03:09 28 May 2020
Efir
  • RUB121.10
  • EUR10637.67
  • USD9554.22
Analitika
Havola olish
295490

Xalqning bir matali bor: pulni pul topadi, ketmonni ahmoq chopadi! Bu xalq anglagan achchiq haqiqat va uning asrlar oshgan armoni. Oʻzbekday mehnatkash xalq aslida bunday matalni toʻqimasligi kerak edi, lekin uyam charchagan koʻrinadi.

Koronavirus pandemiyasi kasblarga boʻlgan ehtiyoj va munosabatniyam bir silkitib oldi. Oʻzbekistonda vrachlarga boʻlgan eʼtibor jiddiy oʻzgardi. Bugun ularning, koʻcha iborasi bilan aytganda, "ketmoni uchmoqda".

Internet tarmoqlarida ham foydalanuvchilarning "shu paytga qadar futbolchilarga millionlab pul toʻladinglar, endi ularning yoniga boring, sizni oʻshalar davolasin", qabilidagi kinoyalar koʻpaydi. Aslida sportchiga birovni davolash uchun haq toʻlashmagan. Shunchaki, omonlik kunlarda ularga ehtiyoj yuqori edi, endi esa odamlarning koʻziga oʻz sogʻligidan oʻzgasi koʻrinmayapti. Shundan kasblarga eʼtibor va munosabat oʻzgarmoqda. Aslida shunday boʻlishi kerakmi? Qachongacha bir sohani ulugʻlab, ikkinchisi, toki bosh devorga tegmaguncha eʼtiborsiz qoldiriladi?

Sovet davrida kasblar ikki turga boʻlingan: romantik va ommaviy.

Ikkinchi jahon urushi oldidan uchuvchilik, keyinroq kosmonavtlik, undan soʻng jurnalistlik, yozuvchilik kabi romantik kasblar mavjud edi.

Ommaviy kasblarga esa taʼminot sohasi, savdo, buxgalter, taksichi, qurilishda boshqaruv lavozimlari kirardi. Bu sohalarda oylikdan tashqari, daromad ham boʻlardi-da.

Keyinchalik, qayta qurish davrida va mustaqillikning dastlabki yillarida hatto jinoyatchilik, oʻgʻrilik ham bir davra ulugʻlandi. Jamiyatda qonunlar oyoqosti boʻlayotgan edi.

Buning orqasidan, qonunlarga hurmatni tiklab olish maqsadida, huquqshunoslarga eʼtibor kuchaytirildi. Oʻshanda huquqiy madaniyatni yuksaltirish shiori oʻrtaga tashlangan.

Bugunga kelib jamiyat yana 30-40 yilga yetadigan yuristlarni yetishtirib boʻldi. Albatta, jamiyatda yuristlarning koʻpligi yaxshi, lekin ular byurokratiyani urchitib yuboradi.

Sal oʻtib, bankirlarning omadi yurishdi. Undan keyin axborot texnologiyalari mutaxassislariga eʼtibor kuchaydi… Keyinroq tadbirkorlarga, soʻng oʻqituvchilarga… Mana, tibbiyot xodimlariga navbat keldi.

Jamiyatning ehtiyoji va talablariga qarab kasblarga munosabat ham shakllanib boradi. Biroq sogʻlom jamiyatda hali u, hali bu kasbga eʼtibor qaratilavermaydi. Jamiyat hayotida har bir kasbning oʻz oʻrni boʻlishi lozim. Qaysi soha, qaysi kasb eʼtibordan chetda qolsa, tez orada aynan shu yoʻnalishda muammolar boshlanadi.

Prezident Uzbekistana Shavkat Mirziyoyev posetil pole fermerskogo xozyaystva Yusupov Gofurjon fayz Bekabadskogo rayona
© Press-slujba prezidenta Uzbekistana.

Oʻqituvchi chetda qolgandi, jamiyatda bilimsizlik kuchaydi. Tibbiyot eʼtiborsiz qolganda, kasallik avj oldi. Tadbirkorlarsiz iqtisod, ijodkorlarsiz maʼnaviyat inqirozga uchraydi.

Jamiyat hayotida kerak boʻlmagan kasblar sekin asta taraqqiyot davomida oʻz-oʻzidan tarix sahnidan tushib qolaveradi, lekin ularning "oqsuyak" va "qora"larga boʻlinishi rivojlanishga yordam bermaydi.

Bizni oʻylantirayotgani – kasblar oʻrni almashib, sahnaga chiqib, eʼtibordan qolib turaverdi-ku, hech qachon dehqon va chorvador asosiy kasblar qatoriga koʻtarilmadi.

Mana, shuncha yillik yangi tarixda dehqon boʻlishni orzu qilgan insonni uchratganmisiz? Dehqonchilik  kasbiga qiziqqan, chorvachilikni ulugʻlaganlarni-chi?

Yoʻq!

Tomorqaga ekin ekmaganlik uchun maʼmuriy javobgarlik belgilanadi >>>

Chunki, bu kasblar bilan obroʻ topib boʻlmaydi? Ular oʻzining mustahkam asosiga ega boʻlgani holda, deyarli rivojlanmaydi. Ularni rivojlantirish uchun davlat tomonidan eʼtibor qaratilmaydi va bunday eʼtiborga ehtiyoj ham yoʻq, deb sanaladi. Hali-haligacha dehqonning asosiy quroli ketmon. Shu paytgacha hali hech kim "bu bilan yana qaygacha borish mumkin?" deb savol bermagan.

Koʻplab yoʻnalishlarda taraqqiyot shu qadar tez ildamlamoqdaki, tasavvur ham qilish qiyin. Biroq ziroatchilikda oʻtgan yuz yildagi oʻzgarishlarni ikki-uch ogʻiz soʻz bilan tariflab berish mumkin. Haligacha, "ziroatchi davlat" deyilganda qoloq davlat anglashiladi. Holbuki, insoniyatni boqayotgan, uning buguni, kelajagini taʼminlaydigan asosiy sohaning oʻzi shu. Bu nafaqat Oʻzbekistonda, balki butun dunyoda shunday. Bir-ikki farqni eʼtiborga olmagan-da, albatta.

Deylik, Oʻzbekistonda yerga ishlov berish faqat fuqaroning mehnatsevarligi va yerga mehri orqaligina muqim saqlanib turibdi. Mamlakatda suv tanqisligi yuqori darajaga chiqib borayotgani, har yili qanchalar ekin-tikinlar qurgʻoqchilik sababli nobud boʻlayotganiga qaramay, sohada suvni iqtisod qilish borasida sezilarli natijaga erishilmadi.

Toʻgʻri, tomchilatib sugʻorish haqida gapiramiz, lekin oddiy tomorqalarni sugʻorishda ishlatish mumkin boʻlgan maxsus sugʻorish uskunalarini ishlab chiqarish xayolimizga kelmaydi (bu asosan shahar sharoitida ishlatiladi). Qishloqlarda bosimli suv tizimi yoʻq. Lekin bu ham kerak. Xitoyni sifatsiz suv purkagich pistoletlariga ham pul sarflayapti xalq. Choralar koʻrilmoqda, lekin natija yoʻq.

YEOIIga qoʻshilish Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligiga qanday taʼsir qiladi >>>

Oʻzbekiston texnik taraqqiyot mahsulotlarining isteʼmolchisiga aylanib qolgan. Ularni yaratish, ixtiro qilish sohasida deyarli ishlar qilinmayapti. Yaqin davrlar ichida olamni larzaga soladigan ixtirolar haqida eshitmaganimiz, dehqonlarning asosiy ish quroli haligacha ketmon va kapcha boʻlib qolayotgani bu fikrni isbotlaydi.

Mamlakatda aniq fanlarga qiziqish va ularni rivojlantirish talab darajasida yoʻlga qoʻyilmagan. Tez-tez oʻzbekistonlik yoshlar matematika, kimyo va boshqa aniq fanlardan nufuzli tanlovlarda gʻolib boʻlib kelayotganlari haqida koʻp oʻqiymiz, eshitamiz. Lekin bu gʻalabalar oxir-oqibatda hech qanday natija bermaydi.

Mamlakatda aniq fanlar, texnikaga qiziqish yoshlarda juda tez barham topib ketadi. Matematikadagi yutuqlari bolani oxir oqibat faqat bir yerga – bankirlikka, hisobchilikka boshlab keladi. Texnikaga qiziqishi esa deyarli hech joyga olib bormaydi ham. Sababi, mamlakatda mualliflik huquqi toʻgʻrisida normalar qogʻozda bor, amaldachi? Nechta ixtiro qilingan?

Agar texnika tarixiga nazar solsak, bugun insoniyat hayotini yengillashtirishga qaratilgan har qanday yangiliklar, ixtirolarning deyarli barchasi AQShda yaratilganiga guvoh boʻlamiz. Insoniyat oʻz taraqqiyoti uchun AQShdan minnatdor boʻlishi lozim (toʻgʻrisi, bu davlatga sigʻinish tarafdori emasman, lekin haqiqat, yaʼni biz bilgan haqiqat shunday, balki bu ularning targʻibot mashinasi oʻta kuchliligidandir. Ehtimol…).

Aslida gap AQSH fuqarolarining aqlliligida ham emas, gap ular yaratgan tizimda. Tizim kimdir, kim boʻlishidan qatʼiy nazar, nimadir yaratgan boʻlsa, uni tan oladi va albatta himoya qiladi. Himoya qilganda ham, bor-yoʻgʻi toʻrt-besh yil va oʻz mahallang, shahring, mamlakating doirasida emas.

Bu esa butun dunyodan borib, oʻz ixtirolarini AQShda roʻyxatdan oʻtkazishga yoki ularga sotishga sabab boʻladi. Qisqasi sogʻlom ijodiy muhit shakllangan.

Bir paytlar Oʻzbekistonda eng koʻp mutaxassisni hozirgi Texnika universiteti yetkazib berardi. Unda 36 ming talaba tahsil olishini aytishardi. Bu qanchalar haqiqatga yaqin, aniq bir nima deyish mushkul, lekin bugun Oʻzbekistonning xohlagan burchagiga borib, Politexnika institutini tugatgan dehqon, chorvador, bekorchiga duch kelish mumkin. "Gastarbayter"lar orasida qancha boʻlsa ular?

Bu nafaqat ish oʻrinlarining kamligi (yaxshi muhandis har qanday sharoitda ham oʻziga ish oʻrni yaratib oladi) balki taʼlim sifatining tushib ketgani, taʼlimning hayotdan uzilib qolgani va kadrlar sifati masalasini, qolaversa ixtirolar bilan kun koʻrib boʻlmaslik natijasi.

Oʻzbekistonda samolyot zavodi bor edi, traktor zavodi ishlardi. Ikkalasi ham bankrotga uchradi. Samolyot mayli, uni ishlab chiqarish imkoni boʻlmaganini tushunish mumkin, lekin Oʻzbekiston istaymizmi, yoʻqmi, agrar davlat. Aholining asosiy qismi qishloq xoʻjaligida band. Shunday ekan, nega traktor zavodi yopilishi kerak?

Aslida fuqaroning texnikaga qiziqishi yoʻqligi sababli emas, aynan yuqorida keltirilgan holat tufayli yuzaga kelgan – hech kim yangilik qilishdan manfaatdor emas. Buning ustida tizim ham buni ragʻbatlantirmaydi. Yaratishdan koʻra, sotib olish maʼqul koʻriladi.

Mana, Oʻzbekiston avtomobil ishlab chiqaradi. Oqibatda esa fuqaro qimmat narxda mashina olishga majbur. Sababi – oʻsha gap: Oʻzbekiston avtomobil ishlab chiqaradi.

Bunaqa ishlab chiqarishning ijobiy tomoni sifatida birinchi navbatda 20 mingdan ortiq fuqaroning ish bilan taʼminlangani koʻrsatiladi. Albatta, buyam kerak. Bora-bora, agar toʻgʻri siyosat yuritilsa, mutaxassislar tayyorlansa va mualliflik huquqi  taʼminlansa, Oʻzbekiston ham oʻz avtomobillarini mustaqil ishlab chiqarishga erishar. Lekin qachon? Oradan oʻtgan yigirma besh yildan keyin ham, mutaxassislar avtomobilning qimmatlashish sababini chetdan keltirilayotgan ehtiyot qismlarning qimmatligida deb koʻrsatishmoqda. Demak, bu borada mustaqil ishlash uchun bir qadam ham qoʻyilmagan.

Hozir jahon iqtisodi shunday – bir mamlakatning yakka oʻzi koʻp narsani eplolmasligi mumkin, chetda ishlab chiqarilgan jihozlar zarur boʻladi. Hamma gap oʻsha jihozning muallifligi kimga tegishliligida.

Bugun, dunyo bozorini yirik kompaniyalar egallab olganda ularga qarshi turish mushkul, bunisi tushunarli. Lekin tan olish lozim, har doim, har qachon bozorlarning oʻz egalari boʻlgan. Aytishadi-ku, Xitoy minglab yillar davomida oʻz bozorlarini himoyalash maqsadida devor qurgan, aslo bosqinchilardan himoyalanish uchun emas.

Yaqin tarix koʻrsatmoqdaki, agar biron bir bozorga kirishning imkoni boʻlmasa, yangi bozor yaratish lozim.

Mualliflik huquqining yaxshi taʼminlanmaganligi, ixtirolarning davlat tomonidan toʻliq himoyalanmasligi texnik taraqqiyotni oyogʻidan tortayotgan bir holat boʻlsa, ikkinchisi, bu Oʻzbekistonda ilm-fanning amaliyotdan deyarli uzilib qolgani. Ilm-fan oʻz yoʻlicha, amaliyot oʻz holicha yashab kelmoqda. Ularning bir-biriga umuman aloqasi yoʻqday tasavvur paydo boʻladi gohida.

Ilm toʻrachilik komiga butkul botib boʻlgan. Esingizda boʻlsa, yuqori minbarlardan turib, ilmiy ishlarning maʼlum qismi koʻchirmakashlik mahsuli ekani aytildi. Qolganlari-chi?

Qishloq xoʻjaligi, texnika yoʻnalishi boʻyicha ilmiy ishlar qancha-yu, olimlar qancha? Nechta-nechta institutlar ishlaydi. Lekin paxta yetishtirishda yildan yilga orqaga ketilmoqda. Ilgari terimda mashinalar maʼlum darajada ishtirok etardi, bugunga kelib u butkul qoʻl mehnatiga tayanib qoldi.

Qishloq xoʻjaligini noqulay ob-havo sharoitidan himoya qilish tizimi deyarli yaratilmagan, yaratilgan boʻlsa ham ishlamaydi. Kuni kecha kuzatilgan qorli kunlarning sohaga yetkazgan zarari uchun kim javobgar. Nega bunga qarshi tegishli choralar koʻrilmadi. Qachongacha "ob-havoning noqulay kelganligi sababli" degan soʻzlar ortiga yashirinamiz?

Oʻzbekistonda paxta terimini mexanizatsiyalash jadallashtiriladi >>>

Yaqin yillarda mamlakat chegaralari qishloq xoʻjaligi mahsuloti eksporti uchun ochilganda, xalq, narx-navo oshishiga qaramay, sevingan: nihoyat sohaga pul keladi, rivojlanish boʻladi, chet davlatlarda ishlab yurgan millionlab vatandoshlar ortga qaytadi, degan umid boʻlgan. Biroq oʻzgarish sezilmadi. Haligacha oʻsha ketmon, haligacha qishloq xoʻjaligining butun ogʻirligi bolalar va ayollar zimmasida. Chunki bir vaqtlar yerni tizginlab, zamonni beshigini tebratgan erlar hayot elagidan tushib qolmaslik uchun pul topish maqsadida chet ellarda yurishibdi.

Xalqning bir matali bor: pulni pul topadi, ketmonni ahmoq chopadi!

Bu xalq anglagan achchiq haqiqat va uning asrlar oshgan armoni. Oʻzbekday mehnatkash xalq aslida bunday matalni toʻqimasligi kerak edi, lekin uyam charchagan koʻrinadi.

Innovatsion qishloq xoʻjaligi haqida gapirilyapti, tomchilatib sugʻorish haqida soʻz bormoqda. Qishloq xoʻjaligini boshqarish uchun alohida ikkita vazirlik ham tashkil etildi. Natija esa koʻrinmayapti.

Bir qarashda qishloq xoʻjaligida shundan oʻzga ish qilib boʻlmaydiganday, hammasi aniq, axir: urugʻ unadi, koʻkaradi, hosil beradi, gohida sovuq ham urib ketadi. Tsikl shu!

Biroq, bir paytlar AQShda 3 foiz aholi qishloq xoʻjaligida bandligini aytishardi. Demak, 3 foiz aholi 97 foizini boqqan.

Oʻzbekistonda bu borada aniq raqam aytish imkoni boʻlmasa-da, vaziyat butkul oʻzgacha. Buyam texnika va texnologiyalarning joriy etilmasligi hisobiga.

Oʻzbekiston prezidenti keyingi kunlarda oʻtkazilayotgan selektor yigʻilishlarida, chiqishlarida qishloq xoʻjaligiga jiddiy eʼtibor qaratmoqda. Bogʻlar, ekin maydonlari yaratish, ularni lizing asosida dehqonlarga berish masalasi oʻrtaga tashlandi.

Anchadan buyon qishloq xoʻjaligi davlatning keskin aralashuviga muhtoj edi. Balki umuman davlat tomonidan tinch qoʻyilishini istayotgandir? Shunday deymiz-ku, lekin global miqyosda hal etilishi lozim boʻlgan muammo – suv muammosi bor ekan, davlat keskin aralashmasa boʻlmas…

Oʻtgan asrning 50-60 yillarida qishloq mehnatkashlarini ulugʻlash bilan birga ularning muammolarini koʻtarib chiqa olgan yirik adabiy asarlar yaratilgan (Oybek - "Oltin vodiydan shabadalar", A.Qahhor – "Sinchalak", Said Ahmadning qator hikoyalari). Nega bugun adabiyotimizda bugungi qishloq hayotini, qishloqdagi zamondoshlarimizning kechinmalarini koʻtarib chiqqan asarlar yaratilmayapti? Yaratilganlari esa oʻquvchi "imtihonidan" oʻta olmayapti. Adabiyotning ham taraqqiyotda oʻz oʻrni bor, axir.

Har holda nimadir oʻzgarishi lozim. Koʻchada nafaqat koronavirus, balki XXI asr ham kezib yuribdi.

Asosiy mavzular