Analitika

SHHT davlatlari Afgʻoniston bilan hamkorlikni yoʻlga qoʻyishi kerak - diplomat

© AP Photo / Ebrahim NorooziBoyeviki dvijeniya "Taliban" na meste vzrыva v Sikxskom xrame v Kabule, Afganista
Boyeviki dvijeniya Taliban na meste vzrыva v Sikxskom xrame v Kabule, Afganista - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 21.09.2022
Obuna boʻlish
NovostiTelegram
Mintaqa barqarorligi va ravnaqi uchun SHHT davlatlari, ayniqsa Rossiya va Xitoy, Afgʻonistonda Tolibon** hukumati bilan hamkorlikni yoʻlga qoʻyishi kerak - Mashal.
TOSHKENT, 21 sen - Sputnik. Xitoyning Global Times nashri Afgʻonistonning Pokistondagi sobiq elchisi mintaqaviy oʻzaro aloqalarni oʻrganish markazi asoschisi va rahbari Shukrulloh Atif Mashal bilan SHHT va Afgʻonistonning bugungi hukumati orasidagi munosabatlar haqida suhbat qildi.
Ilgari AQSH va uning xalqaro ittifoqchilari tomonidan qoʻllab-quvvatlanib, ulardan koʻp moddiy va boshqa yordam olgan Afgʻoniston hukumati oʻtgan yili Tolibon tomonidan agʻdarildi. Gʻarb davlatlari oʻzlarining asosiy interventsiya maqsadlariga erisha olmadilar, shuningdek, mamlakatdagi vaziyatni barqarorlashtirdilar. AQSH va uning hamkorlari afgʻon jamiyatini yaxshiroq tushunishga qaratilgan saʼy-harakatlarni eʼtiborsiz qoldiradigan, yomon oʻylangan terrorizmga qarshi siyosatni qabul qildi.
Afgʻonlar barcha jabhalarda jang qildilar va tashqaridan oʻrnatilgan rejimni oʻzgartirish sxemalariga qarshi chiqdilar. Mahalliy aholi tomonidan qoʻllab-quvvatlanmagan hukumat barbod boʻlishga mahkum.
Afgʻonistonning zamonaviy siyosiy tarixida Tolibon mamlakatdagi birinchi siyosiy kuch boʻlib, ikki marta, birinchisi 1996 va 2021 yillarda hokimiyat tepasiga kelgan. Ularning oldingi hukumat ustidan gʻalaba qozonishi uning harakati butun mamlakat boʻylab ommaviy qoʻllab-quvvatlanayotganini anglatadi, avvalgi hukumat esa bu sohada muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Afgʻonistonning siyosiy spektridagi oʻzgarishlar dunyo tartibi keskin oʻzgarib borayotgan juda ogʻir bir vaqtda sodir boʻlmoqda. Shunga koʻra, mintaqaviy va global xavfsizlikni taʼminlashda Afgʻonistonda tinchlik va barqarorlik muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Afgʻonistonda, uning yaqin atroflarida va umuman mintaqada tinchlik nima ekanligini koʻproq oʻrganar ekanmiz, bir savolga javob berish vaqti keldi deb oʻylayman:
- Afgʻoniston va mintaqada tinchlik oʻrnatilishiga qanday mexanizm yordam berishi mumkin?
Javob: Shanxay hamkorlik tashkiloti (SHHT). SHHT endilikda mintaqada tinchlik, xavfsizlik va taraqqiyotni taʼminlash uchun koʻproq masʼuliyat yuklaydi, chunki uning tarkibida Afgʻonistonda hal qiluvchi manfaatlarga ega boʻlgan barcha davlatlar bor.
SHHT davlatlari boshqa kuchlarning oʻtmishdagi xatolaridan saboq olishi va Afgʻonistondagi oʻtgan yildagi siyosiy oʻzgarishlarni tushunishi mumkin. Bu Afgʻonistonning yangi hukumati qonun va tartibni saqlashga masʼul boʻlgan yagona organ boʻlib, keng jamoatchilik tomonidan qoʻllab-quvvatlanayotganidan dalolat beradi. Shuning uchun ular bilan ishlash kerak.
2021 yil avgust oyida hokimiyatni qoʻlga olganidan beri Tolibon** butun dunyoni afgʻon tuprogʻidan boshqa davlatga qarshi ishlatib boʻlmasligiga ishontirdi va oʻzaro manfaat va hurmat asosida qoʻshni davlatlar va mintaqaga doʻstlik qoʻlini choʻzdi.
Agar mintaqa Afgʻoniston bilan ishlamasa, uning yangi hukumatini turli sohalarda qoʻllab-quvvatlamasa, aksincha - tahdid va muammolar paydo boʻladi.
Bugun mamlakatni ichki boshqaruvida Kobul uchta asosiy muammoga duch kelmoqda: tan olish, qashshoqlik va iqtisodiy beqarorlik. Har uchala sabab ham AQShning masʼuliyatsiz chiqib ketishi va tinchlik muzokaralarining muvaffaqiyatsizlikka uchraganida yotadi. Bu chaqiriqlar Afgʻoniston hukumatini zaiflashtirishi mumkin, bu esa "ISHID"* va boshqa nodavlat turrorchi subʼyektlarning taʼsirini kuchaytirishi mumkin. Ularning taʼsirini kamaytirish uchun qoʻshni va manfaatli davlatlar Tolibon bilan hamkorlik qilishi kerak. Biroq, mintaqa davlatlari ehtiyotkor, kutish va kuzatish usulini tanladi.
Bugungi Afgʻoniston butun mamlakat boʻylab qatʼiy nazorat qilish va oʻz tashqi siyosatini belgilay oladigan kuchli hukumatga ega.
Afgʻoniston terrorchilar uchun xavfsiz boshpanaga aylanib borayotgani va u yerdan qoʻshni davlatlarga qarshi foydalanish mumkinligi - qoʻshni davlatlarni tobora koʻproq xavotirga solayotganini ham tushunish muhim. Oʻz navbatida Afgʻoniston ham qoʻshni davlatlar oʻz hududidan mamlakatga qarshi foydalanishga yoʻl qoʻymasligini kutmoqda.
Shanxay hamkorlik tashkilotining yaqinda boʻlib oʻtgan sammiti deklaratsiyasida ham Afgʻonistonga muhim eʼtibor qaratilgan. Tashkilot bayonotida "Afgʻonistonda inklyuziv hukumat yaratish oʻta muhim"ligini taʼkidlandi. Shanxay hamkorlik tashkiloti aʼzolari va boshqalarning tashvishi inklyuziv hukumat va afgʻon ayollarining huquqlari bilan bogʻliq. Bunday xavotirni tushunish mumkin.
Samarqand deklaratsiyasida taʼkidlanganidek, Afgʻoniston hukumatida mamlakatning barcha millatlari va mintaqalari vakillari boʻlishi kerak. Shu sababli, inklyuzivlikni respublika davridagi eski gvardiyaning hukumatga qaytishi sifatida belgilamaslik kerak. Bunday "tanlangan inklyuzivlik" usuli ishlamaydi. Hozirgi afgʻon hukumati bu tanlab olingan inklyuzivlikni oʻzining ichki ishlariga bevosita aralashish sifatida koʻrmasligi kerak.
Qizlarning taʼlim olishi ham haqli ravishda tashvish tugʻdiradi va mamlakatda koʻpchilik bu fikrga qoʻshiladi. Paktika viloyatidagi qabila oqsoqollarining soʻnggi bayonotiga koʻra, aholining katta qismi qizlar uchun maktablar ochilishini talab qilayotganidan dalolat beradi. Tolibon qizlarning taʼlim olishiga yoʻl ochib, ijtimoiy va diniy muammolarni hal qilishi kerak.
Boshqaruv haqidagi bayonotlarni turli yoʻllar bilan qabul qilish mumkin. Tolibon** mamlakatni qanday boshqarishini rejalashtirayotganini dunyoga ochiq oydin tushuntirishi va konstitutsiya qabul qilishi kerak.
Ayni paytda SHHT Afgʻonistonga boshqaruvning qanday turishi tanlashni belgilamasligi kerak. Afgʻonistonda boshqaruv turini tashqaridan turib tayinlash - kutilgan natijalarni bermasligi aniq. Buni afgʻonlar aksincha - oʻz ichki ishlariga aralashish deb tushunadilar.
Shu sababli, mintaqada tahdidlarga qarshi turish va xavfsizlikni taʼminlash uchun, SHHTga aʼzo barcha davlatlar Afgʻoniston va uning amaldagi hukumati bilan hamkorlik qilishi kerak, aks holda turli noqonuniy va nodavlat uyushmalar ularning eshiklarini qoqib, barqarorligiga tahdid solishi mumkin.
Tolibon** ISHID* va boshqa terrorchilarga qarshi kurash olib bormoqda. Tolibon bilan muomala qilishda umumiy maqsadlarga eʼtibor qaratish, SHHT manfaatlariga mos keladi. Ular yuqorida tilga olingan barcha tahdidlarga qarshi kurashda va mintaqaviy barqarorlik va taraqqiyot uchun kuchli hamkorga aylanishi mumkin. Bugungi oʻzgaruvchan global kun tartibida Kobulning muhim rolini eʼtibordan chetda qoldirib boʻlmaydi.
Shunday qilib, mintaqaviy tinchlik va xavfsizlikni kafolatlaydigan mustahkam sheriklikni taʼminlash maqsadida SHHTga aʼzo davlatlar, ayniqsa, ikki yirik jahon davlati – Xitoy va Rossiya Kobul bilan hamkorlikda yetakchilik qilishi mumkin. Mamlakat. Afgʻoniston atrofida birlashish bu mamlakat uchun ham, mintaqa uchun ham foydali.
* Rossiyada taʼqiqlangan terrorchi tashkilot
** Terrorchilik faoliyati uchun BMT tomonidan sanktsiyalar ostida boʻlgan tashkilot
Diqqat: Maqola muallifning fikrlari tahririyat nazarini aks ettirmaydi.
Yangiliklar lentasi
0