Iqtisod

Oʻzbekiston boʻylab gaz va elektr energiya uchun ijtimoiy norma joriy etiladi

© Sputnik / Stringer / Fotobankka oʻtishLinii elektroperedachi
Linii elektroperedachi - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 19.05.2022
Obuna boʻlish
Yandex newsTelegram
Oʻzbekiston energetika sohasi isloh qilinadi. Uch vazirlik tegishli bayonot bilan chiqdi.
TOSHKENT, 19 may — Sputnik. Iqtisodiy taraqqiyot va kambagʻallikni qisqartirish, Moliya va Energetika vazirliklari mamlakat energetika sohasi isloh qilinishini maʼlum qilishdi.
Qayd etilishicha, soʻnggi 5 yilda Oʻzbekistonda elektr energiyasini ishlab chiqarish hajmi 61 mlrd kVt.soatdan 72 mlrd kVt.soatga yoki 1,2 barobarga oshdi. Bunda aholi isteʼmoli uchun yetkazib berilgan elektr energiyasi 11 mlrd kVt.soatdan 16 mlrd kVt.soatgacha yoki 1,5 barobarga oʻsdi.
Shunga qaramasdan, yetkazib berish infratuzilmasi bilan bogʻliq muammolarning mavjudligi hisobiga 2021 yilda respublika boʻyicha elektr energiyasiga qondirilmagan talab hisob-kitoblarga koʻra 2−3 mlrd kVt soatni tashkil etadi

Nega energoresurslari bozori va energiya taʼminoti tizimini isloh qilish zarurati yuzaga kelgan

Xabarda keltirilishicha, issiqlik elektr stantsiyalaridagi (IES) energobloklarning aksariyati 25 yildan ortiq muddatda foydalanib kelinmoqda. Ularning foydali ish koeffitsiyenti past (25−35%) va zamonaviy bugʻ-gaz uskunalariga (foydali ish koefitsiyenti — 55−60%) qaraganda 2 baravar koʻp yoqilgʻi sarflaydi.
Soʻnggi uch yilda IESlarga elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun yetkazib berilgan tabiiy gaz hajmi 15 mlrd kub metrdan 17 mlrd kub metrga yetdi.
Shuningdek, ushbu davrda aholiga yetkazib berilgan tabiiy gaz hajmi ham 10 mlrd kub metrdan 13 mlrd kub metrga koʻpaydi.
Vazirliklar ichki bozorning tabiiy gazga boʻlgan talabini qondirish uchun eksport hajmlari keskin kamaytirilganini qayd etishgan. Misol uchun, 2019 yilda tabiiy gaz eksporti 12,2 mlrd kub metrni tashkil etgan boʻlsa, joriy yilda 3,3 mlrd kub metr tashkil etishi rejalashtirilgan. Bundan tashqari, ushbu davrda tabiiy gazning import hajmi 0,2 mlrd kub metrdan 4 mlrd kub metrgacha oshgan.
“Yaʼni, respublika isteʼmolchilarining yildan-yilga oshib borayotgan talabi bozorga erkin narxlarda sotib olinadigan tabiiy gaz hajmi oshirilishi hisobiga qoplanmoqda. Buning natijasida davlat byudjeti hisobidan amaldagi subsidiyalangan (yoki haqiqiy tannarxidan arzonroq) tabiiy gaz tariflari darajasini saqlab turish uchun bevosita va bilvosita xarajatlar hajmi ham oshib bormoqda”, - deyilgan xabarda.
Bildirilishicha, mavjud elektr uzatish tarmoqlari va transformatorlarning asosiy qismining quvvat oʻtkazish qobiliyati pastligi isteʼmolchilarga elektr energiyasini yetarli hajmda yetkazib berish imkoniyatini bermaydi. Bu taqsimlovchi tarmoqlar va transformatorlarning yuqori darajada eskirganligi bilan tushuntirilgan.
Bugungi kunda ayrim hududlarda transformatorlarning yuklanganlik darajasi belgilangan 80 foizli texnik meʼyordan yuqori. Xususan, Toshkent viloyatida transformatorlarning yuklanganlik darajasi 95 foiz, Andijon viloyatida 92 foiz, Toshkent shahrida 90 foiz, Namangan viloyatida 84 foizni tashkil etadi.
“Respublikaning 101 ta shahar va tumanlarida transformatorlarning yuklanganlik darajasi belgilangan texnik meʼyordan yuqoriligi aholini va yangi investitsiya loyihalarini elektr energiyasi bilan toʻliq taʼminlab berolmaslik hamda hududlarda elektr taʼminotida avariyalar soni oshishi xavfini keltirib chiqarmoqda”, - deyiladi xabarda.
Idoralar narxlarning bozor mexanizmlari asosida shakllanmaganligi va asosiy fondlarning eskirganligi soha korxonalari moliyaviy ahvolining yomonlashuviga olib kelyotganini maʼlum qilishgan. Xususan, 2021 yilni Oʻztransgaz — 2,5 trln soʻm, Oʻzbekiston milliy elektr tarmoqlari — 2,1 trln soʻm zarar bilan yakunlagan.
Vazirliklar elektr energiyasi narxi arzonligi boʻyicha Oʻzbekiston Liviya, Angola, Sudan, Qirgʻiziston, Zimbabve va Tojikistondan soʻng dunyoda 7-oʻrinni egallashiga eʼtibor qaratishgan. (Qirgʻiziston va Tojikistonda elektr energiyasining asosiy qismi gidroelektr stantsiyalarida ishlab chiqariladi, shu sababli uning narxi arzonroq).
Moliya vazirligi maʼlumotlariga qaraganda, elektr energiyasining 1 kVt soatining tannarxini 800 soʻm deb olinsa, bir oyda oʻrtacha 200 kVt soat elektr energiyasi ishlatadigan xonadon oyiga 101 ming soʻm, 400 kVt soat elektr ishlatadigan xonadon esa 202 ming soʻm miqdorida shartli subsidiya olmoqda.
“Boshqacha qilib aytganda, amaldagi tariflar asosan daromadi nisbatan yuqori va mos ravishda koʻproq energiya resurslari isteʼmol qiladigan abonentlarga katta miqdordagi shartli subsidiya berilishiga olib kelmoqda. Misol uchun: bir paytning oʻzida 2−3 ta konditsioner, bittadan ortiq muzlatkich, kompyuter va boshqa elektr jihozlaridan foydalanuvchi, yaʼni toʻlov qobiliyati yuqori xonadonlar mos ravishda koʻproq elektr energiyasini sarf qiladilar. Natijada ushbu xonadonlar koʻproq shartli subsidiya olmoqda”,- deyiladi bayonotda.
Respublikada tabiiy gaz isteʼmol qiluvchi jami 4 mln abonent mavjud. Ushbu xonadonlarning 85 foizi yoki 3,4 mln ta abonent oyiga oʻrtacha 500 kub metrgacha tabiiy gaz isteʼmol qiladi. Lekin, ularning hissasiga aholi jami isteʼmolining bor-yoʻgʻi 35 foizi (4,5 mlrd kub m) toʻgʻri keladi.
Shuningdek, elektr energiyasi isteʼmol qiluvchi jami 7,3 mln abonent mavjud. Ularning 80 foizi oyiga oʻrtacha 200 kVt soatgacha elektr energiyasini isteʼmol qiladi. Lekin, mazkur xonadonlarning hissasiga aholi isteʼmol qiladigan jami elektr energiyasining bor-yoʻgʻi 31 foizi (5,7 mlrd kVt s) toʻgʻri keladi.
“Misol uchun, bugungi kunda 1000 kub metr tabiiy gazning tannarxini 1,4 mln soʻm deb olsak, oʻrtacha bir oyda 500 kub m gaz ishlatadigan xonadon oyiga 500 ming soʻm, lekin 1000 kub metr gaz ishlatadigan xonadon 2 barobar koʻp yoki 1 mln soʻm shartli subsidiya olmoqda”, - deya taʼkidlanadi xabarda.

Qanday choralar mavjud

Vazirliklar aholi sonining oshib borishi va iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi natijasida yuzaga keladigan talabni taʼminlash uchun energiya resurslari ishlab chiqarishning qoʻshimcha quvvatlarini barpo etish lozim, deb hisoblashadi.
2030 yilga borib respublika isteʼmolchilarining tabiiy gazga boʻlgan yillik talabi hozirgi 54,2 mlrd kub metrdan 65 mlrd kub metrgacha oshishi prognoz qilinmoqda.
Qayd etilishicha, elektr energiyasida esa bu koʻrsatkich joriy 74 mlrd kVt soatdan 110 mlrd kVt soatgacha oshishi kutilmoqda. Yiliga 110 mlrd kVt soat elektr energiyasi yetkazib berish uchun qoʻshimcha ravishda 19 GVt quvvatli yangi elektr stantsiyalari qurilishi talab etiladi.
Vazirliklar hisob-kitoblariga koʻra, energoresurslar boʻyicha qoʻshimcha quvvatlarni yaratish uchun kamida 25 mlrd dollar mablagʻlar zarur.
“Vaholanki, "Oʻzbekneftgaz" AJ va "Issiqlik elektr stantsiyalari" AJning amaldagi moliyaviy holati bu qiymatdagi loyihalarni amalga oshirishga imkon bermaydi. Shu bilan birga, mazkur korxonalar tomonidan kredit mablagʻlarining jalb etilishi oʻz navbatida respublikaning tashqi qarzi hajmining oshishiga olib keladi”, - deyilgan xabarda.
Sohaga xususiy investitsiyalarni, shu jumladan davlat-xususiy sherikchilik tamoyili asosida keng jalb etish kelajakda yangi quvvatlarni yaratishning birdan bir yoʻli ekani urgʻulangan.
Bunda, energetika sohasiga xususiy investitsiyalarni jalb qilishning eng zaruriy sharti — bu ular ishtirokida ishlab chiqariladigan elektr energiyasini rentabelli, yaʼni foyda keltiradigan narxlarda sotish boʻlib hisoblanadi. Buning uchun respublika energiya resurslari bozorini bosqichma-bosqich isloh qilish zarur.
“Albatta, islohotlarning ushbu oʻtish davrida aholining kam taʼminlangan va past daromadli qatlami manfaatlaridan kelib chiqib, ijtimoiy himoya choralari ishlab chiqilmoqda. Bundan tashqari, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari, jumladan pensiya va bolalari uchun nafaqa oluvchilarni qoʻllab-quvvatlash boʻyicha alohida qoʻshimcha chora-tadbirlar amalga oshiriladi”, - deyiladi uch vazirlik bayonotida.

Ijtimoiy norma tizimi joriy etish

Davlat tomonidan energiya resurslari narxlarini "shartli subsidiyalash" amaliyoti saqlab qolinadi. Biroq, "shartli subsidiyalar"ni taqsimlashda ijtimoiy himoya samaradorligini oshirish maqsadida "ijtimoiy norma" tizimi butun respublika boʻyicha amalga kiritiladi.
Energiya isteʼmol qilishning ijtimoiy normasi sifatida aholi tomonidan imtiyozli tarif boʻyicha toʻlanadigan maʼlum miqdordagi energiya tushuniladi. Yaʼni, muayyan belgilangan miqdorgacha nisbatan pastroq (imtiyozli) narxda sotiladi va bu miqdordan oshigʻi erkin bozor narxida sotiladi.
Xabarda energetika sohasidagi islohotlar tabiiy gaz va elektr energiya tariflarini ijtimoiy adolat tamoyillari asosida belgilash hamda aholi va tadbirkorlarimiz uchun energiya taʼminotining uzluksizligi va koʻlamini kengaytirish uchun zamin yaratishi taʼkidlangan.
Bu borada tegishli normativ-huquqiy hujjat loyihasi yaqin kunlarda jamoatchilik muhokamasiga qoʻyilishi kutilmoqda.
Yangiliklar lentasi
0