Analitika

Oʻzbekistonda yetishtirilayotgan rangli paxta istiqbollari haqida

© Sputnik / Denis Abramov / Fotobankka oʻtishSbor urojaya xlopka v Stavropolskom kraye
Sbor urojaya xlopka v Stavropolskom kraye - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 14.10.2021
Agar paxta faqat oq rangda boʻladi deb oʻylasangiz, adashasiz. Paxta selektsiyasi, urugʻchiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy tadqiqot instituti xodimlari tomonidan yigirmadan ortiq rangdagi gʻoʻza navlari yetishtirilmoqda.
TOSHKENT, 14 okt – Sputnik. Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan xalqaro Paxta kuni arafasida mazkur institutga press-tur tashkil etilgan edi. Aslida, jurnalistlarni qoyil qoldirish oson emas, lekin institut tajriba maydonlarida qiygʻos ochilib turgan turfa rangli loʻppi paxtalarni koʻrgan muxbirlaru tasvirchilar chuqur taajjubga tushishdi. Shunaqasiyam boʻlar ekan-da!
Bunday ajabtovur navlarning kishini hayron qoldiradigan boshqa jihatlari ham bor. Bu haqda institut laboratoriya mudiri, qishloq xoʻjalik fanlari doktori Abrorjon Qurbonov shunday maʼlumot berdi: “Butun dunyoda asosan oq rangli paxta (Gossypium hirsutum) tolasi yetishtiriladi. Biroq tetraploid paxta tolasi nafaqat oq, balki yashil, qoʻngʻir va boshqa turli xil ranglarga ega. Rangli paxtaning paydo boʻlishi uzoq tarixga ega. Ular Amerikaning And togʻlarida bundan 5000 yil oldin, tabiiy iqlim sharoitlarining uzluksiz oʻzgarishlari tufayli pigmentatsiya jarayonining buzilishlari oqibatida paydo boʻlgan degan taxminlar mavjud”.
Paxtaning tabiiy rangi uning tarkibidagi pigmentlardan kelib chiqadi. Bu pigmentlar tolani sariq, yashil va jigar ranglarda jilolantiradi.
NII Selektsii xlopka, semenovodstva i agrotexnologiy  - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 11.10.2021
Analitika
Klaster boru tajriba yoʻq yoki urugʻchilik muammolari haqida
Misol uchun, yashil paxta oʻz rangini qahva kislotasidan oladi. Tabiiy rangli paxtalar, ayniqsa, yashil paxtalar, oq paxtalarga nisbatan quyoshdan himoya xususiyati yuqori ekanligi haqida tajriba dalillari mavjud.

Shunday paxtamiz bor ekanu

“Rangli paxta tolalaridan tikilgan liboslar quyoshning zararli nurlaridan himoya qiladi. Bunday kiyimlar takror-takror yuvilganda ham oʻzining himoyaviy xususiyatini yoʻqotmaydi. Vaholanki, oq rangli tolani sayqallash va turli ranglarga boʻyash jarayonida toksik kimyoviy moddalardan foydalaniladi. Mazkur kimyoviy moddalar zaharli ekanidan tashqari, ularning tarkibida ogʻir metallar ham mavjud” deydi olim.
Qolaversa, matolarni boʻyashda ishlatilgan suv atrof-muhit, tuproq va ichimlik suvini ifloslantiruvchi asosiy manba hisoblanadi. Ushbu kimyoviy moddalarning aksariyati kantserogen boʻlib, allergiya, teri toshmalari va shu kabi sogʻliq uchun salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Tanganing ikkinchi tomoni

Albatta, bu nomukammal dunyoda mukammal narsaning oʻzi yoʻq. Jumladan, oʻzbek olimlari eʼtibor markazida turgan rangli paxta ham bir qancha kamchiliklardan xoli emas.
“Rangli paxta uchun talab kun sayin ortib borayotgan boʻlsada, uni yetishtirish tola sifati past ekanligi bois rivojlanmay qolmoqda. Rangli tola kaltaligi, tolasi chiqimining pastligi (terib olingan paxta tarkibidan chigit olib tashlangandan keyin qoladigan tola), pishiqlik darajasining yuqori emasligi, dagʻalligi kabi koʻrsatkichlar boʻyicha oq tolaga nisbatan birmuncha past hisoblanadi. Shuning uchun ham bugungi kunga kelib selektsioner olimlar yuqori sifatli, rangli tolali gʻoʻza navlarini yaratishga urinishmoqda”, deydi Abrorjon Qurbonov.
Intervyu s Leonidom Xolodom o xlopkovoy otrasli Uzbekistana - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 08.10.2021
Kolumnistlar
Ekspert Oʻzbekistonning paxta strategiyasiga baho berdi
Mazkur urinishlar aslida nimadan iborat ekanligiga oydinlik kiritib oʻtish lozim. Bordi-yu ular samara beradigan boʻlsa, katta iqtisodiy samaradorlikka erishish mumkin. Chunki rangli tolaning jahon bozoridagi narxi oddiy toladan 5-6 baravar qimmat. Sabab – yuqorida aytilganidek, undan tikiladigan liboslarning ekologik toza ekanligi.

Maxfiy paxtachilik

Paxta selektsiyasi, urugʻchiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy tadqiqot instituti bilan bir nechta klasterlar oʻrtasida shartnomalar imzolangan. Qurbonov va uning hamkasblari ana shu klasterlar vakillariga oʻz mahsulotlarini namoyish etishganda, ular “rangli paxta ham boʻladimi” deb hayron qolishgan ekan.
Olimlar bunday kamalakrang tolalarning afzalligini harchand isbotlashga urinmasin, bironta klaster ushbu yoʻnalishdagi tadqiqotlarni moliyalashtirishga rozi boʻlmagan. Vaholanki, bu daromadli loyiha, faqat vaqt talab etiladi. Misol uchun, bitta nav yaratishga 10-15 yil kerak. Lekin klasterlar buncha uzoq kutishga tayyor emas koʻrinadi.
“Aslini olganda, rangli paxta yetishtirish boʻyicha Oʻzbekistonda oʻtgan asrning 40-50 yillarida izlanishlar olib borilgan edi, - deydi Abrorjon Qurbonov. - Tadqiqotlar maxfiy ravishda oʻtkazilgan, ilmiy ishlar yopiq tarzda himoya qilingan. Birmuncha natijalarga ham erishilgan. Lekin kimyo sanoatining taraqqiyoti va rang-barang boʻyoqlarning paydo boʻlishi tufayli ularga ehtiyoj kamaygan. Mana bugun, yashil iqtisodiyotning rivojlanishi va ayniqsa, Yevropa mamlakatlarida tabiiy mahsulotlarga qiziqishning ortishi natijasida turfa rang tolalarimizga yana talab paydo boʻldi. Ular allergiya qoʻzgʻatmaydi, ultrafiolet nurlarini oʻtkazmaydi. Ayniqsa, chaqaloqlar uchun kiyim tikishda juda qoʻl keladi”.
Mana senga yangi bozor, bozor boʻlgandam Yevropa bozori. Darrov egallab, million-million pul qilish imkoniyati... Klasterlar, qaydasiz deging keladi. Hozircha rangli tolaga turkiyalik ishbilarmonlar xaridor boʻlib turishibdi. “Har qancha boʻlsa ham sotib olishga tayyormiz, deb aytishgan”, deydi olim. Darvoqe, bunday mahsulot Turkiyaning oʻzida, shuningdek Xitoyda ham yetishtiriladi va garchi katta-katta maydonlarga ekilsa-da, hosildorlik u qadar yuqori emas.
Qurbonov boshliq kichik fidoyilar guruhi yetishtirayotgan rangli paxta oddiy navlar qatori 35 tsentner atrofida hosil beradi. Suvni oz yoki koʻp talab qilishi hozircha oʻrganilmagan. Sababi yana oʻsha moliyalashtirish masalasiga borib taqaladi.

Yangi sahifa sari

Xulosa oʻrnida aytish mumkinki, hozircha koʻrgan odamni hayron qoldirayotgan rangli paxta navlari faqatgina institutning tajriba maydonida, 5-6 sotix yerda ekilmoqda. Bu Toshkentdagi bitta oʻrtacha hovlining maydoniga teng. Ilmiy tilda aytganda, “selektsion material”.
“Bu ish bilan shugʻullana boshlaganimizga 5-6 yil boʻldi - deydi Abrorjon Qurbonov. - Hozircha hamma umidimiz Innovatsiya vazirligiga berilgan loyihadan. Amalga oshsa, ishlarimiz yurishib ketadi. Bordiyu amalga oshmagan taqdirda ham, shuncha mehr bergan ishimni tashlamayman. Shu paytgacha bu ishning orqasidan daromad olmadim, kuchim yetgancha ishlayveraman”.
Albatta, vaziyat yaxshi tomonga oʻzgarishiga umid bogʻlash mumkin. Chunki Innovatsion rivojlanish vaziri Ibrohim Abdurahmonovning soʻzlariga koʻra, ilgari qishloq xoʻjaligida 31 mlrd soʻmlik loyihalar moliyalashtirilgan boʻlsa, hozirgi kunda 63,4 mlrd soʻmlik loyihalar amalga oshirilayapti.
Vetochki xlopka - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 25.05.2020
Iqtisod
Xitoy Oʻzbekistonga paxta yetishtirish uchun yangi texnologiya yetkazib berdi
Ajab emaski, bir guruh olimlarning fidoyiligi ham munosib taqdirlanib, oʻzbek paxtachilik tarixida yangi sahifa ochilsa.
Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala