Jamiyat

Tamaraxonim tufayli Ikkinchi jahon urushi paytida qanday qilib tank yasashgan

© SputnikTamarы Xanum - izvestnaya sovetskaya pevitsa i tantsovщitsa.
Tamarы Xanum - izvestnaya sovetskaya pevitsa i tantsovщitsa. - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 08.05.2022
Obuna boʻlish
Yandex newsTelegram
Eksklyuziv
Xotira va qadrlash kuni arafasida Sputnik qoʻshiqchi va raqqosa Tamaraxonimning nodir xotiralarini chop qiladi – frontdagi chiqishlari Sovet armiyasi qurol-yarogʻlarini kuchaytirishga qoʻshgan hissasi haqida.
Tamaraxonim esini taniganidan boshlab xotiralarini daftar, kundalik, qogʻoz salfetka va gazetalarga yozib borgan. Tamara Artyomovna bu yorugʻ olamni tark etgach, ular “Hayotim. Oʻzim va Oʻzbekiston sanʼatining buyuk arboblari haqidagi xotiralar” kitobining asosi boʻlishdi. Nodir nashrning muallif tuzuvchisi – oʻzbek xoreografiyasi tadqiqotchisi Lyubov Avdeyeva.
Kitob toʻqqiz bobdan iborat va ularning har biri afsonaviy artist hayotining turli, biroq oʻta muhim davrlarini hikoya qilib beradi – yoshligi, oʻsmirlik davri, kontsertlari va u yaratgan oʻzining janri haqida. Lekin Tamaraxonim hayotida Ulugʻ Vatan urushi oʻzgacha iz qoldirgan. Bu davrga kitobning alohida qismi bagʻishlangan.

Berlingacha yetib borgan tank

Koʻpchilik Tamaraxonim oʻzining chiqishlari bilan frontga sezilarli darajada moddiy yordam berganini bilmaydi. Birinchi katta hissa u 1941 yil bahorida olgan Stalin mukofoti boʻlgan. Uch oy oʻtib esa Ulugʻ Vatan urushi boshlandi, Tamaraxonim esa oʻylab oʻtirmay mukofotni SSSR mudofaa fondiga oʻtkazdi.
Lyubov Avdeyevaning yozishicha, artist va uning ansambli oʻsha fondga keyin kontsertlardan tushgan barcha pullarni oʻtkazishgan. Bu pullarga, jumladan, №77 tanki va samolyot yasashga muvaffaq boʻlingan.
Tamaraxonim uy muzeyi katta ilmiy xodimi Shoista Aliyevaning soʻzlariga koʻra, bir necha yildan soʻng oʻsha tank Berlingacha yetib borgan. Bugun oʻsha jangovar mashinaning maketini muzeyda koʻrish mumkin.
© SputnikMaket tanka №77, postroyennogo na sredstva ot vыstupleniy, kotorыe Tamara Xanum i yeye ansambl perevodili v Fond oboronы SSSR. Xranitsya v dome-muzeye Tamarы Xanum.
Maket tanka №77, postroyennogo na sredstva ot vыstupleniy, kotorыe Tamara Xanum i yeye ansambl perevodili v Fond oboronы SSSR. Xranitsya v dome-muzeye Tamarы Xanum. - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 08.05.2022
Maket tanka №77, postroyennogo na sredstva ot vыstupleniy, kotorыe Tamara Xanum i yeye ansambl perevodili v Fond oboronы SSSR. Xranitsya v dome-muzeye Tamarы Xanum.
1941 yil iyunida ansambl Moskvaga ularga frontda kontsert berishga ruxsat berishni soʻrab telegramma yoʻllagan. Artistlarga ularni chaqirishlarini aytib javob qaytarishgan, lekin hozircha Oʻrta Osiyo boʻylab gastrol uyushtirish lozim – frontga pul kerak.
“Butun 1941 yil – yoz, kuz, qishda biz Qirgʻiziston va Oʻzbekiston boʻylab kezdik”, - deya xotirlagan Tamaraxonim.
U Oʻzbekistonga evakuatsiya qilingan bolalar foydasi uchun ham chiqishlar qilgan. Birinchi kontsert 1942 yil yanvarida boʻlib oʻtgan.
Oʻsha 1942 yili Tamaraxonimni ansambl bilan nihoyat Oʻrta Osiyo harbiy okrugiga chaqirishgan. Musiqachilar Kavkaz orti frontining, Poti shahriga uzoq kutilgan yoʻllanmani olishgan. U yerda dengizda shiddatli janglar ketayotgandi. Qayd etish joizki, ansambl aynan frontning oʻzida ishlagan, bevosita okoplarda ham ishlashga toʻgʻri kelgan.
“Biz katerlarda oʻqlar zuvilab uchib oʻtayotgan dengiz boʻylab bir kemadan boshqasiga suzib oʻtardik, chamasi, kerakli kemaga oʻz vaqtida yetishishga intilardik, soat millari nol-nol boʻlganda bizni dengizchilar kutib turishardi. Hech qanday klub barcha tomoshabinlarni oʻzida sigʻdira olmasdi, shu bois palubalarning oʻzida kontsert berardik. Baʼzan boshqa kemaga oʻtishga ulgurmasdik, bittasida endi qoʻshiq kuylab raqsga tushishni boshlaganimizda, qirq-qiyomat boshlanardi”, - deya xotirlagan Tamaraxonim.
Ammo bu shahardagi ikkita chiqish artistning yodida bir umr saqlanib qolgan – u yerda fonarchalar bilan yoritib turishgan yertoʻladagi kontsert va desantni jangga kuzatish.
Tamaraxonimning eslashicha, kuzatish kuni qattiq shamol turgan. U dengizchilar bilan jangchilar dengizga ketishi boʻlgan kemalar toʻxtaydigan joyda turgan.
“Garmon sadosi yangradi, hamma atrofimda raqsga tusha boshladi, men esa ular bilan... Ular suvosti kemasiga tushishdi, suzib ketishdi, furajkalarini silkishdi. Ertasi kuni bizga qayiq qaytmaganini eʼlon qilishdi, hammalari halok boʻlishdi”, - deya xotirlagan Tamaraxonim.
Avdeyevaning yozishicha, Tamaraxonimni askarlar oʻzgacha intiqlik bilan kutishgan, chunki u Ittifoqning barcha xalqlari qoʻshiqlarini ijro etardi-da. Siyosiy rahbarlar oldindan oʻz qismlari jangchilari qaysi millatdan ekanini roʻyxatini tuzishgan. Tamaraxonim esa ularning ona tilida qoʻshiq kuylagan.

Dunyo xalqlari qoʻshiqlari

Tez orada ansamblni Qizil armiya qismlariga xizmat koʻrsatish uchun Eronga koʻchirishdi. Yoʻl yoʻlakay musiqachilar Yerevanda toʻxtab, kasalxonalarda chiqishlar qilishgan. Keyin arman-eron chegara zastavasida.
“Komandir bizga u yerda koʻplab oʻzbeklar xizmat qilishini aytdi”, - deya aniqlik kiritib oʻtgan Tamaraxonim.
Ansambl Eronda deyarli ikkin oyni oʻtkazdi. U yerda Tamaraxonim koʻplab qoʻshiqlarini yozdi: armancha, ozarbayjoncha, hatto oʻzbekcha va frantsuzcha. Va ikkita eroncha. Ulardan birini uzoq yillar ijro etib kelgan.
“Shunday qilib, 1942 yildan men nafaqat xalqlarimiz raqs va qoʻshiqlari, balki dunyo xalqlarining ham qoʻshiqchisi boʻldim”, - deya tushuntirgan Tamaraxonim.
Uning hikoya qilishicha, avvaliga ular qizil armiyachilarga sovgʻalar ulashishgan: oʻzbek zamining hadyasi boʻlgan kichik xaltachalar, avvalo bular olma boʻlgan.
“Koʻchada izgʻirin havo, zal esa yangi uzilgan mevalarni tishlab, qarsillatardi”, - deya yozgan Tamaraxonim.
1942 yil bahorida ansamblni Moʻgʻilistonga yuborishdi. U yerda Tamaraxonim yurtalarda kontsertlarga tayyorgarlik koʻrgan.

Kimdir kulib qolsa-chi

Tamaraxonimning alohida xotiralari Leningradga bagʻishlangan. Ansambl u yerga qamal yorib oʻtilgan keyin kelgan. U ular saharlab bulutli havoda kelishganini eslagan. Tamaraxonim derazalardan koʻchalar boʻylab asta-sekin harakatlanayotgan kuchdan qolgan odamlarni koʻrgan.
“Qalbini shunday maʼyuslik egalladiki, kontsertni bekor qilishga ham tayyor edim. Shunga qaramay qandaydir bir kichik umid yashardi: kimdir erib ketib, kulib qolsa-chi”, - deya yozgan Tamaraxonim.
Tomosha zali asta-sekin, shunday boʻlsa odamlar bilan toʻlgan.
“Har bir kontsert oldidan hayajonlanaman, lpekin oʻsha kuni meni ahvolimni bu soʻz bilan taʼriflab boʻlmasdi. Bu shunaqanchi dard-alam ediki, uni qandaydir boshqa soʻzlar bilan aytishni istardim. Men titragan holda bu soʻzni izlardim”, - deya hikoya qilgan Tamaraxonim.
Kontsert boshlanganida tomoshabinlar goʻyoki qilt etishmadi. Lekin bir nomerdan ikkinchisiga oʻtish bilan qiza boshladi, odamlar kulash boshlashdi. Boz ustiga ansambl ularga sovgʻa keltirgandi – olma, yongʻoq, mayiz va turshak.
“Hammamizni qandandir bir, chamasi, gʻoyat kuchli hayajonlanish qamrab oldi. Kontsert tugaganda sahnaga bir necha tomoshabin chiqdi, ular minnatdorchilik bildirishdi, zaldan esa “Spasibo! Rahmat!” hayqiriqlari eshitildi”, - deya eslagan Tamaraxonim.
Urush tuganidan keyin harbiy qismlarga borish va urushni boshdan kechirganlar oldida chiqishlar boshlangan. Oldinda esa vayron boʻlgan shaharlarni qayta tiklash va koʻplab qurilishlar turgandi.
“Ukraina va Donbassda, koʻp aziyat chekkan Belarusda, Stalingradda, Rossiya markazida. Har bir yerda qoʻshiqni qurilishlarning toʻlaqonli qatnashchisi deb hisoblashardi. Sanʼatimiz “safda” edi”, - deya yodga olgan Tamaraxonim.
Tamaraxonim urushni kapitan unvoni bilan tugatgan. U koʻplab maktublar, farmonlar va minnatdorchilik xatlarini olgan. Bugungi kunda ularning ayrimlari uning muzeyida saqlanmoqda. Koʻplab orden, medal va faxriy nishonlar kabi. Noyob kontsert kiyimlari orasida Tamaraxonimning kapitan libosi faxrli oʻrinni egallab turibdi.
© SputnikKapitanskiy mundir Tamarы Xanum s nagradami i model tanka, postroyennogo na sredstva ot vыstupleniy pevitsы. Xranyatsya v dome-muzeye Tamarы Xanum.
Kapitanskiy mundir Tamarы Xanum s nagradami i model tanka, postroyennogo na sredstva ot vыstupleniy pevitsы. Xranyatsya v dome-muzeye Tamarы Xanum. - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 08.05.2022
Kapitanskiy mundir Tamarы Xanum s nagradami i model tanka, postroyennogo na sredstva ot vыstupleniy pevitsы. Xranyatsya v dome-muzeye Tamarы Xanum.
Yangiliklar lentasi
0