Kolumnistlar

YEIda non qoʻzgʻoloni xavfi: Yevropa tanazzulidan kim soqqa qilmoqchi?

© © AFP 2022 / Christophe Archambaultxleb
xleb - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 27.09.2022
Obuna boʻlish
NovostiTelegram
Yevropadagi inflyatsiya tarixiy maksimumiga yetdi: elektr, undan soʻng esa oziq-ovqat narxi oshmoqda. Oddiy yevropaliklar oʻzlarini koʻp narsalardan cheklashmoqda, kompaniyalar esa oʻz biznesini ixchamlashtirmoqda.
Tahlilchilar YEIda uzoq davom etuvchi retsessiya kutilayotgani, xalq norozilikdan bosh koʻtarishidan ogohlantirishmoqda. Mintaqadagi inqiroz qanday oqibatlarga olib keladi - RIA Novosti materialida batafsil.

Narxlar rekord oʻrnatishda davom etmoqda

Yevrostat maʼlumotlariga koʻra, avgust oyida YEIda non narxi oʻtgan yilga qaraganda 18% ga oshgan. Ayniqsa Vengriyada- 36% ga, Litva, Latviya, Estoniya va Slovakiyada 30% dan eng koʻp narxi oshishi kuzatilgan.
Yevropaning gʻarbiy qismida vaziyat ancha yaxshi. Masalan, Frantsiyada oziq-ovqat narxi 8% ga koʻtarilgan, Niderlandiya va Lyuksemburgda - 10% ga.
Xorvatiyaninng Advance nashri yozishicha, boy boʻlmagan mamlakatlarda vaziyat murakkabroq.
Ukraina donini Yevropa bozoriga yetkazib berishning bahorgi qisqarishi oʻz taʼsirini koʻrsatdi - Qora dengiz portlarida 4,5 million tonnaga yaqin xomashyo qolib ketgan.
Shuningdek, shu yili yozda Yevropada 500 yildagi eng kuchli qurgʻoqchilik kuzatildi. Iyul oyidayoq Yevrokomissiya mintaqaning yarim mamlakatlarida hosil boʻlmasligidan ogohlantirdi. Eng keskin vaziyat Irlandiya sharqi, Italiya, Vengriya, Ruminiya, Moldaviya va Finlyandiyada kuzatilmoqda.
Rossiya doniga qarshi eksport ham olovga moy sepdi. “Yevropa Ittifoqi cheklovlar bilan oʻz muammolarini yanada kuchaytirdi va anomal issiqlik sabab vaziyat yomonlashdi. Taxminlarga koʻra, hosil 15-20 % ga tushadi”, - deydi BitRiver moliyaviy tahlilchisi Vladislav Antonov.
Ukraina doni taʼminotini oʻrnini bosmoqchi boʻlgan Hindistonning ob-havosi ham yaxshi ish qilmadi. Biroq, mamlakatda yoz issiq boʻldi. Eksportni qisqartirishga toʻgʻri keldi, shu sababli hamon bozorda xomashyo tanqisligi bor.
Ammo muammo faqat tabiat hodisalarida emas. YEI Rossiya gazidan voz kechib, energetika inqiroziga duch keldi. Yevropada kotirovkalar narxi keskin oshdi - bir lahzada u ming kubometri uch ming dollardan qimmatga oshdi.
Yevropaliklar koʻk yoqilgʻidan elektr generatsiyasida foydalanishmoqda. Natijada bir yil davomida yetkazib beriladigan elektr fyucherlari narxi tarixiy rekordni yangiladi. Germaniya va Frantsiyada uning narxi bir megavatt soat uchun ming yevrodan oshdi.
Shuningdek, YEIda gidroelektrostantsiyalari uchun suv tanqisligi kuzatilmoqda. Masalan, Norvegiyada ularning hissasi 95% ni tashkil qiladi. Mamlakat quvvatini Shveytsariyaga, Daniyaga, Niderlandiyaga eksport qiladi.
Xarajatlar ortib bormoqda va korxonalar mahsulotlar uchun narxlarni oshirishga majbur boʻlmoqda. Oddiy yevropaliklarga esa xarajatlarni kamaytirish chorasi qoladi xolos.
Non narxining shiddat bilan oshishi xalq noroziligiga olib keladi, deb ogohlantirmoqda Italiyaning La Stampa gazetasi. YEI aholisi elektr va gaz tarifini kamaytirishni talab qilib koʻchalarga chiqishgan edi. Mintaqada zavodlar yopilmoqda, kompaniyalar biznesini ixchamlashtirmoqda.
Biroq, Yevropa komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayenning soʻzlariga ishonaladigan boʻlsa, yevropaliklar Rossiyaga qarshi kurashish yoʻlida bu qiyinchiliklarga chidashga tayyor.
Shu sababli Bryussel idoralar va jamoat joylarida haroratni pasaytirishdan aʼloroq hech qanday chora oʻylab topmadi. Amaldorlar odamlar uzoq qolmaydigan binolarni umuman isitish kerak emas deb hisoblashmoqda.

Yangi qaramlik

Bryussel isitish uchun tejamkorlik qilayotgan bir paytda YEIda inflyatsiya eng yirik koʻrsatkichlarga chiqmoqda. Avgustda u 10% dan oshdi, iyulda - 9,8. “Bu koʻp jihatdan Gʻarb markaziy banklarining oʻta yumshoq siyosati bilan bogʻliq. Ular pandemiya tufayli tanazzulni yengib oʻtish uchun iqtisodga pul qoʻyishdi”, - deydi TeleTrade axborot-tahliliy markazi bosh iqtisodchisi Mark Goyxman. Bundan tashqari, geosiyosiy keskinliklar, energiya resurslari narxining oshishi, hosil yetishmasligi.
Ammo soʻnggi paytlarda ushbu omillar oʻz keskinligini yoʻqotmoqda deyishmoqda tahlilchilar. Regulyatorlar foiz stavkalarini oshirishmoqda.
Rossiya va ukrain donlarini yetkazib berish tiklandi. Yevropaning yerosti gaz omborlari 80-85 % larga toʻldi. Koʻk yoqilgʻi uchun kotirovkalar avgust oyidagi eng yuqori choʻqqidan ming kub metr uchun uch yarim ming dollardan pastga tushdi. Qora oltin ortda qolmadi: Brent nefti birjada bir barrel uchun 90 dollardan arzonroq sotilmoqda.
Ammo yengil tin olishga hali erta. Snoptiklar Eski dunyoda qahraton qish boʻlishini prognoz qilishmoqda. Gaz taʼminotida uzilishlarni hech kim istisno etmayapti.
Rossiyadan YEIda gaz nasoslari 50 milliard kubometrga kamaygan, deydi bosh vazir oʻrinbosari Aleksandr Novak. Xalqaro energetika agentligi maʼlumotlariga koʻra, Yevropa Ittifoqi 2021 yilda 155 milliard kub metr gaz sotib olgan. Shunday qilib, yetkazib berish deyarli uchdan bir qismga qisqarishi mumkin.
Ustiga-ustak eng koʻp don ishlab chiqaradigan va isteʼmol qiladigan Xitoyda ham kuzgi ekinlar unmadi. Pekin dunyo bozoridan don sotib olishni koʻpaytirmoqchi.
“Shu sababli uchun avgust oyida Yevropada non narxi qimmatlashishi - hammasi emas”, - deydi Vladislav Antonov.
Energoresurslar uchun ham ancha sarf-harajat qilishga toʻgʻri keladi - ularning narxi soʻnggi oʻn yillikdagi oʻrtacha koʻrsatkichdan bir necha baravar yuqori. Bruegel tahlilchilari hisob-kitoblariga koʻra, Yevropa Ittifoqi energiya inqirozi tufayli deyarli yarim trillion yevro yoʻqotgan.
Yevropa Ittifoqi aʼzolari birgalikda aholi va biznesga zararni yumshatish uchun 314 milliard yevro ajratdi. Ittifoqdan chiqqan Britaniya 178 mlrd ajratdi. Biroq, mutaxassislarning aytishlaricha bu pullar yetarli emas.
“Biz Yevropada energotashuvchilar narxi keskin oshganini koʻrib turibmiz, bu ular uchun juda qiyin qish boʻladi”, -demoqda Amerika moliya vaziri Janet Yellen.
Ayni paytda Amerikada vaziyat ancha yaxshi. “Albatta bu bizga ham taʼsir qiladi, ammo biz ularchalik bundan koʻp zarar koʻrmaymiz”, - deydi Yellen. Vashington “muqobil manbalarni topish uchun” siyosiy sheriklariga yordam bermoqchi.
Uzoq bosh qotirishga ehtiyoj tugʻilmadi: yevropaliklarni oʻzlarining qimmat suyultirilgan tabiiy gazlariga oʻtkazishga qaror qilishdi. Yilning birinchi yarmida AQSH dunyodagi eng yirik eksportchiga aylandi – yetkazib berish 2021 yilning shu davriga nisbatan 12 foizga oshdi.
Asosiy qismi Yevropa Ittifoqi va Buyuk Britaniyaga joʻnatildi - ular Yevropa suyultirilgan gaz importining umumiy hajmining 47 foizini taʼminladi. Eng koʻp sotuvchilar qatorida Qatar, Rossiya va Afrika davlatlari ham bor.
Bundan tashqari, Germaniya va AQSH 2026 yildan boshlab yigirma yilga uzoq muddatli shartnomalar tuzishga kelishib oldi. Hozirda Germaniyada suyultirilgan gaz uchun infratuzilma yoʻq, biroq mamlakat zarur terminallarni jadal surʼatlarda qurmoqda.
Rossiyaning quvurlarda oʻtuvchi gazini oʻrnini bosish qiyin boʻladi. GFR kantsleri Olaf Sholts BAA dan atigi bir tanker suyultirilgan gaz uchun tuzilgan shartnoma bilan qaytdi, demoqda Bloomberg.
Shu sababli, tahlilchilar gaz narxining yanada oshishini prognoz qilishmoqda. Qishda uning har ming kubometri toʻrt ming dollardan oshadi, deyiladi Gazprom xabarida. Natijada Yevropa Ittifoqining sanoat sektorini muammolar kutmoqda.
Yevropada poʻlat, oʻgʻit va boshqa muhim tovar ishlab chiqaruvchi baʼzi kompaniyalari energiya narxining yuqoriligi sababli allaqachon ishlab chiqarish quvvatlarini AQShga koʻchirishmoqda. “Amerika iqtisodiyoti Yevropadagi energetika inqirozidan eng koʻp foyda koʻrdi”, - deb yozmoqda The Wall Street Journal gazetasi.
Nashr “industrializatsiyaning yangi davri” boshlanishi xavfi haqida ogohlantirdi.
Deutsche Bank mutaxassislariga koʻra, mintaqani uzoq muddatli retsessiya kutmoqda. YAIMning pasayishi uch foizni tashkil etadi va kelgusi yilning oʻrtalarigacha davom etadi.
Yangiliklar lentasi
0