Kolumnistlar

Arktika uchun jang: Shvetsiya va Finlyandiya NATOga nima uchun qoʻshilmoqda?

© Sputnik / Valeriy Melnikov / Fotobankka oʻtishUcheniya spetsnaza Chechenskoy Respubliki v rayone Severnogo polyusa
Ucheniya spetsnaza Chechenskoy Respubliki v rayone Severnogo polyusa - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 03.06.2022
Obuna boʻlish
Yandex newsTelegram
Xelsinki va Stokgolmning alyansga qoʻshilishi - xavfsizlik jihatidan sogʻ aqlga zid, lekin Arktika uchun kurash nuqtai nazaridan - oʻta muhim.
Shvetsiya va Finlyandiyaning NATOga kirishi haqidagi epopeyasi bir necha oydan beri davom etmoqda va hamon uning yakuni koʻrinmaydi. Uni mantiqqa toʻgʻri deb atash mumkin emas, chunki Xelsinki va Stokgolmning alyansga qoʻshilish haqidagi qarorlari, bir tomondan qaraganda umuman sogʻ aqlga zid.
Bu ayniqsa blokning kengayishiga qarshi chiqayotgan Turkiya bilan boʻlayotgan dialoglarda aniqroq koʻzga tashlanyapti. Skandinaviya mamlakatlari poytaxtidan farqli oʻlaroq Anqarada tarixning tektonik plitalari harakatlarini juda sezgirlik bilan ilgʻab qoldi. Va bu vaziyatdan asosiy manfaatdor boʻlgan AQSH bilan turli yoʻllarda: bu safar Suriyadagi kurdlarga operatsiya uchun qiruvchi samoletlar yetkazib berish orqali savdolashib oʻz mustaqilligi va uni mustahkamlashga harakat qilmoqda.
Eslatib oʻtamiz, oʻsha demokratik dunyo Turkiyaning Iroqdagi xuddi shunday harakatlariga eʼtibor bermaslikni afzal koʻrgan edi. Gap esa Vashingtonning mintaqadagi yagona ittifoqdoshi haqida ketmoqda. Seshanba kuni boshlangan operatsiya haqida may oyining oxirida xabar berishdi. Bu uchun Davlat departamenti Turkiyaga tanbeh berishga ham ulgurdi. Ammo hammaga maʼlum boʻlganidek, it huradi - karvon oʻtaveradi.
Oʻtgan yillar davomida dunyoda davom etgan va soʻnggi bir necha oy ichida qaytarib boʻlmaydigan oʻzgarishlar mamlakatlardan operativ erkinlikni talab qilishini Turkiya yaxshi anglaydi. Albatta, agar oʻsha mamlakatlar, xalqaro munosabatlarning koʻz oʻngimizda shakllanayotgan yangi tizimida hech narsadan mahrum boʻlishni istamasalar.
Shvetsiya va Finlyandiya esa aksincha, Rossiya chegaralarida demokratiya “sarboni” boʻlishni istab qoldi va oʻzini Shimoliy Atlantika birodarligi va AQSH oldida vassal majburiyatlari bilan bogʻlamoqchi.
Baribir, xavfsizlik nuqtai nazaridan minimum hech narsaga erishmaydi, maksimum boʻlsa esa – ularda nimanidir yoʻqotib qoʻyish xavfi bor. Moskva ular uchun hech qanday xavf tugʻdirmayotgan edi. Endi esa Rossiyaga nisbatan neytral munosabatlardan kechib uning dushmani boʻlgan alyansning aʼzosi boʻlmoqchilar. Biroq, ular avvallari ham NATOning mashgʻulotlarida ishtirok etishgan. Demak, neytraliteti ham shartli edi.
Bunday vaziyatda har qanday normal odam ehtimol bu unga hech boʻlmaganda iqtisodiy tomondan qandaydir foyda keltirishini oʻylab koʻrishi kerak edi. Biroq, aftidan skandinaviya mamlakatlari hukumatida bunday kadrlarga ehtiyoj yuqori. Agar Finlyandiya ilgari YAIMning ikki foizini mudofaa uchun sarflagan boʻlsa (AQSH oʻz ittifoqchilaridan shuni talab qiladi), Shvetsiyaning esa bu uchun ancha pul sarflashiga toʻgʻri keladi. Oʻtgan yili u yerda YAIMning atigi 1,3 foizi harbiy ehtiyojlar uchun sarflangan. Demak, bu modda uchun harajatlarni bir yarim barobarga oshirishga toʻgʻri keladi. Ammo bunday talablar SSSR parchalanganidan soʻng, alyansning harbiy byudjeti asta-sekin qisqargandan keyin nisbatan boʻshashgan yillar merosi. Endi esa “Rossiya tahdidi” bahonasida Vashington oʻz ittifoqchilarini kattaroq mablagʻlar sarflashga osongina majbur qiladi.
Inqirozlar fonida bunday xarajatlar mamlakatlar byudjetiga katta zarba boʻladi, oʻz navbatiga aholiga ham. Biroq xalqning alyansga qoʻshilish haqidagi fikrlari hech kimni qiziqtirmaydi. Aprel oyining oxiridayoq Shvetsiya TIV rahbari Ann Linde oʻz vatandoshlarini hech qanday referendum boʻlmasligini aytib mehribonlarcha ogohlantirgan edi. Aytishlaricha, bu muhim masala oddiy shvedlar bilishi mumkin boʻlmagan maxfiy maʼlumotlarni oʻz ichiga olar emish.
Stokgolm va Xelsinki uchun blok tarkibiga oʻtish qiyinchiliklar evaziga shubhali foyda keltirsa, Vashington bundan Arktikada oʻz pozitsiyasini mustahkamlab oladi. Shvetsiya va Finlyandiya NATOga qoʻshilgandan keyin Rossiya Arktika kengashining alyansga kirmagan yagona yaʼzosi boʻlib qoladi.
Arktika katta ehtimol bilan XXI asrdagi toʻqnashuvlarning asosiy maydoniga aylanadi. Va masala nafaqat toʻgʻridan-toʻgʻri harbiy tahdid emas, balki iqtisodiy tahdid haqida. Moskvaga qarshi sanktsiyalarning neft yetkazib berishni qisman cheklashni nazarda tutuvchi oltinchi paketi allaqachon rekordlari yangilayotgan yoqilgʻi narxini pasaytirishga yordam bera olmaydi. Shu nuqtai nazardan, Amerika prezidenti Jo Baydenning bayonoti juda muhim koʻrinadi.

Unda sanktsiyalar qabul qilinganining ertasi kuni prezident Gʻarb aslida Rossiya neftini sotib olishga tayyorligini, ammo bozordan past narxda (va, ehtimol, ushbu oltita paketga qaraganda ancha yuqori)olishini tan olgan edi.

Qora oltin narxining oshishi Arktika zaxiralarini yanada jozibador qiladi va ularni oʻzlashtirish esa yanada foydali boʻladi. Shu bilan birga narxlarning oshishi yana bir narsaga ishontirmoqdaki, ekologlar, siyosatchilar va taniqli shaxslar aytgan oʻsha yashil iqtisodiyotga oʻtish aslida juda shoshqaloqlikda aytilgan boʻlib chiqdi.
Mintaqaning ahamiyati logistika bilan bogʻliq muammolar nuqtai-nazaridan yangi ranglarda jilolanadi. Iqlim oʻzgarishlari sabab Arktikada yuk tashish yanada qulayroq boʻladi, shuning uchun Shimoliy dengiz yoʻli jahon savdosining eng muhim tomirlaridan biriga aylanish salohiyatiga ega boʻladi.
Bu Suvaysh kanali yoki Yaxshi Umid burni atrofidagi yoʻnalishlarning deyarli yarmiga teng. Arktikadan tashqari Osiyo davlatlari, birinchi navbatda Xitoy va Hindiston ham uning rivojlanishidan manfaatdor. Shu bilan birga Rossiya Shimoliy dengiz yoʻlidan tarixdan oʻziga tegishli boʻlgan yoʻnalishni koʻradi. Gʻarb esa milliy yurisdiktsiyadan chiqib ketishini talab qilmoqda.
Biroq, Arktikaning resurs bazasi va uning transport imkoniyatlaridan foydalanish huquqi hozirda, 2020 yillarda, aniq boʻla boshlagan, Rossiya va Gʻarbning karama-qarshiligi sababi. Oʻzaro daʼvolarning kuchayishi sharoitida shimol qarama-qarshilik uchun toʻlaqonli maydonga aylanmoqda. Shuning uchun bu yoʻnalishda oʻz pozitsiyalarini kuchaytirish uchun AQSH katta pul toʻlashga tayyor.
Yangiliklar lentasi
0