06:57 28 May 2020
Efir
  • RUB121.10
  • EUR10637.67
  • USD9554.22
Analitika
Havola olish
1427 0 0

AQSH mudofaa vaziri Rossiya va Xitoy oʻz qoʻshnilarining suverenitetini buzgan holda oʻzlariga maʼqul dunyo tartibini tiklashga harakat qilayotganini maʼlum qildi. Amerikaliklar “yaxshi xulq-atvor” meʼyorlari deb nimani tushunishlarini haqida batafsil maqolada.

TOSHKENT, 11 fev - Sputnik, Sofiya Melnichuk. AQSH mudofaa vaziri Mark Espern “revizionist davlatlar” Rossiya va Xitoy oʻz qoʻshnilarining suverenitetini buzgan holda oʻzlariga maʼqul  dunyo tartibini tiklashga harakat qilayotganini maʼlum qildi. Pekin va Moskvada ishonchlari komil: oʻyin qoidalari aynan Vashingtonda oʻzgarmoqda, u yerda zamonaviy voqelik bilan hisoblashishni istamayapti. Amerikaliklar “yaxshi xulq-atvor” meʼyorlari deb nimani tushunishlarini RIA Novosti oʻrgandi.

Asosiy tahdidlar

Dunyo xavfli joyga aylandi - eski qoidalar amal qilmayapti, kelishuvlar buzilmoqda va reaktsionerlar tomonidan qayta yozilmoqda. AQSH Mudofaa vazirligi rahbarining soʻzlariga, koʻra global ishlar hozirda shunday ahvolda. “Zamonaviy chaqiriqlar zamonaviy yechimlarni talab qiladi, ayniqsa mudofaa idoralari tomonidan”, - dedi u fevral oyi boshida Jons Xopkins universitetidagi chiqishida. “Qoʻshma Shtatlari buyuk kuchlar oʻrtasidagi raqobatning yangi davrida raqobatbardoshlikni qoʻllab-quvvatlamoqchi, va aynan shu davrda revizionist davlatlar dunyo tartib qoidalari va yaxshi xulq-atvor meʼyorlarini qayta yozmoqdalar”, - dedi idora rahbari va aniq kimni nazarda tutganiga aniqlik kiritdi - Rossiya va Xitoyni.

“Ikkala mamlakat ham qoʻshnilarining suverenitetini buzishdi va doimiy ravishda kichik mamlakatlarga nisbatan strategik ustunlikka ega boʻlishga harakat qilishmoqda”, - deya taʼkidlaydi Esper. Pekin, uning fikricha, intellektual mulkni oʻgʻirlaydi va "Bir kamar, bir yoʻl" tashabbusi orqali iqtisodiy yechimlar va xavfsizlik siyosatini joriy etishga harakat qilmoqda. “Moskva shartnoma majburiyatlarini buzgan va zararli kiber operatsiyalarga qoʻl urgan urgan holda qonunga boʻysunadigan davlatlar hisobiga oʻz taʼsirini kengaytirish uchun gibrid urushga murojaat qildi”, - dedi Esper.

Bu AQSH mudofaa vazirining 2017 yilda eʼlon qilingan Milliy xavfsizlik strategiyasidagi bandlarga murojaat qilishining birinchisi emas. Aynan bu yerda Vashington dunyo tartibini oʻzgartirayotgan revizionist davlatlar roʻyxatini keltirgan. Masalan, 2019 yil sentyabr oyida Rossiya “xalqaro miqyosdagi masʼuliyatli oʻyinchi boʻlishni istamaslikda” ayblandi, chunki u “Gruziyaga hujum uyushtirdi, Qrimni bosib oldi, RSMD shartnomasini buzdi va strategik qurollarini ishlab chiqishda davom etdi”.

Hatto boshqa qitʼalarda, masalan, Venesuyelada ham, Amerika vazirining taʼkidlashicha, Moskva "barqarorlikni saqlashga urinish uchun diskreditiv va muvaffaqiyatsiz rejimlar” bilan ittifoq tuzmoqda. “Qisqasi, Rossiya tashqi siyosati xalqaro normalarini rad etib kelmoqda”, - deb taʼkidlagan vazir.

Ularni kim buzganligi, kim rad etayotgani va oʻz qoidalarini boshqalarga yuklayotgani toʻgʻrisidagi munozaralar bir necha oʻn yillardan ortiq davom etmoqda. Xaritada yangi markaz va taʼsir qutblari paydo boʻlishi AQShning soʻnggi milliy xavfsizlik strategiyasi paydo boʻlishidan ancha oldin aytilgan edi.

Ravshan koʻp qirralilik sari

“Sovuq urushdan keyin taklif qilingan bir qutbli dunyo amalga oshmadi. Menimcha, zamonaviy dunyo uchun bir qutbli model nafaqat nomaqbul, balki umuman mumkin emas”, - dedi Vladimir Putin 2007 yilda Myunxen xavfsizlik konferentsiyasida. Unda u mavjud dunyo tartibini tanqid qildi, NATO tomonidan majburiyatlarni bajarmaganligi, AQSH tomonidan xalqaro huquqni mensimasligi haqida gapirdi.

Rossiya rahbarining soʻzlari koʻplab gʻazabga sabab boʻldi. OAVlar Gʻarbda bunday bayonotlar bilan, garchi hayajonlangan boʻlishsa ham, nutq NATO rahbarlarining birlashishiga turtki berdi deb yozishdi.

Biroq, oʻn yil oʻtgach, shu rahbarlardan biri - Germaniya kantsleri Angela Merkelning oʻzi “koʻp jihatdan Xitoy va Hindiston kabi davlatlar oʻzlarining geostrategik maqsadlariga ega boʻlgan” koʻp qirrali dunyo haqida gapirdi. AQSH Parijda iqlim kelishuvidan chiqqach, Frantsiyaning BMTdagi vakili Fransua Delatre "koʻp qutbli dunyoning tugʻilishini" eʼlon qildi. Mutaxassislar va siyosatchilar butun dunyodagi tahlil markazlari va konferentsiyalarda yirik davlatlarning koʻp qutblilikka va kuchlarning yangi qutblari, mintaqaviy yetakchi davlatlar, yirik iqtisodlar paydo boʻlishiga moslashishi kerakligini taʼkidlamoqda.

Vladimir Putinning 2007 yilda aytgan soʻzlari Yevropa va Amerika yetakchilarini hayratda qoldirishi mumkin emas edi: “Hech shubha yoʻqki, yangi oʻsish markazlarining iqtisodiy salohiyati siyosiy taʼsirga aylanadi va koʻp qutblikni kuchaytiradi”. Aynan shu, Milliy xavfsizlik strategiyasiga koʻra, bugungi kunda Vashingtonni koʻproq tashvishga solmoqda. Agar Gʻarbning Rossiya bilan munosabatlari oddatda hech qachon oddiy boʻlmagan boʻlsa, enda Xitoy kutilmaganda raqiblar toifasiga oʻtdi.

Sevgidan nafratgacha 11 ta strategiya

AQSH va Xitoy yaqinlashishni 1970-yillarning boshlarida boshladilar. Oʻz soʻzlari bilan aytganda, shaxsiy orzusini amalga oshirgan va Xitoy Xalq Respublikasiga safar qilgan birinchi Amerika rahbari Richard Nikson boʻldi. U kommunizmning ashaddiy raqibi edi, shuning uchun uning Mao Tszedun bilan uchrashuvini tashqi siyosatdagi Amerika pragmatizmining haqiqiy namoyishi deb atash mumkin.

Biroz vaqt oʻtgach, 1980 yillarning boshlariga kelib, Xitoy rahbariyati islohotlar va ochiqlik siyosatini boshladi. Gʻarbda Maoning vafotidan keyin Xitoyning demokratlashtirish va liberallashtirish sari qadam tashlashiga ishonchlari komil edi. Ronald Reyganning milliy xavfsizlik strategiyasi "XXR bilan yaqin aloqalar oʻrnatishga koʻmaklashish" haqida gapirildi. "Xitoyning ahamiyati oʻzi uchun gapiradi", - deyilgan hujjatda.

1989 yilda Tyananmen maydonida talabalar namoyishining qonli ravishda tarqatilishi bu yoʻl yanada qiyinroq boʻlishini koʻrsatdi. Shunga qaramay, "Xitoy uslubidagi sotsializm" sharoitida bozor islohotlari davom etdi va 90-yillarning boshlarida Vashington hali ham Xitoyda oʻzgarishlar muqarrar deb hisoblar edi. Katta Jorj Bush davrida Xitoyni AQSH bilan bir qatorda "mintaqaviy barqarorlik va global kuchlar muvozanatiga ulkan hissa qoʻshgan" mamlakat deb hisoblashar edi.

Mamlakatning yanada ochiq, global va demokratik boʻlishi uchun XXR bilan hamkorlik qilish zarurligi 1994 yildan 2010 yilgacha boʻlgan davrda Bill Klinton, Jorj Bush kichigi va Barak Obamaning milliy xavfsizlik strategiyalarida qayd etilgan.

Obamaning 2015 yildagi strategiyasida Xitoyning yuksalishi endi "eng kuchli davlatlar oʻrtasidagi munosabatlar kelajagiga taʼsir koʻrsatishga qodir" deb taʼriflangan. Shuningdek, Pekin ASEAN mamlakatlari bilan hududiy tortishuvda suvlarning eng katta qismiga daʼvo qilayotgan Janubiy Xitoy dengizida erkin yuk tashish tamoyillari haqida ham eslatib oʻtilgan. Biroq, shunda ham, Vashington "barqaror, tinch va gullab-yashnagan Xitoyning yuksalishini mamnuniyat bilan olqishladi".

2017 yilgi hujjatda esa Pekin endi dushman deb ataldi va "hamkorning" liberallashtirish umidlari puchga chiqqanligini tan olindi. "Xitoy oʻz hokimiyatini boshqalarning suvereniteti hisobiga kengaytirdi" va "mintaqaviy va global taʼsirini eʼlon qila boshladi". Rossiya kabi, Oq uyga koʻra, Pekin ham "AQShning geosiyosiy ustunligi borasida bahslashib, dunyo tartibini oʻz foydasiga oʻzgartirishga harakat qilmoqda".

Jahonga tinchlik xitoycha talqinda

Oʻz navbatida, XXR "Xitoy qayta qurilishining meʼmori" Deng Syaopin tomonidan belgilangan tashqi siyosatga amal qiladi, unga koʻra mamlakatning jahon sahnasidagi barcha harakatlari noharbiy boʻlib, milliy iqtisodiy rivojlanish va farovonlikka olib borishi kerak.

Shunday qilib, Tszyan Tszemin va Xu Tszintaoning rahbarligi paytida Den Syaopin formulalariga "koʻp qutblilik", "Xitoy millatining buyukligini tiklash" va "tinch koʻtarilish" tushunchalari qoʻshildi. 2005 yilda Xu, Xitoy "adolatli va oqilona yangi xalqaro siyosiy va iqtisodiy tartibni yaratish uchun boshqa davlatlar bilan birgalikda ishlashga" tayyorligini bildirdi.

2012 yilda hokimiyatga tepasiga kelgan Si Tszinpin ham bu yoʻldan bosh tortmadi. Ammo, agar ilgari Xitoy tegishli majburiyatlarga ega boʻlgan "ogʻir vaznli yetakchi davlat" rolini olishga jurʼat etmagan boʻlsa, endilikda XHR yetakchilariniring yangi avlodlari tashqi siyosat masalalarida oldingilariga qaraganda qattiqroq boʻlib chiqdi.

2017 yilda rais Si "yangi davrda xitoylik xususiyatlarga ega sotsializm"ni eʼlon qildi, va bu Pekinning diplomatik faoliyatining haqiqiy portlashiga  toʻgʻri keldi. Davlat rahbari chet elga oʻttizdan ortiq tashrif buyurdi - bu mutlaq rekorddir.

Bundan tashqari, Si Tszinpin mamlakatning tashqi siyosatini toʻrtta yangi kontseptsiya bilan rang-baranglashtirdi: buyuk davlatlarning yangi munosabatlari, xitoycha xususiyatga ega yetakchi davlatning diplomatiyasi, umumiy taqdirga ega global jamiyat barpo etish va xalqaro munosabatlarning yangi turi. Ekspertlar va boshqa hukumatlar hali ham raisning xabarini tushunishga harakat chilmoqdalar. Ammo jahon tartibining revizionizmi haqidagi daʼvolarni Pekin qatʼiyan rad etmoqda. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi AQSH "Xitoyga revizionistik kuch" yorligʻini yopishtirish urinishi qoʻlidan kelmaydi deb bayonot bergan.

XXR xalqaro huquq printsiplari va BMT nizomini hurmat qilishini bir necha bor taʼkidlagan. Tashqi ishlar vazirligi Vashington bilan savdo kelishmovchiligi haqida quyidagicha gapirgan: "Agar Qoʻshma Shtatlar Xitoy Jahon savdo tashkilotining qoidalarini buzmoqda deb hisoblasa, unda u yerga murojaat qilishlari kerak. Ammo ular nafaqat bu yerga murojaat qilishmadi, balki JSTni yoʻq qilishga qaror qilishdi".

Xitoy tomonining fikriga koʻra, Oq uy Xitoy xalqaro qoidalariga muvofiq oʻynaganligi sababli juda yaxshi rivojlanayotganini biladi. Va vaziyatni "boshqarish" uchun ushbu qoidalarni qayta yozib chiqishi kerak. "Aslida, AQShning oʻzi revizionistik davlatdir", - deb hisoblashadi Xitoy Tashqi ishlar vazirligida.

Xalqaro huquqni "qoidalarga asoslangan munosabatlar" bilan almashtirishga urinishda AQSH Rossiyani ham ayblamoqda. Rossiya tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrov bu kabi yangi qoidalarni kim va qanday huquq asosida oʻrnatayotganligi aniq emasligini bir necha bor taʼkidlagan. Vaziyat qanday boʻlmasin, dunyo tartibini oʻzgartirish qaytarib boʻlmaydigan jarayon boʻlib boʻldi. Jahon sahnasida yangi kuchli oʻyinchilar paydo boʻlishi bilan endi ularning fikrlari bilan “adolatli va inklyuziv tizimda”hisoblashish kerak.

Asosiy mavzular