Kolumnistlar

Rubl hududi: Rossiya postsovet davlatlari iqtisodiyotini qanday oʻzgartirmoqda

© AFP 2022 / ALEXANDER NEMENOVMoneta nominalom v odin rubl, foto iz arxiva
Moneta nominalom v odin rubl, foto iz arxiva - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 04.05.2022
Obuna boʻlish
Yandex newsTelegram
Postsovet hududini dollardan xalos qilsh qilish qanday ketmoqda? Kim buning tarafdori va kim bunga qarshi? Batafsil tahliliy maqolamizda tanishing.
TOSHKENT, 4 may - Sputnik, Mixail Katkov, Alena Kazakova. Misli koʻrilmagan xalqaro sanktsiyalarga duch kelgan Rossiya iqtisodiyotni dollar va yevrodan tezkorlik bilan tozalamoqda.
Moskva oʻzining barcha hamkorlarini milliy valyutalarda hisob-kitob qilishga oʻtishga majbur qilmoqda. Ozarbayjon bilan tovar ayirboshlashning uchdan bir qismi allaqachon rublga oʻtkazilgan va bu koʻrsatkich oʻsishda davom etmoqda. Ammo sobiq Ittifoq hududida chinakam chuqur integratsiya uchun Yevroosiyo ittifoqiga yangicha yondashuv zarur.
Postsovet hududida de-dollarizatsiya (dollardan xalos qilsh) Gʻarb sanktsiyalaridan oldin boshlangan edi. Ozarbayjon kompaniyalari rossiyalik sheriklar bilan shartnoma tuzishda Narxlar dollar yoki yevroda koʻrsatilgan boʻlsa-da, hisob-kitoblarda - rubldan foydalangan. Darhaqiqat, ikki mustaqil davlatning savdo aloqalarini uchinchi davlat valyutasida qurishning oʻzi gʻayrioddiy.
Dushanbe ham Moskva bilan hisob-kitoblarda dollardan rublga oʻtmoqchi. Tojikiston rahbariyati Sangtoʻda “GES-1” dan elektr energiyasi sotib olish boʻyicha tuzilgan shartnomani qayta koʻrib chiqishni rejalashtirmoqda. Stantsiyaning 25 foizi Tojikistonga, 75 foizi esa Rossiya kompaniyalariga tegishli. U yerda ishlab chiqarilgan elektr energiyasi endi rublga sotib olinadi. 2021 yilda Tojikistonning “Barki tojik” energetika xoldingi oʻz qarzining atigi 37 foizini toʻlagan.

Oʻzbekiston

Ayni paytda Moskva Oʻzbekistonni nafaqat dollarsizlanish, balki yevrodan ham voz kechishga undamoqda. Bu chaqiriq Toshkentda yaqinda boʻlib oʻtgan INNOPROM-2022 koʻrgazmasining ochilish marosimida Rossiya sanoat va savdo vaziri Denis Manturov tomonidan bildirildi.
Uning soʻzlariga koʻra, pandemiya, soʻngra roʻy berayotgan xalqaro voqealar butun dunyo mamlakatlarini mustaqillikni oshirish va bir-biri bilan hamkorlikni kuchaytirish uchun milliy valyutaga oʻtishga undamoqda.
Moskvaning ushb umasalaga qiziqishi tasodifiy emas. Birinchidan, Rossiya Oʻzbekistonga 10 milliard dollarga teng sarmoya kiritgan . Ikkinchidan, u yerdagi korxonalarning 17,5 foizi ruslarga tegishli. Uchinchidan, 2021 yilda davlatlar oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 7,5 milliard dollardan oshdi. Respublika tashqi savdosida Rossiyaning ulushi eng katta (17,9%). Oʻzbekiston YEOIIda kuzatuvchi davlat boʻlib, uning iqtisodiyoti postsovet hududidagi eng yiriklaridan biri ekanligi ham muhim.

Yevrosiyo rubli

Yevroosiyo iqtisodiy komissiyasi (YEI) integratsiya va makroiqtisodiyot vaziri Sergey Glazevning aytishicha, YEOII mamlakatlari savdosida rublning ulushi allaqachon uchdan ikki qismdan oshib ketgan. 2013 yildan 2020 yilgacha u 63 foizdan 74 foizga oshdi. Rossiya Belarus bilan 82%, Qozogʻiston bilan 63% va Qirgʻiziston bilan 58% savdo toʻlovlarini rubldan amalga oshiradi.
Shunisi eʼtiborga loyiqki, Belorussiyaning boshqa YEOII mamlakatlari bilan aylanmasi rublda deyarli uchdan bir qismini tashkil qiladi. Qolgan ittifoq respublikalari bunday koʻrsatgichlar bilan maqtana olmaydi.
EIK 2022 yil oxiriga kelib oʻzaro savdoda milliy valyutalarda hisob-kitoblar ulushi 85 foizdan oshishini kutmoqda. Armaniston allaqachon gaz uchun rublda toʻlayapti, Belarus ham Rossiya valyutasiga energiya sotib olmoqchi. Shu bilan birga, narxlar hali ham dollarda shakllanmoqda.
Belarus Moliya vaziri Yuriy Seliverstov YEOII doirasidagi hisob-kitoblarda imkon qadar tezroq milliy valyutalar yoki rublga oʻtishga chaqirmoqda. Bunda Minsk va Moskvaning motivatsiyasi kuchli boʻlsa ham - qolganlari unchalik ishtiyoq koʻrsatmadi.
Iqtisodiy rivojlanish vazirligi rahbari Maksim Reshetnikov avvalroq YEOII davlatlari bojxona hisob-kitoblarini milliy valyutalarga bosqichma-bosqich oʻtkazish boʻyicha kelishib olgani, asosiy qismi esa rublda boʻlishi kerakligi haqida xabar bergan edi. Ammo Qozogʻiston hukumati matbuot xizmati zudlik bilan bunga izoh berdi. Ular faqat Rossiya va Belarus bojxona toʻlovlarini rublga oʻtkazishini aytishdi. Armaniston, Qozogʻiston va Qirgʻiziston dollardan foydalanishda davom etadi.

Birlashish vaqti keldi

"YEOII mamlakatlarining barchasi uchun toʻlovlarni rublda amalga oshirish - qulay. Masalan, valyuta bilan doimo muammolarga duch kelgan Belaruskoʻpincha toʻlovlarni rublga oʻtkazishni oʻzi soʻragan", - deydi siyosatshunos Andrey Suzdaltsev.
Uning fikricha, yangi sxemaga oʻtish Rossiyada dollar kursining barqarorlashishi va qadrsizlanishiga olib keladi. Bu esa Yevropa Ittifoqi mamlakatlari uchun unchalik foydali emas: birjada rubl narxi oshadi, bu esa oʻz navbatida Rossiya gazining narxiga taʼsir qiladi. Ammo bu baʼzi ekspertlar tomonidan bashorat qilingan dollarning qulashiga olib kelmaydi. Bundan tashqari, rublning YEOII yagona valyutasiga aylanishi shubhali, chunki uning kursi barqaror emas.
"Energiya tashuvchilar – asosan dollarga va biroz yevroga sotiladi. Shuning uchun Qozogʻiston, albatta, xorijga va qoʻshnilarga oʻz resurslarini Amerika valyutasiga yetkazib beradi. Undan tashqari ularda, qayta koʻrib chiqishni istamaydigan boshqa kelishuvlar ham bor. Rubl kursi oʻzgaruvchan ekanini unutmaslik kerak", - deydi Suzdaltsev.

Rossiya va rubl

Rossiya valyutasining aylanish doirasini kengaytirish kerak, ammo hozirgacha YEOII zaif integratsion birlashma boʻlib qolmoqda. 2021 yilda blok doirasidagi oʻzaro savdo ulushi umumiy hajmning atigi 15 foizini tashkil etdi. Shunga qaramay, ittifoqning eng yirik bozori - Rossiya sanktsiyalar ostida ekani hisobga olinsa, bu koʻrsatkich oʻsishi mumkin, deb hisoblaydi Suzdaltsev.
Ittifoqni mustahkamlashda koʻp narsa hukmron elitalarning qiziqishiga bogʻliq boʻladi, deb taʼkidlaydi iqtisodchi Vladimir Savchenko. Ular Moskva bilan siyosiy jihatdan bogʻliq boʻlishiga qaramay, iqtisodiy jihatdan hamma narsa unchalik aniq emas va madaniy jihatdan farq yanada katta.
"Pul - bu faqat muomala vositasi. Afsuski, ittifoqchilik munosabatlarida biz qoʻshma korxonalar yaratishning dastlabki bosqichida toʻxtab qoldik. Biz transmilliy korporatsiyalar tashkil etishimiz va shu orqali oʻz texnologiyalarimizni, fanimizni, sanoatimizni va hududlarimizni mustahkamlashimiz kerak. Bu kompaniyalar YEOII mamlakatlaridagi biznesni birlashtiradi, bizning iqtisodlarimizni integratsiyalashtiradi, - deb tushuntiradi Savchenko.
Mutaxassisning fikricha, Ittifoqda avtonom ishlab chiqarish zanjirlarini tashkil etishiga uning aʼzolarining uchinchi davlatlar oldidagi tashqi majburiyatlari toʻsqinlik qilmoqda. Rossiya esa hozircha qoʻshni davlatlarining iqtisodiyotida unchalik faol ishtirok etmayapti.
Masalan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini Turkiyadan emas, balki allaqachon Markaziy Osiyo mamlakatlari va Armanistondan xarid qilishni boshlash kerak. Bu bilan birga u yerda yangi ish oʻrinlari ham yaratiladi.
Yangiliklar lentasi
0