Kolumnistlar

Gʻarb urushda yengilsa-da, qarzini toʻlashdan bosh tortayapti

© REUTERS / Saeed Ali Achakzai Semya iz Afganistana na kontrolno-propusknom punkte "Vorota drujbы" v pakistano-afganskom pogranichnom gorode Chaman, Pakistan
Semya iz Afganistana na kontrolno-propusknom punkte Vorota drujbы v pakistano-afganskom pogranichnom gorode Chaman, Pakistan - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 15.10.2021
Gʻarb davlatlari Afgʻonistonga real yordam berish oʻrniga turli taʼqiqlar qoʻymoqda. Ular yangi afgʻon hukumatini yana oʻz talablariga boʻy soʻndirmoqchi.
“Katta yigirmatalikning” Afgʻoniston boʻyicha boʻlib oʻtgan maxsus sammitida gʻarb yetakchilari ushbu davlatga xaos va ochlik tahdid solayotgani va “hukumat qulashini” va “ayanchli oqibatlarga olib kelishi mumkin boʻlgan aholining qoʻshni davlatlarga migratsiyasini” oldini olish uchun bechora Afgʻonistonga yordam berish kerakligi haqida juda koʻp gapirishdi.
Xoʻsh, yordam berish kerak boʻlsa – yordam beringlar, axir aynan Gʻarb Afgʻonistonni 20 yil davomida okkupatsiya qilgan edi, demak bugun yuzaga kelgan vaziyat uchun aynan Gʻarb javobgar.
Lekin shu joyida bemaʼnilik teatri boshlanadi: Italiya tashqi ishlar vaziri Luidji Di Mayo “toliblarga pul bermasdan turib davlatni moliyalashtirish yoʻlini topish kerak” dedi. Yaʼni, keling afgʻonlarga yordam beraylik, lekin mamlakatdagi yangi hukumatni tan olmaymiz dedi. Buni afgʻonlar va sogʻlom fikr ustidan kulish deyish mumkin xolos.
Gʻarb BMT tuzilmalari orqali yordam berishga chaqirmoqda. BMT mamlakatda barcha ishni nazorat qilsin deyishmoqda. Lekin hukumati tan olinmagan davlatda hech qanday xalqaro tashkilotlar ishlay olmaydi. Buning uchun Tolibon* hukumatini tan olish kerak.
Afgʻoniston chet el yordamisiz ham kun koʻrishi mumkinmi? Aferikaliklar oʻtqazgan hukumat nafaqat ularning qurollari, balkim ularning pullari yordamida ham oʻz joyida oʻtirgan edi. Davlat xarajatlarning 4/3 qismi xorijiy yordam evaziga qoplanar edi. Ashraf Gʻani hukumati qulaganidan va amerikaliklar bilan hamkorlik qilgan minglab kishilarning mamlakatdan qochishidan soʻng zoʻrgʻa ishlayotgan bank tizimi ham quladi.
Afgʻonistonda mustaqil davlat institutlari va mustaqil iqtisod qurish kerak. Buning uchun real yordam kerak. Afgʻonistonni yagona, kuchli va mustaqil davlat sifatida koʻrishni istaganlar ana shunday yordam koʻrsatishi kerak.

Gʻarb munosabati

Gʻarb nima qilayapti? AQSH 9,5 milliard afgʻon mablagʻlarini muzlatib qoʻygan. Ustiga ustak YEI tomonidan ajratilgan 1 mlrd va AQShning 300 mln. dollar gumanitar yordamini olish uchun Qobulga shartlar qoʻymoqda. 20 yillik okkupatsiyadan soʻng Afgʻonistonda magʻlubiyatga uchragan Gʻarb – uning yangi hukumatiga ham oʻz hukmini oʻtkazmoqchi boʻlayapti. Demak - Gʻarbning Afgʻonistonga munosabatida hech narsa oʻzgarmabdi.
“Xalqaro hamjamiyat afgʻon xalqiga orqa oʻgiib, uni taqdir taqozosiga tashlab qoʻya olmaydi”, - dedi Turkiya prezidenti Toyyib Erdoʻgʻon. Lekin Gʻarb, toʻda-toʻda qochqinlar kelishidan qoʻrqmaganida, aynan shunday qilgan boʻlardi. (Aslida Afgʻonistondan qochqinlar kelishi boʻrttirib yuborilgan afsona, lekin Gʻarb - oʻz vahimalariga ishonadi). Shuning uchun ular Afgʻonistonni shunchalik esdan chiqarib yuborish yoki uni izolyatsiya qilishning imkoni yoʻq – unga qandaydir munosabat bildirish kerak.
Sogʻlom munosabat - yangi hukumatni tan olish, sanktsiyalarni olib tashlash va muzlatilgan davlat mablagʻlaridan foydalanishga ruxsat berish. Shuningdek, xorijiy investitsiyalarga (birinchi navbatda islomiy davlatlardan kirib kelayotgan) ruxsat berish, mamlakatni turli hududlararo loyihalarga qoʻshishga koʻmaklashish - boʻlardi.
Lekin Gʻarb bularning birortasini bajargani yoʻq, buning oʻrniga ular yangi hukumat oldiga ID*ga qarshi kurash, inson huquqlarini saqlash, ayollar va kichik millatlar teng huquqligi va boshqa talablar qoʻyishmoqda. Xullas, Gʻarb yana oʻz talablariga javob beradigan hukumat yaratilishini talab qilmoqda.
Tolibon* IDga qarshi kurashishni allaqachon boshlagan, ayollar huquqlarini ham shariat doirasida saqlashga, oʻzbek, tojik, hazoralarni boʻlajak hukumat tarkibiga qoʻshishga tayyor. Lekin bu ishlarni ularning oʻzi mustaqil ravishda bajarmoqchi, tashqi bosim ostida emas.
Tolibon* hukumatining tashqi ishlar vaziri Amir Xan Muttaki aytishiga koʻra, “Tolibon* shu kunga qadar ID* muammosini juda muvaffaqiyatli hal qilib kelmoqda”, lekin xalqaro hamjamiyat tomonidan Tolibon*ga bosim oʻtkazish faqat ID*ga yordam beradi. “Bosim oʻtkazish oʻrniga dunyo biz bilan hamkorlik qilishi kerak”.
Darhaqiqat xorijiy diktatura ushbu vaziyatda ayni qarama-qarshi natijaga olib kelishi mumkin. Qonuniy hukumat sifatida tan olinmagan va dunyo arenasida bloklangan Tolibon* 1996-2001 yillarda boʻlgani kabi, oʻzi bilan oʻzi boʻlib qoladi. Dunyo hamjamiyatiga integratsiyadan umidini uzadi. Ana shunda ular “Bu kofirlandan hech qanday yaxshilik kutib boʻlmaydi - ular faqat agressiya va qoʻpol diktaturaga qodir” deb oʻylab, butun dunyoga orqa oʻgrishi mumkin.

"Moskva formati"

Yaxshiyamki, dunyo faqat Gʻarbdan iborat emas va ayni damda Afgʻoniston boshqa kuchlar taʼsiri ostiga oʻtgan. “Katta yigirmatalik”ning Afgʻoniston boʻyicha sammitida Xitoy va Rossiya rahbarlari ishtirok etmagani ham bejiz emas. Chunki ularning ushbu muammoga munosabati butunlay boshqacha.
Gap shundaki, Moskva ham Pekin ham har doim Gʻarbning afgʻon xalqi oldida qarzi borligini eslatib kelishgan. Yaʼni Gʻarb Afgʻonistonni qayta tiklashda ishtirok etishi shart. Albatta bu koʻproq siyosiy nuqtai nazar. Uning maqsadi - atlantistlarga Afgʻoniston bugungi kunda yuz tutayotgan muammolar uchun aynan ular javobgar ekanini eslatib turishdir. Real hayotda esa, ruslar ham xitoyliklar ham u yerda yirik Gʻarb investitsiyalarini kutayotgani yoʻq. Afgʻonistonni tiklash uchun Osiyoning oʻzida ham pul topiladi. Birinchi navbatda – arab qa xitoy mablagʻlari. Lekin ular yetib kelishi va Afgʻonistonni jahon iqtisodiyotiga qoʻshish uchun, Tolibon* hukumatini tan olish va mamlakatni tiklashdan manfaatdor davlatlar bilan ishlashni boshlash kerak.
Shuning uchun ham kelgusi haftada Moskvada Afgʻoniston boʻyicha muhim uchrashuv boʻlib oʻtadi. Sergey Lavrov ushbu uchrashuvni allaqachon Afgʻonistonni tiklash uchun xalqaro konferentsiya yoʻlida qoʻyilgan qadam deb atadi. Uchrashuvning kerakligiga shubha yoʻq, lekin unda afgʻon hukumatining ishtirokini taʼminlash qiyin masala edi. Moskva sammitida Afgʻoniston hukumati ishtirok etadi, boz ustiga, juda “toʻgʻri” kompaniya tarkibida ishtirok etadi. Unda Rossiyadan tashqari Afgʻonistonning barcha qoʻshnilari - Eron, Pokiston, Xitoy, Hindiston va barcha Markaziy Osiyo davlatlari ishtirok etishadi. Unga AQSH ham taklif qilingan, lekin bunday tarkibdagi uchrashuvda AQSH– mutlaq begona elementdek koʻrinadi.
Nega begona deganda, uchrashuvning qolgan aʼzolari SHHTga kiradi. Qobul hukumati esa – Afgʻonistondan tinchlik oʻrnatishdan manfaatdor boʻlgan qoʻshnilari bilan muloqot qiladi. Afgʻoniston qoʻshnilari esa – u yerda yana urush, tartibsizliklar boʻlishini istamayli, yangi afgʻon hukumatiga tepadan turib qaramaydi. Ular yangi afgʻon realligini tan olishga tayyor.
*Rossiya va boshqa davlatlarda taʼqiqlangan terrorchi tashkilotlar
Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala