Kolumnistlar

Stalin toʻgʻri qaror qabul qilgan kun

© Sputnik / Yevgeniy Xaldey / Fotobankka oʻtishGeneralissimus Sovetskogo Soyuza Iosif Vissarionovich Stalin. Moskva, 1945.
Generalissimus Sovetskogo Soyuza Iosif Vissarionovich Stalin. Moskva, 1945. - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 16.10.2021
Stalinning qahramonligi yoki Ikkinchi Jahon urushi yoʻnalishini oʻzgartirib yuborgan, tarixda "Moskva moʻjizasi" nomini olgan voqea haqida.
Ushbu hikoya bundan roppa-rosa 80 yil oldin 1941 yilning oktyabr oyini oʻrtalarida sodir boʻlgan va Ikkinchi Jahon urushi taqdirida muhim rol oʻynagan voqeaga bagʻishlanadi.
Oʻshanda nemis fashistlarining tish-tirnogʻigacha qurollangan, tank va motorlashtirilgan diviziyalari shiddat bilan Moskvaga yaqinlashib kelayotgan edi. Qizil Armiya ularga jon-jahdi bilan qarshilik koʻrsatayotgan boʻlsa-da, lekin sekin-asta Sharqqa chekinishga majbur boʻlayotgan edi. Frontlardan kelayotgan yangiliklar biri biridan qaygʻuli, aksariyat hollarda sovet askarlari goh u shaharni goh bu shaharni qoldirib chekinishga majbur boʻlgani haqidagi noxush xabarlar edi. Xullas Sovet Ittifoqi kelajagi mutlaq mavhum, boʻlgan eng tushkunli kunlar edi.
© Sputnik / Naum Granovskiy / Fotobankka oʻtishOborona Moskvы.
Oborona Moskvы. - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 16.10.2021
Oborona Moskvы.
Urushda vahima - bu dahshatli narsa boʻladi. Dushman tomon juda kuchli boʻlmasa ham, odamlar kun sayin duch kelayotgan qiyinchiliklar soni ortib boravergan sari turli vahimalar ham kuchayib boradi. "Ana bizni qurshab olishdi", "ana oziq-ovqat zahiralari yoʻq qilindi", "ana bizni tashlab ketishdi", "nima qilib boʻlsa ham oʻzimni qutqarishim kerak" kabi fikrlar himoyada boʻlgan tomondagi har bir kishiing boshiga kelishi aniq.
Kunlarning birida ana shunday vahima oddiy fuqarolarni qamrab oldi. 16 oktyabr kuni fronlarda sezilarli hech qanday hodisa sodir boʻlmasada, Moskvada turli tartibsizliklar boshlandi, aholi shaharni tashlab qochishga tushdi. Bunga sabab bir ncha kun oldin qabul qilingan maxfiy buyruq boʻldi.
Ittifoq rahbariyati, albatta, urushda hamma narsa boʻlishi mumkinligini tushungan holda poytaxtni ham koʻchirishga tayyorgarlik koʻrardi. Moskvadan barcha muhim davlat muassasalarni qisman zahiradagi poytaxt nomini olgan - Kuybыshev shahriga joʻnatish, muhim infratuzilma obʼyektlarini portlatish haqida buyruq chiqqandi.
© Sputnik / Anatoliy Garanin / Fotobankka oʻtishLuchi projektorov voysk PVO osveщayut nebo Moskvы
Luchi projektorov voysk PVO osveщayut nebo Moskvы - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 16.10.2021
Luchi projektorov voysk PVO osveщayut nebo Moskvы
Lekin ayrim rahbarlar uni "qoʻlingga tushgan narsani olib imkon qadar tezroq qochib qolish kerak" deb tushungan. Oqibatda idorlarar ochiq, qarovsiz qolgan, maxfiy hujjatlar, Lenin va Marks kitoblari koʻchalarda yoqilgan.
Davlat muassasalarining koʻchirilishini koʻrgan aholining vahimasi yanada kuchaygan. Shaharda talon-taroj, bosqinchilik va boshqa jinoyatlar soni ham keskin oshib ketgan. Aksariyat xodimlari frontga joʻnatilgan militsiya bu jinoyatlarga qarshi kurashishga kuchi yetmay qolgan.
Ushbu vahimali voqealarning tragikomik ramzi sifatida "Muqaddas urush" soʻzlarining muallifi V. I. Lebedev-Kumachning taqdirini eslash mumkin. U oʻzining uy jihozlarini ikkita yuk avtomobilga ortib yuk stantsiyasiga olib kelgan, lekin ularni poyezda yuklashda muammo sodir boʻlgan. Ikkin kun davomida ushbu muammo bilan kurash natijasida shoir aqldan ozgan...
Lekin sovet rahbariyati muammo negizin darhol tushungan va 16 oktyabr kuni boshqa qaror qabul qilgan. Moskva shahri rahbarlari aholiga "Moskva dushmanga hech qachon topshirilmasligini" aytib tinchlantiruvchi soʻzlar bilan murojaat qilgan. Shu kunning oʻzida metro qayta ishga tushirilgan, tramvaylar yura boshlagan. Oradan ikki kun oʻtib vahimachilarni joyida qatl qilish haqida qonun qabul qilingan. Ushbu choralar natijasida tez orada Moskvada tartib oʻrnatilishiga muvaffaq boʻlingan.
Stalinning oʻziga kelsak, uning rejalari 80 yildan keyin ham noaniq boʻlib qolmoqda. Dastlabki re ja boʻyicha dohiyning oʻzi ham poytaxni tark etishi kerak boʻlgan. Aytishlariga koʻra, Stalin ham temiryoʻl vokzaligacha kelgan, plaftorma boʻylab biroz aylanib yurgan va keyin yana Kremlga qaytib ketgan va shu bilan masalani yopgan. Tarixiy hujatlardan maʼlumki, oʻsha ogʻir kunlarda Stalin Moskvani tark etmagan.
Oqibatda mana shu qaror juda toʻgʻri boʻlib chiqqan va urushning keyingi taqdiriga ham taʼsir koʻrsatgan. 1940 yilda Parijda sodir boʻlgan voqealarni esga olsak buning mohiyatini tushunamiz.
© Sputnik / Anatoliy Garanin / Fotobankka oʻtishOxrana moskovskogo neba
Oxrana moskovskogo neba - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 16.10.2021
Oxrana moskovskogo neba
1940 yilning 14 in kuni, nemislar bostirib kelishi arafasida Frantsiya hukumati evakuatsiya qilingan va aholi hatto uning qayerdaligini bilmagan. Shundan soʻng Parijda aholi mashinalarda, aravalarda qochib ketishga uringan. Hukumat joyida boʻlmaganidan soʻng, biroz oʻtib (1940 yil kuzda) davlatning oʻzi ham nemislarga taslim boʻlgan.
Moskva himoyasi esa, butun boshli Ikkinchi jahon urushining yoʻnalishini oʻzgartirib yubordi. Sovet armiyasi himoya va chekinishdan ilk bor hujumga oʻtdi va Berlingacha yetib bordi. Tarixchilar baʼzan buni "Moskva moʻʼjizasi" deyishadi.
Ehtimol Gitler ham 1945 yilda oʻrtoq Stalindan oʻrnak olgan. Zeyel tepaliklarida uning uchun maxsus bunker tayyorlab qoʻyilgan boʻlsada, soʻnggi damgacha u Reyxstagni tark etmagan. Toʻgʻri-da, oʻzi xavfsiz joyga yashirinib olib odamlari jangga boshlayotgan rahbarning gapiga kim ham quloq solardi.
Ehtimol, Stalin ham 1941 yilda ana shular haqida oʻylagan va mamlakatni asrab qolgan mutlaq toʻgʻri qarorni qabul qilgan, lekin oʻsha kunlarda vahima domiga tushib "sichqon ini ming tanga" boʻlib qolgan rahbarlar ham kam emasdi. SSSRda ularni urush haqidagi xotiralardan oʻchirib tashlashga harakat qilishgan, faqat "mustahkam devor va poʻlat mudofaa" haqida kuylashgan.
© Sputnik / Anatoliy GaraninLыjnaya podgotovka voyennoslujaщix Sovetskoy armii v parke "Sokolniki"
Lыjnaya podgotovka voyennoslujaщix Sovetskoy armii v parke Sokolniki  - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 16.10.2021
Lыjnaya podgotovka voyennoslujaщix Sovetskoy armii v parke "Sokolniki"
Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala