04:58 27 Iyun 2019
Efir
  • RUB135.34
  • EUR9731.96
  • USD8562.34
Shavkat Mirziyoyev i Emomali Raxmon na peregovorax v Dushanbe

Ekspert Rahmon va Mirziyoyev uchrashuvi qanday natija berishi haqida

© Press-slujba prezidenta Tadjikistana
Analitika
Havola olish
Rostislav Iщenko
144240

Tizimli tahlil va prognozlashtirish markazi prezidenti Rostislav Iщenko Tojikiston prezidentining Oʻzbekistonga tashrifiga nega katta eʼtibor qaratilgani va ikki rahbar uchrashuvining yakuniy natijalari qanday boʻlishi mumkinligi haqida gapirdi

Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi suv muammosi

Iщenkoning soʻzlariga koʻra, Orol dengizi basseynidan keladigan hamda Oʻzbekiston, Turkmaniston va Qozogʻistonning kattagina qismini sugʻoradigan suvlarning asosiy qismi Qirgʻiziston va Tojikiston hududidan oʻtib keladi. Shunday ekan, qirgʻizlar va tojiklar oʻz ehtiyojlari uchun qancha koʻproq suv sarflasa, qozoq, oʻzbek va turmanlarga shuncha kam tegadi.

"Sobiq Ittifoq tarqab ketgach, Bishkek va Dushanbe Qambar-Ota va Rogʻun GESini qurishga bel bogʻladilar. Natija aniq edi. Yozda, yaʼni suv havzalari toʻlishi kerak boʻlib, damba suv oqimini toʻsib qoʻyganida, oqim boʻyicha quyiroqda joylashgan davlatlar yerlari suvdan mahrum boʻlar edi. Qishda esa, elektr ishlab chiqarish hajmi oshganida, suvning ortiqchasidan xalos boʻlish kerak boʻladi va bu yana quyida joylashgan hududlarni suv bostirish xavfida qoldirishi mumkin edi", - deydi ekspert.

Bu masala hammasidan ham koʻra, Oʻzbekiston uchun ogʻriqliroq edi. Ammo Toshkentning oʻz taʼsir choralari bor edi (ular shunday oʻylardilar). Ikkala davlat bilan umumiy chegaraga ega boʻlgan Oʻzbekiston chegarani uzil-kesil delimitatsiya qilish ishlarini maʼlum bir bosqichda muzlatib qoʻydi. Bu bilan Toshkent suv resurslari boʻyicha muzokaralarda Qirgʻiziston va Tojikistonni yanada konstruktiv pozitsiyaga undamoqchi edi.

Ekspertga koʻra, lekin bu sezilarli natijaga olib kelmadi. Oʻzaro tan olingan davlat chegarasi yoʻqligi - barcha davlatlar chegarachilari va bojxonachilari ishini qiyinlashtirishi tabiiy. Umuman olganda, bu vaziyat, kimdir mojaroni yuzaga keltirishni rejalashtirmagunga qadar, tanqidiy yondashuvni talab etmasdi.

Mahalliy dehqonlar kimning dalasi qayerda joylashgan va qayerda tugashidan yaxshi xabardor, oʻrtada yuzaga keladigan mayda bahslarni esa, markaziy hukumat aralashuvisiz hal etadilar.

Vaziyat faqat yomonlashayotgani, Oʻzbekiston obroʻsi bunda faqat tushayotganidan jahllangan Oʻzbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov, oʻz vafotidan biroz oldin, ushbu mojaro Markaziy Osiyo davlatlari oʻrtasida urushni yuzaga keltirishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi.

Bu aniq yoʻnaltirilgan tahdid edi, u Bishkek va Dushanbe qattiq tobe boʻlgan Moskvaning hamda Bishkekka homiylik qilayotgan va Oʻrta Osiyoda mintaqaviy yetakchi roliga nomzod boʻlgan Ostonaning eʼtiborini tortish uchun aytilgan edi.

Ammo Islom Karimovning "oʻrab" aytilgan tahdidiga hech kim quloq solmadi. Buni birinchi sababi, Oʻzbekiston cheklangan harbiy resurslarga ega boʻlganida, qolaversa, Qirgʻiziston va Tojikiston ODKB aʼzosi edilar, yaʼni agressiya yuzaga keladigan boʻlsa Rossiya va Qozogʻistondan yordam soʻrashlari mumkin edi.

Ikkinchidan, (bu muhim) Tojikiston Oʻrta Osiyoda afgʻon notinchligidan qalqondir, Qirgʻiziston esa Xitoy chegarasining kattagina qismini toʻsib turadi (u Xitoy uchun bufer vazifasini oʻtaydi).

Toʻgʻri, Afgʻoniston bilan Turkmaniston va Oʻzbekiston ham chegaradosh, ammo qurollangan guruh va narkotik savdosi bilan shugʻullanuvchi shaxslar koʻproq tojik chegarasidan oʻtishga urinishi qayd qilingan. Shu tarzda, Tojikistonda harbiy nostabillikni  yuzaga keltirish bilan Toshkent oʻz oyogʻiga oʻzi bolta urgan boʻlardi, chunki Oʻrta Osiyoda, xususan, Oʻzbekistonning oʻzida jiddiy notinchliklar yuzaga kelishi aniq edi.

Shunday qilib, Karimov boshqaruvi davri oxiriga kelib, Oʻzbekiston Bishkek va Dushanbega bosim oʻtkazish boʻyicha barcha imkoniyatlarini sarflab boʻlgan, suv inqirozi masalasida esa kompromiss strategiyasidan voz kechib, muammoni siyosiy bosim yordamida hal etishga qilgan urinishi muvaffaqiyatsiz kechgani uchun obroʻyi jiddiy tushishi aniq boʻlib qolgan edi.

Oʻrta Osiyodagi mintaqaviy yetakchilik

Oʻzbekistonning Qirgʻiziston va Tojikiston bilan mojarolari tufayli Qozogʻiston mintaqadagi yetakchilikni oʻzbeklardan yulib olishga muvaffaq boʻldi.

Bundan tashqari, sobiq ittifoq davlatlaridagi integratsiya loyihalaridagi ishtirokini Bishkek va Dushanbega boʻlgan munosabatlari pozitsiyasi bilan bogʻlashga harakat qilish bilan Toshkent "qoyilmaqom izolyatsiya"ga chuqurroq botayotgandi.

Toʻgʻri, Turkmanboshi boshqaruvidagi qoʻshni Turkmaniston darajasida boʻlmasa-da, ammo borgan sari chuqurlashayotgan edi.

Oʻzbekistonning yangi prezidenti Shavkat Mirziyoyev bu yoʻnalishda oʻz siyosatini tubdan oʻzgatirdi.

U muzokara yoʻlini tanladi. Qirgʻiziston bilan chegarani delimitatsiya qilish masalasida Oʻzbekiston texnik masalalarda unchalik ahamiyatli va muhim boʻlmagan yon berishlarga bordi va munosabatlar jadallik bilan yaxshilana boshladi.

Oʻzbekiston prezidenti bir vaqtning oʻzida Vladimir Putin bilan ham til topisha oldi. Mirziyoyev oʻzidan oldingi rahbar tomonidan aytilgan "Oʻrta Osiyoda “portlashni yuzaga keltirish” va Rossiyani oʻz tomonidagi suv mojarosi domiga tortib ketishi" singari shantajlarni toʻxtatdi.

Toshkentning Bishkek bilan munosabatlari tezlikda iliqlashdi, muzokaralar esa konstruktiv xarakter tusini oldi.

Mirziyoyev Dushanbe bilan munosabatlarda ham xuddi shu yoʻldan bormoqda, faqatgina bitta farq bilan, endilikda Oʻzbekiston oʻz-oʻzini izolyatsiya qilishdan chiqdi, shu bois endilikda Tojikiston shoshilishi kerak, chunki Oʻzbekiston konstruktiv pozitsiyani tanladi, mintaqadagi davlatlar bilan aloqalari yaxshilanmoqda. Bundan tashqari, Toshkent sobiq ittifoq davlatlaridagi integratsiyalashuv rejalariga katta qiziqish namoyon etgan (bu Rossiya uchun muhim).

Shu bois, Emomali Rahmonning muzokarachi sifatida qattiqqoʻlligiga qaramay, uning Toshkentga tashrifi, umuman olganda muvaffaqiyatli kechdi, tomonlarda haqiqatda bir -biriga yon bosish kuzatildi.

Toshkent uchun qoʻshnilar bilan yuzaga kelgan inqirozni muvaffaqiyatli bartaraf etish juda muhim, negaki bu yangi prezident uchun "diplomatik inqilob" boʻlishi mumkin va buning natijasi uzoq yillik imkoniyatlarni taqdim etadi.

Gap shundaki, MDH davlatlari siyosatchilari va ekspertlarini Oʻzbekistonda hukumat almashinuvi masalasi juda tashvishga solgan edi. Islom Karimov yosh emas va yangi yetakchining kelishi istalgan vaqtda roʻy berishi mumkin edi.

Barchani hokimiyat kimga oʻtishi bilan birga, mamlakat elitasini hokimiyat uchun kurashdan saqlab qolish mumkin boʻladimi, degan savol koʻproq qiziqtirgan edi.

Oʻzbekiston imtihondan oʻtdi. Hukumat almashuvi tinchlik bilan va sezilarli oʻzgarishlarsiz kechdi. Tashqi siyosiy kursga esa oydinlik kiritildi.

Toshkentda hukumat almashibgina qolmay, u mamlakatni izolyatsiyadan chiqardi va yana mintaqaviy yetakchilikda Qozogʻiston raqobi darajasiga qaytdi.

Oʻzbekistondagi stabillik oʻzgarmadi, ammo shu bilan birga uning faolligi ortdi, har qanday taqdirda ham, Oʻzbekiston mintaqada faol rol oʻynaydi, chunki Shavkat Mirziyoyev barcha qoʻshni davlatlar bilan konstruktiv munosabatlarni yoʻlga qoʻymoqda, deya oʻz fikriga yakun yasaydi ekspert.

Asosiy mavzular