02:29 27 May 2020
Efir
  • RUB121.10
  • EUR10637.67
  • USD9554.22
Analitika
Havola olish
233501

Bozorlarda nimalar sodir boʻlayotganini tushunish uchun avval voqealar xronologiyasini tiklash va hech qachon, hech qanday sharoitda ham hech qanday yaxshilikka olib kelmaydigan vahimani shubha ostiga qoʻyish kerak.

Oʻtgan juma kuni OPEK+ yigʻilishiga qaytamiz va barcha muammolarni birovga yoʻyish xohishida gumon qilinadigan yigʻilish qatnashchilarining bayonotiga koʻra emas, balki OPEK+ umuman yoqtirmaydigan Gʻarb ommaviy axborot vositalarining maʼlumotlariga koʻra, pudratchi tomonlarning pozitsiyasini tiklaymiz, uchrashuv ishtirokchilarni ayniqsa Rossiyani OAVlaridan ham koʻproq yoqtirmaydi. Britaniyaning Reuters agentligi muzokaralar borishini quyidagicha tasvirlaydi:

"Payshanba kuni OPEK vazirlari kunlik 2,1 million barrelga qisqartirish kelishuvini muddatini uzaytirish bilan bir qatorda, neft qazib olish hajmini kuniga 1,5 million barrelga qoʻshimcha qisqartirishni qoʻllab-quvvatlaganlari haqida bayonot berdilar. Bu bozordan kuniga qariyb 3,6 million barrelni yoki global taʼminotning 3,6 foizini olib tashlashni anglatadi. Moskva juma kuni mavjud OPEK+ qisqartirishni kuniga faqat 2,1 million barrelga uzaytirishga tayyorligini aytib, taklifni rad etdi. mart oyining oxirida tugashi kerak boʻlgan kun. Ammo bunga javoban OPEK mavjud qisqartirishlarni uzaytirishdan ham bosh tortdi". RIA Novosti xabariga asosan.

Yaʼni, Rossiya hech narsani buzmadi va hech narsani yoʻq qilmadi. Umuman olganda, OPEKning hamkorlari Rossiyaga nisbatan "buvimga achchiq qilib, qulogʻimni muzlataman " deb nomlangan strategiyani qoʻllashga qaror qilishgan vaziyat yuzaga keldi. Aniqlash qiyin, ular haqiqatan bu strategiyani olti yil davomida mamlakatimizga tatbiq etishda muvaffaqiyatsiz uringan ukrainalik qoʻshnilarimizdan koʻrib olganmi yoʻqmi, ammo ularning bunday hayotiy tajribaga ega boʻlishlariga toʻsqinlik qilish juda notoʻgʻri.

Reuters maʼlumotlariga asoslanib vaziyatni yana bir bor tushunarli tarzda tushuntirish kerak: Rossiya hamma narsani avvalgidek qoldirishni va vahima qoʻzgʻatmaslikni taklif qildi. Oʻzaro murosaga kelish oʻrniga, OPEK mamlakatlari vakillari (ehtimol bunda asosiy rolni Saudiya Arabistoni oʻynagan) murosa oʻrniga printsip boʻyicha borish va hatto Rossiya oʻz joyida qoldirishni taklif qilgan narsani yoʻq qilish buning natijasida hammaga maksimal darajada yomon boʻlishi kerak degan qarorga kelishdi. Yaʼni, "ishlab chiqarishni barchasi oldindan belgilangan darajada kamaytirishni davom ettirish" (Ar-Riyod nuqtai nazaridan mukammal boʻlmasa ham) va "hamma narsani bekor qilish, bozorni buzish, barchaga zarar yetkazish va birinchi navbatda oʻziga (yaʼni Kremlga oʻchakishib oʻz quloqlarini muzlatish)" variantlaridan birini tanlayatib, bizning OPEKdagi hamkorlarimiz "quloqlarni muzlatish" variantini ishonchli tanladilar. Aslida, neft narxining pasayishi, ehtimol, bozorda hech kim bunday stsenariyni kutmaganligi bilan bogʻliq, va juma kuni boʻlib oʻtgan muzokaralar oldidan nazarda tutilgan eng yomon stsenariy bu joriy narxlarni oʻz darajasida qolishi boʻlgan.

Darvoqe, bizning Gʻarbdagi sheriklarimiz neftning qulashiga kim sabab boʻlganiga shubha qilishmaydi. Misollar: Amerikaning CNN sarlavhasida "Neft 1991 yildan beri maksimal past darajaga tushmoqda: Saudiya Arabistoni narxlar urushini boshladi", Yevropa moliyaviy matbuoti yetakchisi Financial Times sarlavhasida "Neft halokati: Nega Saudiya Arabistoni dunyo boʻylab neft narxlari urushini boshladi" deb yozadi.

Saudiya Arabistoni, oʻta jiddiylik bilan, nafaqat bozorni qulatishga, balki uni butun dunyo uchun (nafaqat ishlab chiqaruvchi mamlakatlar uchun) imkon qadar ogʻriqli qilishga harakat qildi. Buning ustiga u aprel oyida oʻzining nefti har kimga birja narxidan oʻn dollar chegirma bilan sotilishini eʼlon qildi. Bundan tashqari maʼlumot maydonida u ishlab chiqarishni kuniga uch million barrelgacha oshirishga tayyorligi toʻgʻrisida xabarlar paydo boʻldi. Shunga koʻra, neft narxining pasayishi uchta tarkibiy qismdan iborat.

Birinchisi: koronavirusning global iqtisodiyotga taʼsiri (AQSH va Yevropa Ittifoqi qoʻshilgan holda sayyoradagi bozorlar tushmoqda va vahimada), bu esa neftga boʻlgan talabni pasaytiradi. Ikkinchisi: "OPEK bitimi"ning bekor qilinishi. Uchinchidan, Saudiya Arabistoni neftni oʻn dollarlik chegirma bilan sotishga tayyor ekanligi, yaʼni (matn yozilgan paytda) bir barrel uchun taxminan 20 dollarni tashkil etgan, qolgan ishlab chiqaruvchilar esa 30 dollardan sotayotgan boʻlganlar va savdoning  hech qanday oʻsishi bu chegirmani qoplashiga hatto hech qanday ishora ham yoʻq.

Ehtimol, Ar-Riyodda Rossiya iqtisodiyoti neft narxining pasayishi bilan qulaydi va bu Rossiyani oʻz pozitsiyasini tubdan qayta koʻrib chiqishga majbur qiladi, degan tasavvur mavjud, ammo bu aynan xom-xayoldir. Rossiya maqsadli ravishda va koʻp yillar davomida, maʼlum bir vaqtning oʻzida, geosiyosiy, diplomatik yoki iqtisodiy sabablarga koʻra (yoki bu barcha sabablarning birikmasi) neft narxining keskin pasayishiga olib kelishi mumkinligiga aniq tayyorgarlik koʻrgan. Rossiya Moliya vazirligi taʼkidlaganidek, "muqum past narxlar saqlanib qolgan taqdirda, davlatning barcha majburiyatlarini bajarish va makroiqtisodiy va moliyaviy barqarorlikni saqlash kafolati Milliy Farovonlik Jamgʻarmasida (MFJ, FNB) yetarli miqdorda likvid aktivlarning mavjud. 2020 yil 1 mart holatiga koʻra MFJning likvid aktivlari va neft va gaz daromadlari hisobidagi mablagʻlar 10,1 trln. rublni (150,1 mlrd. AQSH dollari) yoki YAIMga nisbatan 9,2 foizni tashkil etdi. Koʻrsatilgan mablagʻlar 6-10 yil (dempfer mexanizmi boʻyicha daromadlarni hisobga olgan holda) davomida  1 barrel uchun 25-30 AQSH dollari (2017 yil narxlari) boʻlgan taqdirda neft narxi pasayishi tufayli olinmagan qolgan daromadlarni qoplashga yetarli boʻladi".

Aytgancha, OPEK boʻyicha hamkorlarning bosimiga (hatto bitim butunlay buzilishi xavfi ostida) yon bosish, yaxshi natija bermagan boʻlar edi, chunki bozorlarda koronavirus tufayli vahima paydo boʻlgan va bu holatda bozorlar oʻzini irratsional tutishadi. Narxlarning pasayishi uzoqroq vaqtga uzaytirilishi mumkin edi balki, garchi tan olish kerakki, vaholanki Saudiyaning "quloqlarini muzlatish" harakatlari boshqa barcha holatlardagiga nisbatan yanada chuqurlashtirdi, ammo shunda ham natijada OPEK boʻyicha hamkorlarimiz asosiy qurbon boʻlib chiqdi.

Shu nuqtai nazardan shuni esga olish joizki, Saudiya Arabistonida rialning dollarga nisbatan kursi qatʼiy belgilangan (va bu kurs valyuta zaxiralarini kamaytirish orqali faol himoya qilinishi kerak boʻladi), yiliga 50 milliard dollarlik byudjet taqchilligi YAIMning 6,5 foizini tashkil etadi, va bu Brent markasidagi neftning bir barreli uchun 60 dollar narxida boʻlgan, byudjetni muvozanatlash bahosi esa (2019 yil oktyabr oyida Al Rajhi Capital tomonidan baholangan) bir barrel uchun 71 dollar miqdorida baholangan. Bunday sharoitda Saudiya valyuta zaxiralari (taxminan 501 milliard dollar - 2020 yil yanvar oyi maʼlumotlari) juda qisqa vaqtga yetadi, ayniqsa Saudiya sharoitida (2018 yil uchun Forbes bahosi) Saudiya byudjeti neft daromadlarining 87 foizini tashkil etgan sharoitda. Ushbu fonda Rossiya moliyaviy barqarorlik namunasiga oʻxshaydi: defitsitsiz byudjet (narxlarning keskin pasayishi bilan maʼlum bir taqchillik paydo boʻlishi aniq, ammo boshlangʻich nuqtasi ancha yaxshi), oʻzgaruvchan kurs, byudjet daromadlarida neft va gaz daromadlarining ulushi (Rossiya moliya vazirligining 2019 yildagi maʼlumotlari) - 40,8 foiz.

Rossiya, avvalambor OPEKga aʼzo davlatlar va Amerikaning slanets kompaniyalari iqtisodiyotiga taʼsir koʻrsatadigan ushbu beqaror davrni kutish uchun barcha imkoniyatlarga ega. Va bundan tashqari, rivojlangan mamlakatlarda, jumladan AQSH va Yevropa Ittifoqida deflyatsion shok deb ataladigan zarba beradi. Bu paradoksal tuyulishi mumkin, ammo neftning juda past narxi hatto "kollektiv Gʻarb" uchun ham jiddiy ogʻriqlarni keltirib chiqaradi va buni tarixiy misollar va soʻnggi yangiliklar tasdiqlaydi. Masalan, Amerikaning CNBC telekanali Frantsiyaning Iqtisodiyot va moliya vaziri Bruno Le Merning soʻzlariga iqtibos keltirgan holda, Frantsiya radiosi France Inter orqali jonli efirda: "Men Saudiya Arabistonining G20 eng boy mamlakatlarining (guruhi – tahr.)yetakchisi  sifatida bozorlarni larzaga keltirmaslik uchun neft narxi boʻyicha kelishishini hohlayman". "Uzoq muddatli istiqbolda, agar neft narxi juda pastga tushib ketsa, bu bozorlarni tashvishga soladi va kompaniyalarimiz va iqtisodiyotimizni moliyalashtirishga taʼsir qiladi", - deya qoʻshimcha qildi u.

Bloomberg  agentligining energetika boʻyicha mutaxassisi Xavyer Blass bir tarihiy voqeani esga soldi, bunda boʻlajak prezident Bush kattaning 1986 yilda Saudiya Arabistoniga neft bozorida oʻzboshimcha chiqishlarini toʻxtatishni talab qilgani borgan va "Qoʻshma Shtatlar agar Texasga tahdid qilmasa arzon neftga qarshiligi yoʻq" degan iddaoni keltiradi. Mavjud vaziyat AQSH yalpi ichki mahsulotining qariyb yetti foizi va mehnat bozorining muhim qismi uchun javob beradigan AQShning butun neft va gaz sektoriga bevosita tahdiddir.

Barcha manfaatdor tomonlar vaziyatdan koʻproq yoki kamroq maqbul yoʻlni izlashadi va, ehtimol, bu yechim ertami-kechmi topiladi va qandaydir murosaga olib keladi deyishga barcha asoslar bor. Ehtimol, OPEK+ texnik qoʻmitasining navbatdagi yigʻilishi (yigʻilishning kutilgan sanasi 18 mart kuni Gʻarb ommaviy axborot vositalarida paydo boʻldi) vaziyatni yaxshilash uchun imkoniyatlarni qidirish va aniqlash uchun yaxshi imkoniyat boʻladi. Biroq, Rossiya moliyaviy bozorlardagi notinch davrni boshdan kechirishga qodir, hatto uzoq davom etsa ham.

Asosiy mavzular