Analitika

Gʻarb bilan kriptovalyutada oldi-berdi qilish mumkinmi?

© Sputnik / Vladimir AstapkovichBitkoin
Bitkoin - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 28.03.2022
Obuna boʻlish
Yandex newsTelegram
TOSHKENT, 28 mar — Sputnik. Dmitriy Yermakov, Darya Zelenskaya. Kriptovalyuta operatsiyalari dollar tizimiga bogʻliq emas va banklar blokcheyn texnologiyasini kuzatib bora olmaydi. Eron bitkoinni qonuniylashtirish tufayli import tovarlarini muvaffaqiyatli sotib olib, qirq yildan buyon sanktsiyalar ostida yashab kelmoqda. Kriptovalyuta ishlab chiqarish boʻyicha ikkinchi oʻrinda Qozogʻiston turadi. Biroq, Rossiyada bu soha tartibga solinmaganva raqamli rubl hamon sinov bosqichida. RIA Novosti mazkur pul shaklining istiqbollarini tahlil qilib koʻrdi.

Dollar bilan aloqasiz

Gʻarb tahlilchilarining fikricha, tekshiruv va blokirovkalardan qochish uchun rus tashkilotlari raqamli aktivlardan foydalanishi mumkin. Shu bilan birga, tadqiqot mualliflari - masalan, The New York Times - ham raqamli rublni kriptovalyuta deb atamoqda. Vashingtonda joylashgan Ferrari & Associates firmasi advokati Maykl Parkerning aytishicha: “Rossiya bu stsenariyni oldindan koʻra olmagan deb oʻylab boʻlmaydi”.
Cheklovlar samarali boʻlishi uchun davlat tomonidan nazorat qilinadigan moliyaviy tizim zarur. Bu yerda kredit tashkilotlari eng muhim rol oʻynaydi: ular mablagʻlar qayerdan kelishi va qayerga ketishini koʻrib turadi. Jinoiy daromadlarga qarshi qonunlar banklardan sanktsiyaga tushgan tashkilotlar bilan tranzaktsiyalarni bloklash va bunga urinishlar toʻgʻrisida hukumatga xabar berishni talab qiladi.
Ammo kriptovalyutalar, agar moliyaviy tuzilmalarni chetlab oʻtmasa, ular bilan parallel ravishda ishlaydi. Rossiya hozir dollar tizimi bilan aloqa qilmasdan savdo qilish yoʻllarini topishi kerak. Kriptovalyutada savdolashish bunday imkoniyatni beradi. Garchi tranzaktsiyalar blokcheynda qayd etilsada, (bu ularni shaffof qiladi), raqamli texnologiyalar zanjirning bir qismini yashirishi mumkin. Bu Gʻarbdagi yuridik shaxslariga rossiyalik yuridik shaxslar bilan yashirin savdo qilish imkonini beradi.
Ayrim davlatlar allaqachon bu usulni oʻzlashtirgan. Eron va Shimoliy Koreya Gʻarb sanktsiyalari taʼsirini yumshatish uchun raqamli valyutalardan foydalangan. AQSH va Birlashgan Millatlar Tashkiloti rasmiylari ham buni tasdiqlagan. Bundan tashqari, The New York Times᾽ning BMT hisobotiga tayangan holda taʼkidlashicha, Pxenyan yadroviy dasturni moliyalashtirish maqsadida kriptovalyutani oʻgʻirlash uchun xakerlik dasturlarini qoʻllagan.
Bularning barchasi AQShning oʻzida kriptosavdoning qonuniylashtirilishi tufayli mumkin boʻldi. 2015 yildan bitkoin biznesi uchun litsenziyalar berish boshlandi. Shundan beri dunyoda raqamli valyutalar soni keskin oshdi. Crypto.com hisobotiga koʻra, oʻtgan yilning oʻrtalarida sayyora boʻylab 220 million kishi kriptovalyutalarni sotib olish yoki sotish bilan shugʻullangan.

Bitkoinlarda ish haqi

2021-yilda kripto-moliya va blokcheyn tahliliga ixtisoslashgan Elliptic konsalting firmasining xabar berishicha, Eron neft sotish boʻyicha sanktsiyalar cheklovlarini oʻrnini bosish uchun bitkoin mayningidan foydalanmoqda.
2018-yilda mamlakatda kapitalning sizib chiqishidan qoʻrqib, kriptovalyuta taqiqlandi, biroq tez orada qonuniylashtirildi. Prezident huzuridagi tahliliy markaz hisoblab chiqdiki, mayningdan yiliga 700 million daromad olib kelishi va ish oʻrinlari yaratish mumkin.
Eronlik kriptomaynerlarga davlat litsenziyasi va elektr energiyasiga chegirma beriladi. Lekin ular barcha kriptovalyutani davlatga topshirishi kerak boʻladi. Shu bilan, rasmiy ish haqiham bitkoinlarda olinadi. Litsenziyasiz ishlaganlik uchun jarimaga toʻlanadi. Noqonuniy fermalarni, hatto masjidlarda ham ochishga muvaffaq boʻlishdi.
Biroq, elektr tarmogʻining haddan tashqari koʻp ishlashi tufayli Eronda mayning vaqti-vaqti bilan taqiqlanadi, shuning uchun kriptovalyutadan keladigan daromad beqaror. Elliptic hisob-kitoblariga koʻra, 2020 yil boshida jahondagi bitkoin mayningining qariyb 4,5 foizi Eron ulushiga toʻgʻri kelgan. Bu oʻsha paytdagi kurs boʻyicha milliard dollarga yaqin boʻlgan.
Raqamli real ham davlat darajasida ishlab chiqilmoqda. 2019-yilda mamlakatning oʻsha paytdagi prezidenti Hasan Ruhoniy musulmon davlatlariga “dollar hukmronligidan qutulish” uchun yagona elektron valyuta yaratishni taklif qilgan edi. Ammo ish soʻzdan nariga oʻtmadi.
Exchange Iran kriptovalyuta birjasi bosh direktori Ehson Gʻozizoda Cointelegraph maxsus nashri bilan boʻlgan suhbatda raqamli rialni sinovdan oʻtkazish bir yil ichida yakunlanishi mumkinligini maʼlum qildi. Barcha Eron banklari ham kriptovalyutani xalqaro savdo uchun yaxshi vosita deb hisoblamaydi. Ammo, Gʻozizodaning soʻzlariga koʻra, markazlashtirilgan raqamli rial bunda yechim boʻlishi mumkin.
Ushbu pul shakli moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish imkoniyatlarini kengaytirganligi sababli, koʻplab mamlakatlarning markaziy banklari bu sohada ishlab chiqishlar bilan shugʻullanmoqda. Atlantika Kengashining raqamli valyuta kuzatuvchisi maʼlumotlariga koʻra, deyarli 90 mamlakatda bu borada tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu global iqtisodiyotning (shu jumladan AQSH ham bor) 90% dan ortigʻini tashkil qiladi.
Toʻqqizta mamlakat, asosan Lotin Amerikasi davlatlari, allaqachon raqamli valyutalarini ishga tushirgan. Toʻgʻri, hammasi ham yaxshi hayot tufayli emas. Masalan, Salvadorda uch millionta odam bitkoindan foydalanadi, lekin aholining aksariyatida bank hisob raqamlari yoʻq. Xitoyda raqamli yuanni sinovdan oʻtkazish tugadi. Yaqin kunlarda u ishga tushirilishi mumkin.

Qozogʻiston hukumati “tilla tovuqni oʻldirmoqda”

Rossiya- Qozogʻiston bilan chegaradosh. Mamlakat oʻtgan yili kriptovalyuta “qazib olish” boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻrinni egalladi. Bunga ikkita sababga koʻra erishildi: xitoylik maynerlarning mamlakat bozoriga kirishi va elektr energiyasining past narxlari tufayli. Misol uchun, Nur-Sultonda soatiga bir kilovatt energiya bor-yoʻgʻi 0,92 rublni tashkil qiladi. Taqqoslash uchun: Moskvada eng arzon tungi tarif - 2,69 rubl.
Blokcheyn va data-markaz sanoati milliy assotsiatsiyasi maʼlumotlariga koʻra, qonuniy bozor ishtirokchilari har yili Qozogʻiston iqtisodiyotiga 227 million dollar daromad keltirmoqda. “Kulrang” maynerlardanham xuddi shu miqdorda daromad kelishi kerak. “Agar rasmiy isteʼmol 800 megavatt elektr energiyasini tashkil etsa, “kulrang” mayningga 1,3 gigavatt toʻgʻri keladi”, deydi assotsiatsiya vitse-prezidenti Sergey Putra.
Qozogʻistonning butun elektr tizimi zoʻrgʻa ishlaydi. Tarmoqlarning 60% dan ortigʻi butunlay eskirgan, stantsiyalarning oʻrtacha yoshi oʻttiz yildan oshgan. Ularning haddan tashqari katta yuk bilan ishlashi bilvosita yanvardagi avariyaga sabab boʻldi – nafaqat Qozogʻiston, balki Qirgʻiziston va Oʻzbekiston ham bir necha soat elektr energiyasiz qoldi. Shundan soʻng, baʼzi kriptofermalar egalari oʻz biznesini boshqa mamlakatga koʻchirishga qaror qildi.
Biroq, shundoq ham maynerlarga Qozogʻistonda maʼlumotlar markazlarini saqlash allaqachon foydasiz boʻlgan. 2022-yilda hukumat bitkoin qazib olish soligʻini oʻn baravarga oshirib, har bir kilovatt uchun 1,77 rublgacha chiqdi. “Biz dunyoda ikkinchi oʻrinda ekanimiz maʼlum boʻldi ammo amalda moliyaviy daromad koʻrmayapmiz”, dedi mamlakat rahbari Qosim-Jomart Toqayev.
Shu bilan birga, Putraning taʼkidlashicha, oʻzboshimchalik bilan soliqqa tortish sanoat turgʻunligiga olib kelishi mumkin: “Bunday sharoitda rivojlanish tavakkallichik. Biz oʻz pozitsiyamizni hukumatga bildirishga harakat qilyapmiz, lekin bizni eshitishmayapti. Faqat bitta vaj keltirilmoqda, yaʼni byudjet uchun koʻproq pul kerak.Umuman olganda, bu tilla tuxum qoʻyadigan tovuqni oʻldirishga oʻxshaydi”. Uning fikricha, rasmiylar data-markazlar egalari bilan muloqotga kirishishi va bir tomonlama qarorlar qabul qilmasligi kerak.
Fevral oyida Qozogʻiston hukumati noqonuniy maynerlarga qarshi kurash boshladi. Butun mamlakat boʻylab elektr energiyasi isteʼmoli 202 megavattdan ortiq boʻlgan manzillarda ommaviy tekshiruvlar boshlandi. 50 dan ortiq ferma oʻz ixtiyori bilan faoliyatini toʻxtatib, jihozlarini boshqa mamlakatlarga olib ketdi. Bunday ovda oddiy fuqarolar ham qatnashishi mumkin. Blokcheyn va data-markazi sanoati milliy assotsiatsiyasi bunday fermalar joylashuvi haqidagi maʼlumot uchun 4000 dan 30 000 rublgacha boʻlgan mukofot taklif qilmoqda.
“Tartib kerak. Agar hamma yagona qoida boʻyicha ishlayotgan boʻlsa, sanoat oldindan aytib boʻladigan va bashorat qilinadigan boʻlib qoladi. Va, albatta, aholi va davlat idoralari oʻrtasida maʼlum miqdorda salbiy kayfiyat yoʻqoladi ", deb tushuntiradi Putra.
Qozogʻiston arzon elektr energiyasi boʻyicha AQSH, Kanada va Skandinaviya mamlakatlarining ayrim mintaqalaridan past. Biroq agar hukumatning maynerlar ustidan nazoratni kuchaytirish siyosati oʻzgarmasa, ular biznes uchun boshqa davlatlarni koʻrib chiqishi mumkin.

Markaziy bank qarshi

Rossiyada kriptovalyutalarning huquqiy maqomi toʻliq oʻrnatilmagan. Oʻtgan yili “Rossiyada raqamli moliyaviy aktivlar va raqamli valyuta toʻgʻrisida” gi 259-FZ Federal qonuni kuchga kirdi. Shunday qilib, kriptovalyuta noqonuniy hisoblanmaydi. Biroq, hujjatda koʻplab nyuanslar taʼriflanmagan. Davlat Dumasining moliya bozori qoʻmitasi rahbari Anatoliy Aksakov 2021-yilda rossiyaliklar bunday aktivlarga besh trillion rublga yaqin sarmoya kiritganini aytdi. Bundan tashqari, uning fikricha, koʻplab foydalanuvchilar moliyaviy malakaga ega emas.
2022 yil boshida Markaziy bank rahbari Elvira Nabiullina kriptosavdo maqsadida Rossiya infratuzilmasidan foydalanishga qarshi chiqdi va raqamli aktivlarni mayningini jinoiy javobgarlikka tortishni tavsiya qildi. Moliya vazirligi qarshi taklif bilan javob berdi: kriptovalyuta bilan operatsiyalarni butunlay qonuniy qilish va sanoat qonunchiligiga oʻzgartirishlar kiritishda savdo sxemalarini tuzatish.
Biroq, Rossiyada qanday qarorga kelinmasin, kriptovalyuta moliyaviy vosita sifatida, printsipial jihatdan, xavf ostida. Hatto, masalan,foydalanuvchi hamyonga kirish uchun tiklab boʻlmaydigan kodni yoʻqotishi yoki unutishida ham.
“Umumiy kamchilikni hisobga olish kerak: kurs juda keskin oʻzgaradi, chunki bu faqat foydalanuvchilarning ishonchiga bogʻliq. Fiat pul kurslari ularni tuzatishi mumkin boʻlgan markaziy banklar tomonidan belgilanadi. Bu valyuta kurslaridagi farqlar boʻyicha katta moliyaviy yoʻqotishlar xavfi borligini anglatadi”, - deya taʼkidlaydi iqtisodchi Leonid Xazanov.
Shuningdek, iqtisodchi mavjud toʻlov terminallarining kriptovalyutalar bilan ishlamasligini eslatib oʻtdi. Bundan esa texnik nosozliklarkelib chiqadi. Toʻlovjarayonlari juda uzoq davom etishi mumkin. Sanktsiyalar sharoitida esa kunlar emas, balki soatlar ham oltinga teng. Kriptovalyutani naqd pulga almashtirish ham oson emas: poytaxtda ayirboshlash punktlari juda kam. Viloyatlarda esa yanada kam.
Yangiliklar lentasi
0