Kolumnistlar

Dollar besh rubldan: Rossiya global inflyatsiyadan oʻzini qanday himoya qilmoqda?

© Sputnik / Yevgeniya Novojenina / Fotobankka oʻtishDollar rastet, yevro upal – novыe kursы valyut v Uzbekistane
Dollar rastet, yevro upal – novыe kursы valyut v Uzbekistane - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 09.06.2022
Obuna boʻlish
Yandex newsTelegram
Soʻnggi vaqtlarda kuzatilayotgan neft, gaz, oʻgʻitlar narxining keskin oshishi jahon bozorlarida barcha narxlarning oshishiga va oqibatda global inflyatsiyaga olib kelishi mumkin. Ushbu vaziyatda Rossiya oʻzini qanday himoya qilishi mumkin?
Iqtisodiy ekspertlar davrasida inflyatsion xavf - dunyo iqtisodiyoti kelajagi borasida gap ketganda eng asosiy mavzularidan biri boʻlib qolmoqda. Toʻgʻrirogʻi, bu xavflar allaqachon paydo boʻlgan, masala uning rivojlangan mamlakatlarda vaqtinchaliq hodisa boʻlib qolishi yoki yillab davom etishidadir. Inflyatsiyaning kelib chiqishi, uning turlari haqida hatto iqtisodchilar orasida ham bahslar davom etmoqda. Biz esa iqtisodiy umumlashtirishlardan chekingan holda ushbu muammoning energetik aspektlariga urgʻu berishga harakat qilamiz.
Odatda, isteʼmol inflyatsiyasining tarkibiy qismlaridan biri energiya va boshqa xomashyoviy tovarlar narxining oshishi hisoblanadi. Narxlar oshishiga, sodda qilib aytganda, ikkita sabab bor. Birinchidan, talab va taklifning nomutanosibligi – yaʼni cheklangan miqdordagi tovarga talabning keskin oshishi. Ikkinchidan, inflyatsiya oqibatida xomashyo tannarxining oshishi va oqibatda yangi ishlab chiqarilatyotgan tovarlarning yuqori narxini saqlab qoladi va ularning oldingi past darajasiga tushishiga yoʻl qoʻymaydi.
Misol uchun, yaqinda biz slanets nefti qazib olish tannarxi oʻnlab foizga oshganini xabar qilgan edik. Yangi yangli neft konlarini burgʻulash toʻgʻrisida qaror, faqatgina dunyoda neft narxi baland boʻlganda qabul qilinishi mumkin. Oʻshandagina slanets neft koni oʻzini oqlaydi.
Ikkinchi misol – kotirovkalar deyarli oʻn barobar oʻsgan litiy bozori. Goldman Sachs taxminiga koʻra, qabariq pasaymoqda va kelgusi yil davomida narxlar bir necha bor pasayadi. Faqat ularning yangi tubi kotirovkalarning tez oʻsishidan oldin meʼyordagidan 50% ga yuqori boʻladi. Ehtimol, yangi taklifning tannarxi yuqoriroq boʻladi.
Yana bir yorqin misol - gaz bozori. U yerda hozir narxlar meʼyordan uch yoki undan koʻp barobar yuqori. Biroq, isteʼmolchilar AQShdan hali qurilmagan zavodlardagi suyultirilgan gazga umid qilishmoqda. Ammo bu yangi narx qanday boʻladi? Eslatib oʻtamiz, Amerika suyultirilgan gazi narxi ikki komponentlardan iborat: suyultirish narxi va gazning ichki narxidan iborat. Amerika Qoʻshma Shtatlarida gaz narxi allaqachon uch barobarga oshgan: “standart” navi ming kubometr uchun 100 dollardan 300 dollargacha. AQSH ichida gazning past narxi Amerika suyultirilgan gazlari uchun raqobatbardoshlikni taʼminlaydi. Ammo, hozir bu omil vaqtinchalik yoʻqolgan boʻlishi mumkin.
Ha narxlarning koʻp oʻsishiga talabning nomutanosibligi va suyultirilgan gazning faol eksporti taʼsir qilgan. Ishlab chiqarishni vaqt oʻtishi bilan koʻpaytirish mumkin. Ammo, taxminlarga koʻra, slanets neftini qazib olishga qaraganda, slanets gazini qazib olish - oʻnlab foizlarga oshgan! Chunki texnologiyalar bir xil.
Ikkinchi muammo: poʻlat narxining oshishini suyultirilgan gaz zavodlarini qurish xarajatlarini sezilarli oshiradi. Natijada bozor aʼzolarining taxmin qilishicha, yangi ishlab chiqarishlarni qurish qiymati metallar va boshqa materiallar narxi oshishiga qadar kutilganidan ikki baravar yuqori boʻlishi mumkin. Demak, Amerikaning yangi suyultirilgan gazi birinchi toʻlqini yetkazib berilishidan koʻra qimmatroq boʻlishi mumkin.
Xuddi shu faktor oʻgʻitlar, oziq-ovqat mahsulotlarining bir necha barobar oshirilgan narxlariga ham tegishli- misollarni esa davom etish mumkin. Bundan tashqari, bu fonda bir necha oy oldin gʻarb sharhlovchilari orasida “grinflyatsiya” atamasi paydo boʻldi. U yashil energiya rivojlanishi bilan bogʻliq inflyatsiya jarayonlarini anglatadi. Yaʼni dekarbonizatsiya uchun anchayin qimmat texnologiyalar (masalan karbonat angidridni ushlab turish) iqtisodiyotdagi umumiy inflyatsiyaga muntazam hissa qoʻshadi.
Albatta, xomashyo – oʻzgaruvchan narxli aktiv. Uning narxi muayyan vaziyatda turlicha boʻlishi boʻlishi mumkin: pandemiya vaqtida biz neftni hatto salbiy narxlarda koʻrdik. Yaqinda esa, gazning ishlab chiqarish tannarxidan besh yoki undan koʻp marta qimmatrogʻini ham.
Uzoq muddatli tendentsiyalar haqidagi gapiradigan boʻlsak, biz dollarning past inflyatsiyasi fonida neftning yillar davomida nisbatan tor koridor chegarasi orasida sotilishiga oʻrganib qolganmiz. Hozirgi tendentsiyalar esa narxlarni nominal koʻrinishdan boshqa darajalarga olib chiqishi mumkin.
Qisqa muddatli stsenariylar turlicha boʻlishi mumkin. Masalan, asosiy stavkalarning oshishi, turgʻunlik va talabning yoʻqolishi – demak narxlar tushadi degani. Ammo yangi qurilgan qimmatbaho tarmoq bunda zararli boʻlib chiqadi.
Biz uchun esa hozir bu inflyatsiyani Rossiya bozoriga kiritmaslik muhim. Rossiyaning xom-ashyo tovarlarida borasida eskportchi ekanligini hisobga olganda, bu ishni qilish qiyin emas (nazariy jihatdan).
Taʼkidlab oʻtamiz, bularning bari- oʻzimizda inflyatsion muammolarning yoʻqligini bildirmaydi. Bunday muammolar bor, ammo ularning sabablari boshqa. Nima boʻlganda ham, Rossiyaning oʻziga xos inflyatsiyasiga asosiy tovarlarning global inflyatsiyasini qoʻshish notoʻgʻri boʻladi.
Rossiya ichki bozorida gaz narxini nazorat qilish eng osoni. Bizda aholi uchun ham va sanoat korxonalari uchun ham belgilangan narx amal qiladi. Oʻrtacha aytganda ming kubometr uchun - 5000 rubl.
Aytish lozimki, Yevropada gazning ming kubometri taxminan 1000 dollarga teng boʻlgan hozirgi paytda, dollarning nisbiy kursi (agar u faqat gaz narxiga asoslangan boʻlsa) 1 dollar = 5 rublni tashqil etadi. Qishda YEI da gaz narxi eng beshafqat prognozlarga koʻra 5000 dollargacha koʻtarilsa, unda 1 dollar = 1 rublga teng boʻladi.
Bu bilan aytmoqchi boʻlganimiz, hozirgi kunda gazning global narxi Rossiya ichki bozoridagi narxga taʼsir qilmaydi. Garchi bir vaqtlar ichki va tashqi tanrxlarni tenglashtirish kontseptsiyasi muhokama qilingan boʻlsada.
Neft mahsulotlari bilan hammasi qiyinroq. Chunki neft birlamchi mahsulot, keyin esa oʻzining bir qancha xususiyatlari bilan neftni qayta ishlab chiqarish koʻshiladi. Boz ustiga, eksport boji, foydali qazilmalarni qazib olish soligʻi va boshqa qoʻshimcha tuzatish mexanizmlarini oʻz ichiga olgan murakkab tizim ham bor.
Va bu yerda, albatta, soliq manevrini ham eslamay boʻlmaydi. U 2019 yilda boshlangan va 2024 yilgacha davom etadi. Gap shundaki, neft va neft mahsulotlariga soliq yukining umumiy hajmida foydali qazilmalarni qazib olish ulushi asta-sekin oʻsib boradi, eksport boji ulushi esa pasayadi. Muayyan “neft boʻlgan” holatda bu boshqa tuzatishlar tufayli neft mahsulotlari narxining oshishiga olib kelmasligi kerak.
Ammo umuman olganda, eksport boji va foydali qazilmalarni qazib olish soligʻi (yoki xomashyo ishlab chiqaruvchilardan ortiqcha foyda olish imkonini beruvchi boshqa ichki soliqlar) oʻrtasidagi qarama-qarshilik qiziqarli muhokama mavzusidir. Haqiqatan ham, soliq yukining bir xil umumiy darajasi bilan ishlab chiqaruvchi uchun hech qanday farq yoʻq.
Biroq, ichki isteʼmolchi uchun katta farq bor. Eksport boji koʻrinishidagi soliq bilan eng oxirgi holatda, mahalliy isteʼmolchi tovarlarni ancha arzonroq oladi - jahon narxida bojni chegirib tashlash (yetkazib berish xarajatlarini eʼtiborsiz qoldiramiz) va eng oxirgi holatda soliq yuki foydali qazilmalarni qazib olish soligʻi shaklida - bir xil jahon narxlarida. Ikkinchi holatda, qoʻshimcha daromad davlatga tushadi, ammo hozir bizda byudjetni toʻldirishda hech qanday muammo yoʻq.
Eksport boji mexanizmidan foydalanmayapmiz, deyish mumkin emas. Eksport boji hamon boshqa segmentlarda, masalan, oziq-ovqat sohasida bor. Ha, gaz bozorida 30% boj bor, lekin ularni tartibga solish tufayli bu oddiygina ichki narxlarga taʼsir qilmaydi. 2021 yilda metallarga jahon narxlari oshishi fonida bu yerda ham vaqtinchalik yechim sifatida eksport bojlari paydo boʻlgan.
Rossiya iqtisodiyotining jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi kursi fonida ushbu mexanizm eskirgan deb topildi. Endi undan yana faolroq foydalanish uchun barcha asoslar bor. Toʻgʻri tanlangan boj va boshqa koeffitsientlarning boshlangʻich qiymatlari qoʻl rejimida boʻlmagan va kompaniyalarga zarar yetkazmasdan tovarlar narxini samarali tartibga solish imkonini beradi. Darvoqe, shaffof uzoq muddatli soliq qoidalari har doim yangi qoʻlda tuzatishlardan nimani kutish kerakligini tushunmaydigan kompaniyalar uchun ham qulay.
Masalan, oʻgʻitlar sektorida, bir tomondan, ichki bozor uchun narxlarni muzlatish, ikkinchi tomondan, eksport kvotalari amalga oshirilyapti. Bu, albatta, bozor mexanizmi emas. Aytgancha, bu segmentda ham bir yil avval hukumat eksport bojlari tizimini joriy etish masalasini koʻtargan edi.
Albatta, kichik materialda barcha sohalarning nozik va tomonlarini tasvirlab boʻlmaydi. Ayniqsa, yanada murakkab ishlab chiqarish zanjirlari paydo boʻlganda, masalan, neft-kimyo segmentida. Bu yerda polimer ishlab chiqaruvchilari plastiklarning mahalliy xaridorlari bilan narxlarni belgilash boʻyicha kelishib olishdi. Ammo buning uchun ular koʻpincha jahon narxlarida sotib olinadigan qayta ishlangan neft xomashyosi narxlari boʻyicha kafolatlarga muhtoj.
Rubl kursining kuchli tebranishi ham vaziyatni qiyinlashtiradi. Masalan, yaqinda metallurglarning tashqi bozordagi ortiqcha foydasi muhokama qilingan boʻlsa, endi boʻlsa, kurs va tashqi bozordagi qiyinchiliklarni hisobga olgan holda, bu haqida gap boʻlmaydi.
Aytgancha, ayrim tarmoqlar eksport bilan bogʻliq vaqtinchalik muammolar fonida ichki bozor qoʻshimcha tartibga solinmagan holda ham jahon narxlarining oʻsishini hali sezmasligi mumkin. Ammo eksport tiklansa, jahon narxlari saqlanib qolsa yoki koʻtarilsa, muammo yana kuchayadi.
Yangiliklar lentasi
0