Kolumnistlar

Kutilmagan qarshilik: NATOda kim shvedlar va finlar kelishidan xursand emas?

© pixabay.com/WiR_PixsFlagi Finlyandii i Shvetsii
Flagi Finlyandii i Shvetsii - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 19.05.2022
Obuna boʻlish
Yandex newsTelegram
Turkiyaning Finlyandiya va Shvetsiyaning NATOga aʼzo boʻlishiga qarshi ovoz berish qarori naqadar qatʼiy? Ehtimol, Erdogʻan shu bahona Gʻarbdan oʻziga kerakli shartlar uchun savdolashmoqchi?
Dmitriy Yermakov
Chorshanba kuni Finlyandiya va Shvetsiya Shimoliy Atlantika alyansiga aʼzo boʻlish haqidagi qarorini eʼlon qildi. Elchilar allaqachon Bosh kotib Yens Stoltenbergga ariza topshirishgan. Biroq Turkiya bu tashabbusga toʻsqinlik qilishga vaʼda berdi. Lekin, Sharqiy Yevropaning ayrim davlatlari ham skandinaviyaliklarni qoʻllab-quvvatlamadi. Qarshi tomonlar qanday talablarni ilgari surmoqda va ular muzokaralarni toʻxtata oladimi? Batafsil RIA Novosti materialida.

“Terrorizm inkubatori”

Oʻz niyatlarini Xelsinki va Stokholm rasmiy hujjatlar topshirilishidan bir hafta oldin eʼlon qilgan edi. Rajab Tayyip Erdogʻan tezda qarshilik bildirdi. Uni skandinaviya mamlakatlarida Kurdiston Ishchilar partiyasinin koʻp soni vakillari joylashib olgani tashvishlantiradi. Turkiya, Yevropa Ittifoqi va AQSH ularni terroristik guruhlar deb hisoblaydi.
Dastlab, 13 may kuni Erdoʻgʻan shunchaki bu qarorga veto qoʻyishi mumkinligiga shaʼma qilgan edi. “Biz bu borada ijobiy fikr bildirmaymiz. Skandinaviya davlatlari - terrorchilik tashkilotlari uchun mehmonxona”, - deydi u.
Gap shundaki, NATOga kirish uchun barcha 30 ta aʼzo mamlakatlarning roziligi kerak boʻladi. Shunday qilib alyansning har bil aʼzosi kirishni toʻsib qoʻyishi mumkin.
Ertasi kuni Turkiya boshqacha oʻynagandek boʻldi. Prezidentning tashqi siyosat boʻyicha katta maslahatchisi Ibrohim Kalin mamlakat “eshikni yopmaganini” aytdi va alyansning potentsial aʼzolarini muzokaraga chaqirdi. Turkiya Tashqi ishlar vaziri Mavlud Chavushoʻgʻli Berlinda shved va fin hamkasblari bilan uchrashdi.
Aftidan, munosabatlar iliqlashayotgandek edi. Shvetsiya muloqot oʻrnatish uchun Anqaraga xabarchilar yubormoqchi edi. Ammo Erdogʻan kutilmaganda oʻz fikridan qaytdi: “Biz Turkiyaga qarshi sanktsiya qoʻyganlarga “ha” deb javob bera olmaymiz. NATO - xavfsizlik tashkiloti. Finlyandiya va Shvetsiya delegatsiyalari tashrif buyurib ovora boʻlmasin”.
Davlat rahbarining soʻzlariga koʻra, skandinaviyaliklar Kurdiston ishchilar partiyasiga aloqadorlikda gumon qilinganlarni ekstraditsiya qilishdan bosh tortgan. Bundan tashqari, Shvetsiya parlamentida bu partiya tarafdorlari bor. Turkiya OAVlarining taʼkidlashicha, alyansga qoʻshilish uchun daʼvogarlar Qurdiston Ishchi partiyasi (QIP) va “Xizmet” harakatining (FETO) oʻttizdan ortiq aʼzosini Anqaraga ekstraditsiya qilishga rozi boʻlmagan. “Xizmet”ning rahbari 2016-yilda Turkiyadagi muvaffaqiyatsiz boʻlgan davlat toʻntarishining tashkilotchisi deb eʼlon qilingan yozuvchi va orator Fathulloh Gulendir. Erdoʻgʻon uni shaxsiy dushmani deb atagan.
“Shvetsiya - terrorchilik tashkilotlarining inkubatori”, - deydi Turkiya prezidenti.
Biroq, Anqara toʻsiqlar qoʻymay, balki savdolashayotganga oʻxshaydi. Bloomberg ga anonimlik sharti bilan uch nafar turkiyalik yuqori martabali mulozimning aytishicha, u alyansning oʻzaro qadamlariga javoban taslim boʻlishga tayyor. Bu QIP masalasiga qoʻshimcha ravishda Turkiyaga qurol-yarogʻ eksportiga qoʻyilgan embargoning bekor qilinishi, shuningdek, “Triumf” zenit raketa tizimlarini sotib olish uchun sanktsiyalarning bekor qilinishidir.
Turkiyaning Sabahgazetasining yozishicha, respublika Tashqi ishlar vazirligi yaqin orada Finlyandiya va Shvetsiyaga oʻnta shartdan iborat manifestni topshirmoqchi. Ularning barchasi QIPga tegishli. Biroq, talablar orasida Anqara mamlakatlari rezidentlarini ekstraditsiya qilish yoʻq. Umuman, roʻyxat hali rasman eʼlon qilinmagan.

Stokholm nyuanslari

Turkiya rahbarining soʻzlariga javoban kurd muhojirlari Stokholm koʻchalaridan biriga QIPning ulkan bayrogʻini osib, tutunli shashkalar yoqishdi. Shvetsiyada bu xalqning koʻplab vakillari bor - taxminan yuz ming (Finlyandiyada - ozgina kamroq). Va chindan ham parlamentda QIPni qoʻllab-quvvatlovchi bir nafar deputat bor, u asli eronlik Amina Kakabave. Yoshligida u Islom Respublikasida terrorchi guruh deb tan olingan “Komala” guruhining aʼzosi boʻlgan.
Hozir Kakabava rasman kurd partiyalari aʼzosi emas. Lekin u QIP va uning ittifoqchilari Shvetsiyadagi terror tashkilotlari roʻyxatidan chiqarilishini istaydi. Sotsial-demokratlar oʻz veb-saytida shunday murojaat yozilgan hujjatni joylashtirgan. Shuningdek, murojaatda Kurdiston mustaqilligini tan olish zarurligi qayd etilgan.
Shvetsiyaning yuqori martabali mulozimlaridan birining Financial Times gazetasiga aytishicha, mamlakatda “kurd millatiga mansub deputatlar” koʻp. Shuningdek, Stokholmda turk dissidentlarini oʻz atrofiga toʻplagan Stokholm ozodlik markazi (SCF) va Shimoliy monitoring tadqiqot tarmogʻi (NRMN) shtab-kvartirasi joylashgan.
Ammo, shved siyosatchilari orasida Erdoʻgʻonning tarafdorlari ham bor. Sentyabr oyida asli turk boʻlgan, rahbari Mikayil Yuksal boʻlgan islomiy “Nyuans” partiyasi parlament saylovlarida ishtirok etadi. U 1970-yillarda Turkiyada yuzlab qotilliklarni uyushtirgan oʻta oʻng qanot tashkiloti “Kulrang boʻrilar” (“Bozqurt”) bilan aloqador. 2016 yilgi isyondan keyin “boʻrilar” yomon koʻrinishni toʻxtatdi - koʻplab turk siyosatchilari oʻzlarining panturkistik qarashlarini yashirishmaydi. Bundan tashqari, Yuksal Shvetsiyada QIP vakillari bilan bir necha bor toʻqnash kelgan.
Kuzatuvchilarning fikricha, Anqara “Nyuans” orqali Yevropada, jumladan, sobiq Yugoslaviya hududida oʻz manfaatlarini lobbilashtirmoqchi. Shvetsiyada Bosniya va Gertsegovina, Kosovo va Albaniyadan 100 mingga yaqin muhojir yashaydi. Yuksal partiyasi Bosniya va Gertsegovina, shuningdek, Turkiyaning oʻzini YEIga qoʻshishni talab qilmoqda.

Bolqon vetosi

Bolqon masalasi Skandinaviya davlatlarining NATOga kirishiga boshqa qarshi taraflar tomonidan ham koʻtarilgan. Xorvatiya prezidenti Zoran Milanovich alyansning iyun oyida boʻlib oʻtadigan sammitida agar uning ishtirokida muhokama boʻlib oʻtsa, veto qoʻyish bilan tahdid qildi. Toʻsiq - Milanovichning soʻzlariga koʻra, Bosniya va Gertsegovinadagi saylov qonunlari mamlakatda xorvatlarga yetarli huquqlar bermayapti. U “amerikaliklar, inglizlar va nemislar”ni bunda aybdor deb hisoblaydi.
Milanovich, shuningdek, Rossiya bilan qarama-qarshilikning kuchayishini qoraladi. Prezident Finlyandiyaning alyansga qoʻshilishi masalasini “xavfli tovlamachilik” deb atadi va mamlakat Sankt-Peterburgdan 50 kilometr (aslida 300) uzoqlikda joylashganiga eʼtibor qaratdi. “NATOga aʼzo boʻlishsin, mayli gʻazablangan ayiqning koʻziga choʻp tiqishsin”, - deydi u.
Bu soʻzlar Xorvatiyada janjal keltirib chiqardi. Bosh vazir Andrey Plenkovichning aytishicha, prezident “manipulyator va Rossiyaga xayrixoh qarashlarga ega shaxs”. Aprel oyining oxirida hukumat Milanovich bilan aloqani uzdi.
Xorvatiya - parlament respublikasi, shuning uchun prezident tashqi siyosatga faqat bilvosita taʼsir koʻrsatadi. Ammo Zoran Milanovich, agar u bu masala boʻyicha alyans kengashida ishtirok etsa, NATOga yangi aʼzolarni qabul qilish qarorini toʻsib qoʻyishga qodir. Nizomga koʻra, kengash elchilar bilan ham, davlat rahbarlari darajasida ham boʻlishi mumkin.
Janubiy va Sharqiy Yevropaning boshqa davlatlari ham NATOning Ukraina mojarosiga aralashuvidan norozi. Gretsiyada Kiyevga qurol yetkazib berilishi, shuningdek, mamlakatda AQSH va NATO harbiy bazalarining mavjudligiga qarshi miting boʻlib oʻtdi. TrainOSE temir yoʻllari kompaniyasi xodimlari ogʻir qurollarni Gretsiya portlariga olib oʻtishni boykot qilishdi. Xuddi shunday miting Bolgariyada ham boʻlib oʻtdi. Unda konservativ “Vozrojdeniye” partiyasi yetakchisi Kostadin Kostadinov hukumatni isteʼfoga chaqirdi.

Narx masalasi

Biroq, bu faqat fuqarolarning bir qismining kayfiyati. Eng yuqori darajada Erdogʻan va Milanovichdan boshqa hech kim Skandinaviya davlatlarining NATOga qabul qilinishiga qarshi chiqmadi. Finlyandiya prezidenti Sauli Niiniste Yletelekanaliga bergan intervyusida Turkiyaning toʻsqinligiga shubha bilan qarashini aytdi.
“Alyans Finlyandiya va Shvetsiyaning aʼzoligini rasmiylashtirish boʻyicha tezkor qadamlarga umid qilmoqda”,- deydi NATO Bosh kotibi Stoltenberg elchilarni qabul qilish marosimida.
Rossiya prezidenti Vladimir Putin KXSHT sammitida ikki davlatning NATOga qabul qilinishi Moskva uchun xavf tugʻdirmasligini taʼkidladi. Ammo, davlat rahbarining soʻzlariga koʻra, Rossiya alyansning harbiy infratuzilmasini kengaytirishga javob qaytaradi.
Siyosatshunoslar bu pozitsiya Anqarada eʼtiborga olinishini istisno etmaydilar: ular Rossiya yetakchi oʻyinchilardan biri boʻlgan Qora dengiz va Zakarkazyeda xavfsiz savdo muhimligini anglaydi. “Bu qaysidir maʼnoda Erdoʻgʻonning Moskva bilan munosabatlarni yomonlashtirmoqchi emasligini koʻrsatadi”, — dedi IMEMO RAF katta ilmiy xodimi Viktor Nadein-Rayevskiy. Biroq, uning alohida taʼkidlashicha, Turkiya xalqaro maydonda doimo bir nechta maqsadlarni koʻzlaydi.
“Minchenko konsalting” kommunikatsiya xoldingi prezidenti Yevgeniy Minchenko ham xuddi shunday fikrda. U Anqara va arizachilar oʻrtasidagi diplomatik vaziyatni turk bozoriga qiyoslaydi. "Agar sotuvchi koʻp muzokara pozitsiyalariga ega boʻlsa, unga nimanidir sotib olish osonroq boʻladi. Tovarning narxi va tanlovi oʻzgarishi mumkin, lekin agar ikkala tomon ham kelishuvga erishmoqchi boʻlsa, ular rozi boʻlishadi”, - deydi siyosatshunos.
Ekspertga koʻra, kelasi yili saylovlarda Erdoʻgʻon oʻz reytingi haqida ham oʻylayapti. Bahorda u dekabr oyidagi rekord darajadagi pasayish 39 foizga tushib ketganidan soʻng biroz orqaga qaytgan edi –MetroPol tadqiqotiga koʻra, endi respondentlarning 43 foizi uni qoʻllab-quvvatlagan. Natija katta emas. Shuning uchun hozir Turkiya rahbari tashqi siyosat maydonida jiddiy muvaffaqiyatga har qachongidan ham koʻproq muhtoj.
Yangiliklar lentasi
0