Kolumnistlar

Putinda muammo paydo boʻldi: Gʻarbda unga raqib qolmadi

© AP Photo / Alberto PezzaliPremyer-ministr Boris Djonson na Dauning-strit, 10 posle zayavleniya ob otstavke
Premyer-ministr Boris Djonson na Dauning-strit, 10 posle zayavleniya ob otstavke - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 14.07.2022
Obuna boʻlish
Yandex newsTelegram
Kechadan oldin kuni Yaponiyada sobiq bosh vazir Abeni dafn etishdi, Britaniyalik konservatorlar yangi yetakchini saylash jarayonlarini boshlab yuborishdi.
Boris Jonsonning isteʼfosi va Abening oʻlimi Gʻarbning- bizning asosiy geosiyosiy dushmanimizning eng muhim muammolarini belgilab berdi. Yetakchilik inqirozi haqida soʻz ketmoqda. Agar shaxs ahamiyati oddiy vaqtda ham muhim boʻlsa, hozirgi olovli, keskin oʻzgarishlarga boy davr haqida nima deyish mumkin?
Jonson va Abe nafaqat obroʻli, balki oʻz mamlakatlarining eng kuchli yetakchilari edi. Bundan tashqari, Buyuk Britaniya va Yaponiya nafaqat “Katta yettitalik” aʼzosi, balki global darajadagi muhim oʻyinchilar hisoblanishadi (oʻsha “Katta yettitalik”ka aʼzo boʻlgan Kanada va Italiya haqida nima deyish mumkin oʻzi?).
Abe mamlakatni boshqarayotgani yoʻq edi, biroq u hukmron Liberal-demokratik partiyaning rahbari edi. Va bu hamda tajribasi, shaxsiy namunasi bilan u Yaponiya siyosatida birinchi raqamli shaxs edi. Oʻz mamlakati siyosatiga ulkan (va barchani ortda qoldiradigan) taʼsir oʻtkazish uchun unga yana bir bor bosh vazir oʻrnini egallash shart emas edi.
Jonson- shunchaki eng yorqin va aqlli britaniyalik siyosatchi emas, balki eng ambitsiyalari katta rahbar edi. Aftidan u yana Dauning stritga qaytishi mumkin, ammo bir qancha muddat u hech qanday taʼsir oʻtkaza olmaydi va hammasini chetdan tomosha qilishiga toʻgʻri keladi.
Garchi Abe bitta fanatik tomonidan oʻldirilgan, Jonson esa hukumat va partiyadagi oʻz safdoshlarining noroziligi natijasida isteʼfoga chiqqan boʻlsada, ularda umumiy bir nimadir bordek: yaʼni eng kuchli liderlar chetlashtirildi. Toʻgʻri, bu ikki monarxiya mamlakati bir kishilik kuchli boshqaruv tizimiga kirmaydi, ammo bu degani qudratli figuralar boʻlmasligini anglatmaydi ham. Boz ustiga, takrorlaymiz, inqirozli davrda- Gʻarb mamlakatlari uchun ham, butun dunyo uchun ham inqirozli paytda.
Balki Jonsonning ketishi va Abening oʻldirilishi tarixiy tasodif emasdir? Yaʼni shunday maʼnodaki, ular butun boshli davrning yakunlaganini - gʻarbning hukmronligi tugagani bildiradi. Yigirma toʻrtinchi fevral kuni Gʻarb erasiga uzil-kesil nuqta qoʻyilgan edi. Va “Katta yettitalik” mamlakatlarining reaktsiyasi buni tasdiqladi. Toʻgʻrirogʻi, reaktsiya emas, balki Gʻarbning Rossiyani jazolash va yakkalashga qaratilgan urinishlari uning oʻziga zarba boʻlib qaytdi.
Masala shunchaki gʻarbiy boʻlmagan dunyoning Gʻarb tomonida turishdan bosh tortganida emas (garchi uning sanktsiyalariga tushishni istamasada), balki sanktsiyalarning oʻzi gʻarb mamlakatlari rahbarlariga bumerang boʻlib qaytganida.
“Yettitalik”ni har bir mamlakatlarining ichki siyosatlarida qiyinchiliklar boʻlgani, energiya inqirozi esa alangaga moy sepgani tushunarli. Ammo, besh oy oʻtmasdan turib koʻplab Gʻarb mamlakatlari hukumatlarida katta muammolar yuzaga kelganini sezmasdan boʻlmas.
Baydenning reytingi 30% gacha tushib ketdi- va bu hukmron demokratlarning noyabrda boʻladigan oraliq saylovlarda magʻlubiyatini, yaʼni Oq uy - Kongress darajasida partiyaviy ikki tomonlama hokimiyat va ziddiyatning oʻrnatilishini kafolatlaydi.
Emmanuel Makron prezidentlik saylovlarida gʻolib, biroq parlament saylovlarida magʻlub boʻldi- va endi uning hukumati parlamentdagi koʻpchilikka tayana olmaydi.
Italiyadagi hukmron koalitsiyaning asosiy partiyasi ham boʻlindi- tashqi ishlar vaziri Di Mayo oʻzi bilan parlamentning yana oltmishta deputatlarini olib “Besh yulduz”ni tark etdi. Garchi Kontining hukumatiga hali hech narsa xavf solmayotgan boʻlsada, Ukrainaga qurol-yaroq yetkazib berish masalasi boʻlinishga olib keldi.
Xuddi shu muammo nemis kabinetining ham tinchini buzgan- vaholanki XDI ning yangi rahbari Fridrih Merts boshchiligidagi muxolifat qurol yetkazib berishda sustkashlik uchun omma oldida hujum qilsada, kantsler Sholts “svetafor” koalitsiyasining xavfsizligi haqida xavotir olishi kerak. “Yashillar” Ukrainani koʻproq qoʻllab -quvvatlash kayfiyatida, liberal demokratlar esa toza energiyaga oʻtish bilan oʻz ishtiyoqini sovutmoqchi- axir Rossiya gazini yetkazish bilan shunday inqiroz boʻlayotgan ekan, “iflos” yoqilgʻidan voz kechishni kechiktirish mumkin.
Britaniya hukumatidagi inqiroz Jonsonning ketishi bilan bartaraf boʻlib qolmaydi- aksincha, navbatdagi parlament saylovlariga qolgan ikki yil ichida hatto eski italyan-yapon uslubidagi bosh vazirlarining beqarorligini kutish mumkin.
Yaʼni, demak, “Yettitalik”ning eng muhim mamlakatlari ahvoli (Kanada bosh vaziri Tryudoning reytingi ham oshib-toshib ketayotgani yoʻq) liqillab qoldi- va Ukraina uchun jang bunda sezilarli ahamiyatga ega boʻldi. Jangning oʻzi emas, balki uning oqibatlari. Ammo biz uchun muhimi bitta: bu ularning Ukrainagi pozitsiyasiga qanday taʼsir qiladi? Ular Rossiyani magʻlub etishga umid qilib Ukrainaga qurollar yetkazib berishni davom ettiradimi yoki ichki siyosiy tendentsiyalar ularni ancha ehtiyotkor boʻlishga majbur qiladimi?
Javob- yoʻq. Chunki biz u tomondan kuchli oʻyinchilarni koʻrmayapmiz. Toʻgʻri, hamma gʻarb yetakchilari ham Rossiya ustidan gʻalabani talab qilayotgani yoʻq. Bu anglosaksonlar, yaʼni, Amerika, Buyuk Britaniya va Kanadaning pozitsiyasi. Bayden va Jonsonning shaxsiy xususiyatlari bunda muhim rolni oʻynayotgani yoʻq. Aksariyat “istiblishment” mana shunday “jangovar pozitsiyali” kayfiyatda. Yevropa liderlari, Makron, Sholts Dragilar esa- “gʻalabagacha urush qilish” va eskalatsiyani soʻzda qoʻllab-quvvatlamaydi, ammo amal qilishga kelganda anglo-saksonlarning aytganidan chiqmaydi. Qarshilik koʻrsatishadi, sekin harakat qilishadi, biroq, anglo-sakslar tomonidan chizilgan - Rossiya bilan strategik kelishmaslik “Yevropa yoʻli”dan borishadi. Har oyda Yevropa Ukraina urushiga koʻproq jalb qilinmoqda, shu tariqa mamlakatimiz bilan nafaqat qisqa muddatda, balki oʻrta muddatli yaqin kelajakda ham munosabatlarni tiklash imkoniyatini yopmoqda.
Bu natijada Ukrainaning oʻzini ham, Rossiya bilan munosabatlarni ham yoʻqotadigan Yevropa uchun tarixiy tanlov. Ammo buni kim qildi? Olaf Sholts? Mario Dragi? Emmanuel Makron? Bu figuralar koʻlami Yevropa qarshisida turgan tahdidlarga toʻgʻri kelmaydi, chunki ular anglo-saksonlarning yevropaliklar hisobiga Rossiyaga qarshi oʻyinida hech narsa qoʻya olmaydilar. Garchi ular oʻzlarining ichki siyosiy pozitsiyalarini qurbon qilishga majbur boʻlishsa ham, qanday tarixiy istiqbol haqida gapirish mumkin?!
Aynan bu yetakchilik inqirozi - milliy elitalarning kuchsizligidir. Gap Emmanuel Makronning oʻrnida de Goll boʻlganda hammasi boshqacha boʻlishida emas. Masala Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari yetakchilari orasida hech boʻlmasa Viktor Orbanga oʻxshagan yetakchilarning topilmaganida. Yaʼni oʻz xalqi va davlati manfaatlarini katta sherigining geosiyosiy oʻyinlaridan yuqori qoʻyuvchi odam topilmaganida. Toʻgʻri, Orbanga osonroq- u faqat oʻz Vengriyasi uchun javob beradi, Makron, Sholts va Dragi esa oʻzlarini butun Yevropa uchun javobgar deb bilishadi. Shunday Yeropaki, u yerda oshkora rusofob lobbilar bor (va bu nafaqat polyaklar, balki anglo-saksonlar tomonidan tarbiyalangan Yevroatlantika amaldorlari va siyosatchilari). Ammo shaxslar masshtabi hech nimani hal qilmaydi. Makron va Sholts oʻz mamlakati uchun javob bera olmaganda, butun Yevropa uchun javobgar ekanliklari tushunarsiz.
Yoʻq, albatta ular buni his qilishadi, aytishadiki, axir ular bitta rahbar emas- kollektiv rahbariyat, parlament, umuman demokratik saylovlar, hukumat oʻzgarishi. Shunday qilib doimo koalitsiyalar yaratish, aylanib yurish, oʻrtacha arifmetik qiymatni izlash kerak- avtoritar diktatorlar kabi emas. Shunday qilib, masʼuliyat xiralashib, siyosiy liderlar kichrayib bormoqda.
Biroq, bularning hammasi uydirma va bahonalar- hokimiyatni tashkil etishning shunday tizimi Gʻarbda yuz yildan ortiq vaqtdan buyon bor. Salbiy tanlov XIX asrda ham, XX asrda ham boʻlgan. Ammo inqiroz yillarida u deyarli har doim kuchli shaxslarni choʻqqiga olib chiqdi, chunki tomoshaga vaqt yoʻq, vatanni qutqarish kerak. Hozir esa bu yoʻq- na Yevropa davlatlari darajasida, na hattoki umumevropa darajasida. Mana shu inqiroz yoʻqligini bildiradimi?
Yoʻq, u bor. Shunchaki u ancha chuqur, buni gʻarb elitasi tushunishga qodir emas. Ularning koʻp asrlik kuchi va global taʼsiri ularga shafqatsiz hazil qildi: ular har doim dunyoni boshqarib borishlariga ishontirishdi, shuning uchun tashabbusni yoʻqotganda ham, gʻarbiy boʻlmagan dunyodan Gʻarbga boʻlgan ishonchni (va qaramlikning kamayishini) yoʻqotib qoʻyishdi. Va hatto oʻz darajasining umumiy pasayishi - adekvatlilik va passionarlikni ham. Bularning barchasi umumiy inqirozga, yaʼni globallashuvning anglo-sakson modelining qulashiga qoʻshilsa, biz hozir nimaga egamiz: haqiqatan ham Putinning Gʻarbda gaplashadigan hech kimi yoʻq. Abe oʻldirildi, Jonsonni (u qanchalik Putinning dushmani boʻlmasin) olib tashlashdi.
Yarim asrdan beri jahon siyosatiga aralashib kelayotgan yagona professional gʻarb yetakchisi Jo Bayden yangi geosiyosiy haqiqatni qabul qila olmaydi. Bundan tashqari, u hozir juda zoʻr ahvolda emas. Va asosiysi oʻz poydevori ostida yonayotgan pilik bilan yashayotgan (va buni biladigan) mamlakatni boshqaryapti. Qolgan gʻarb yetakchilari esa oʻn yilliklardan buyon oʻylamay qoʻygan- aniqrogʻi, bunday davrlar uchun oʻz masʼuliyatini his qilishmaydi. Shuning uchun Putin Si Tszinpin, Modi, Erdogʻan, rahbar Xumayniy bilan gaplashadi. Bu yerda gap ularning hokimiyatda boʻlishi yoki boʻlmasligida emas, balki muammolarni tushunish darajasi, tarixiy masʼuliyat hissida. Va albatta shaxs masshtabida ham gap koʻp.
Yangiliklar lentasi
0