Kolumnistlar

Yevropa sanktsiyalar zararni kamaytirmoqchi, lekin bu oson boʻlmayapti

© Sputnik / Yekaterina Solovyeva / Fotobankka oʻtishStroitelstvo gazoprovoda "Severnыy potok-2" v Germanii
Stroitelstvo gazoprovoda Severnыy potok-2 v Germanii - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 09.03.2022
Obuna boʻlish
Yandex newsTelegram
Amerika va Yevropa rahbarlarining biri biridan baland tanqidlari va Rossiyaga qarshi kiritilgan sanktsiyalari oqibatida neft narxi 1,5-2 baravar, gaz esa 15 baravar oshdi.
TOSHKENT, 9 mar - Sputnik. Energiya tashuvchilarni yetkazib berish sanktsiyalar ostidan chiqarilgan, dedi 7 mart kuni Germaniya kantsleri Olaf Sholts.
Ehtimol ushbu qaror 7 mart kuni, gaz narxi ming kubometriga 3700 dollarga chiqqanidan soʻng qabul qilingan. Bu gazning oldingi narxlariga nisbatan 15 baravar yuqori. Sholtsdan soʻng ushbu nuqtai nazarni Niderland bosh vaziri Ryutte ham maʼlum qildi.
Lekin ushbu urinishlar gaz narxini tushirmadi. Gʻarb davlatlarining neft va gazga taaluqli boʻlgan oʻrta muddatli embargolari ham saqlanib qolmoqda. Eslatib oʻtamiz, xalqaro vaziyat keskinlashganidan soʻng Rossiya uchun neft va gaz bozorida vaziyat ancha oʻzgardi.
Neftning global narxlari darhol oʻsa boshladi. Bir vaqtning oʻzida Rossiya neftnining bir qismini barreliga 20 dollardan chegirma bilan sota boshladi. Sanktsiyalar oqibatlari nomaʼlum boʻlgan vaqtda kompaniyalar neftni qoʻshimcha daromadsiz sotishga rozi edilar. Bugungi kunga kelib, Yevropa rasmiylarining bayonotlaridan soʻng ushbu chegirmalar kamaytirilishi kutilmoqda.
Lekin neft taʼminoti sohasida turli kutilmagan muammolar paydo boʻlish ehtimoli yuqoriligicha qolmoqda. Rossiya global neft bozorning 7%ga yaqin ulushini taʼminlaydi. Rossiya neftini boshqasiga almashtirish ham oson emas. Ayniqsa Yevropaga quvurlar orqali yetkazib berilayotgan qismini. Bir qator logistika muammolar paydo boʻlishi mumkin. Xullas ehtimoliy sanktsiyalar ostiga Rossiya neft eksportining 2-4% tushishi mumkin. Global iqtisod bunga chidashi mumkin, lekin narxlar albatta oʻsadi. Ayrim kompaniyalar (Shell) rossiya neftini xarid qilmaslikka boykot eʼlon qildi.
Gaz bilan bogʻliq vaziyat mutlaq boshqacha. Ushbu yoqilgʻi toʻliq gaz quvurlari orqali yetkazib beriladi. Yamal suyultirilgan gazidan tashqari. Lekin u yerda ham maʼlum xavflar paydo boʻlishi mumkin: Britaniya Yamal gaz tankeridan gazni qabul qilib olishdan voz kechdi. Yevropaning Rossiya gaziga muhtojligi 30-40%ni tashkil qiladi. Hatto oʻrtacha muddatlarda ham Rossiya gazini boshqasiga almashtirishning iloji boʻlmaydi. Suyultirilgan gaz sektori rivojlanishiga qaramasdan, gaz bozori neft bozoriga qaraganda kichikligicha qolmoqda. Soʻnggi oylarda “Gazprom” Yevropaga gaz yetkazib berish hajmini keskin kamaytirib kelmoqda. Ukraina orqali gaz oʻtkazish esa belgilangan hajmdan ikki marotaba kam amalga oshirilayotgan edi, lekin maxsus operatsiya boshlanishi bilan uning hajmi kuniga 109 million kubometrga yetdi. Undan tashqari "Gazprom" "Yamal — Yevropa" yoʻnalishi boʻyicha hajmlarning yarmini zahiralashni boshladi. Buning fonida gaz narxi keskin oshdi.
Sabablari aniq: “Gazprom” soʻnggi oylarda uzoq vaqt davomida yetarli darajada kam gaz yekazib bermasligi - allaqachon bozorga umumiy taʼsir koʻrsatdi. Omborlarda gaz taqchilligini yozda qoplanishi kutilgan edi, ammo hozir bunga ishonch yoʻq.
Eslatib oʻtamiz, gaz omborlarini rejali toʻldirish isitish mavsumi tugagandan soʻng darhol boshlanadi. Qizigʻi shundaki, bu fonda Ukrainaning oʻzi gaz eksportiga taqiq qoʻygan. Bu tranzitga taalluqli emas, lekin oʻz gazini Ukrainada saqlagan va kelajakda uni Yevropa Ittifoqi mamlakatlariga sotishni rejalashtirgan savdogarlarga taʼsir qildi.
Ukraina gaz uzatish operatorining maʼlumotlariga koʻra, mamlakat hali ham oʻz hududiga YEIdan kichik hajmlarda revers orqali gaz olmoqda. Bu sharoitda - neftning "ehtimoliy variantlari" bilan solishtirganda gazga jiddiy qaramlik mavjud. Rossiya rasmiylari kelajakda neftni va gaz bilan birga "jamlangan holda" yetkazib berish shartini qoʻyish haqida oʻylashmoqda. Yaʼni, kelajakda neftsiz faqat gazning oʻzini sotib olish mumkin boʻlmaydi.
Shu oʻrinda taʼkidlash joizki, tarixan gaz sotishdan tushgan valyuta tushumi neft va neft mahsulotlaridan tushgan valyuta tushumining qariyb 10%ini tashkil qilgan.
Ammo hozir neft narxi “norma”dan 1,5 -2 baravarga oshgan, gaz narxi esa 5-15 baravar qimmatlashgan. Bunday vaziyatda Rossiya uchun gaz daromadlari sezilarli boʻlib bormoqda. Demak, avvallari gaz koʻproq “siyosat”, neft esa “daromad” boʻlgan boʻlsa, hozir vaziyat oʻzgardi.
Nihoyat, bunday sharoitda qisman energetika bilan bogʻliq boʻlgan yana bir soha - oʻgʻitlar alohida ahamiyatga ega. Bu hajmi jihatidan unchalik ahamiyatli emas, ammo aniq sabablarga koʻra jahon iqtisodiyoti uchun yanada muhimroqdir. Bu sohada hozirgi beqarorliksiz ham, kotirovkalar oshib borayotgan edi. Misol uchun, soʻnggi ikki yil ichida diammoniy fosfat narxi uch barobar oshdi. Maʼlumki, oʻsimliklar uchta asosiy makroelementga muhtoj: kaliy, fosfor va azot. Ammo ishlab chiqaruvchilar uchun ular orasida sezilarli farq bor. Kaliy va fosfor manbalari kimyoviy ishlov berish yoki oʻzgartirishdan soʻng tijorat oʻgʻitlariga aylanadigan minerallardir. Aksincha, azotli oʻgʻitlar ishlab chiqarish butunlay tabiiy gazga asoslangan boʻlib, azotning oʻzi havodan olinadi.
Shuni ham taʼkidlash kerakki, koʻpincha oʻgʻitlar aralashtiriladi. Masalan, fosforli oʻgʻitlar koʻpincha azot bilan birga boradi - chunki tuzdagi fosfat anionini (masalan, yuqorida aytib oʻtilgan diammoniy fosfatda) ammoniy (azot) koʻrinishidagi kation bilan muvozanatlash qulay. Shunga koʻra, azotli oʻgʻitlarning narxi gaz narxiga toʻliq mos keladi. Aytgancha, nisbat juda oddiy: bir tonna ammiak ishlab chiqarish uchun ming kubometr tabiiy gaz kerak boʻladi. Eslatib oʻtamiz, kuzda Yevropada ammiak va uning hosilalari narxi tez surʼatlar bilan oʻsib borayotgan tabiiy gaz narxlariga mos kelmagan oʻgʻit zavodlari yopilgan edi. Bunday sharoitda ushbu mahsulotni ishlab chiqarish shunchaki foydasiz edi.
Qanday boʻlmasin, jahon oʻgʻitlari eksportining 15 % Rossiya hissasiga toʻgʻri keladi. Mamlakatimiz barcha turdagi oʻgʻitlarni eksport qiladi. Kaliyli oʻgʻitlarda esa Rossiyaning oʻrni yanada katta: Rossiya, Kanada va Belorussiya (qiyoslanadigan ulushlarda) ushbu mahsulotning butun dunyo ishlab chiqarishining asosiy qismini tashkil qiladi. Aytgancha, Xitoy ham azotli va fosforli oʻgʻitlar eksportchisi hisoblanadi va kuzda u allaqachon eksport taʼminotini cheklagan, ammo kaliyli oʻgʻitlarni import qiladi. Qizigʻi shundaki, bir necha kun oldin Sanoat va savdo vazirligi rossiyalik ishlab chiqaruvchilarga xorijiy logistika kompaniyalari tomonidan yetkazib berish zanjirlarining uzilishi sababli oʻgʻitlarni eksport qilishni vaqtincha toʻxtatishni tavsiya qildi. Keyinchalik bu yangilik xorijiy logistika kompaniyalarini boshqa sohalarda barqaror hamkorlikka koʻndirishga urinish sifatida talqin qilindi. Ammo har qanday holatda, soʻnggi yillarda tanqis boʻlgan oʻgʻitlar sektori neft bilan solishtirganda – ehtimoliy tanqislikka yanada sezgirroq.
Xulosa qilib aytganda, neft – bu qulay va erkin harkat harakat qilish imkoniyatidir, gaz – isitish, issiq suv va elektr energiyasi ishlab chiqarish hamda sanoat korxonalarining ishlash vositasi. Ushbu sohalarda turli davlatlarda nisbat turlicha boʻlishi mumkin, lekin Yevropada gazga boʻlgan talab ushbu uchta sektor oʻrtasida taxminan teng taqsimlangan. Oʻgʻitlar esa - oxir-oqibat oziq-ovqatga aylanadi.
Bizning koʻrib chiqishimiz doirasidan tashqarida Rossiyani almashtirish qiyin boʻlgan boshqa - nisbatan kichik sohalar ham bor. Misol uchun – nikel. Soʻnggi ikki kun ichida nikel narxi 2,5 barobar oshdi (yil boshidan buyon esa toʻrt baravar). Dunyodagi nikelning 10% Rossiya hisobiga toʻgʻri keladi.
Jahonda oziq-ovqat narxlari ham oshib bormoqda. Yaʼni, Rossiya valyuta tushumlari uchun ahamiyati kichik boʻlgan sohalar bir vaqtning oʻzida jahon iqtisodiyoti uchun muhimroq boʻlib chiqmoqda. Bunday vaziyatda neft sotib olishga taʼqiq kiritilganda – Rossiyaning bir necha javob chorasi boʻlishi mumkin. Neftni biror talabgir tovarga qoʻshib sotish yoki ayrim mamlakatlar uchun defitsit tovarlar eksportini cheklab qoʻyish kabi ehtimoliy choralar qoʻllanilishi mumkin.
Shu oʻrinda bir obʼyektiv faktni tan olish kerak, Rossiya ham koʻplab tovar va mahsulotlarga muhtoj. Ushbu mahsulotlarning hajmi tashqi savdo oborotida unchalik katta boʻlmasa-da, iqtisod rivojlanishi va ayrim sohalar ishlashi uchun ularning ahamiyati katta. Yangi reallikda oʻzaro savo munosabatlari qurganda bularni ham hisobga olish kerak.
Yangiliklar lentasi
0