dimogʻingizga uriladigan avtotutun...
Balandparvoz xulosaga hojat yoʻq: mutasaddilarni tezroq “yashil” qarorlar qabul qilishga, aholini esa mashina xarid qilayotganda, elektromobillarga eʼtibor qaratishga undagan boʻlar edik. Toki “moshina bozor”da pashsha qoʻrib oʻtirgan oʻsha yolgʻiz sotuvchi aka ham xursand boʻlsin. Sizni bilmadimu, men bugundan eʼtiboran elektromobilga pul yigʻa boshlayman.
Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala