02:18 14 Iyul 2020
Efir
  • RUB142.48
  • EUR11455.78
  • USD10184.73
Analitika
Havola olish
1342 0 0

Gaz bozori, neft bozori kabi, talab pasayishiga duch kelmoqda. Albatta, isitish va kommunal sohalarda talab barqaror, ammo sanoatda, elektr energetikasi obʼyektiv sabablarga koʻra pasaymoqda.

Aleksandr Sobko. Gaz bozori, neft bozori kabi, talab pasayishiga duch kelmoqda. Albatta, isitish va kommunal sohalarda talab barqaror, ammo sanoatda, elektr energetikasi (sanoat maqsadlarida) obʼyektiv sabablarga koʻra pasaymoqda. Neft sanoatidan farqli oʻlaroq, gaz sohasida OPEK++ ga oʻxshagan kelishuvlar yoʻq, yaʼni bu yerda faqat bozor kuchlari ishlaydi. Agar "gaz OPEK" mavjud boʻlganda, neft sanoatidagi vaziyatga qaraganda narxlarni ushlab turish ancha osonroq boʻlardi - chunki gazga talab pasayishi neft sektoriga qaraganda pastroq va ishlab chiqarishni tartibga solish osonroq. Gaz sanoati uchun yana bir qiyinchilikni bu sohada karantindan oldin ham taklifning haddan tashqari koʻpligi: STGning bashoratdan tashqari haddan tashqari koʻp ishlab chiqarilishi, shuningdek, iliq qish va Yevropaning Ukraina tranziti toʻxtatilishi amalga oshirilmaganligi sababli oʻta toʻldirilgan omborxonalari.

Qanday boʻlmasin, gaz sohasida raqobat kuchaymoqda, importchilar tobora kamroq sotib olishmoqda, narxlar esa pasaymoqda, garchi ular hali neft sanoatidagi kabi qulamayapti. Hozirgi kunda dunyoda gazga boʻlgan talabning pasayishi tasviri yoʻq, ammo turli mamlakatlarda bu holat har hil, ularning barchasida energiya tashuvchilari qoldiqlari va isteʼmol sektorlarida gaz ulushi turlicha. Masalan, AQShda sanoat va elektr energiyasini ishlab chiqarishda ham gaz pasayishi kuzatilmayapti. Hindistonda vaziyat boshqacha: davlatning ONGC  kompaniyasi talab pasayishi sababli oʻz ishlab chiqarishini 15 foizga qisqartirdi. Agar biron bir mamlakat oʻz ishlab chiqarish quvvatlari joʻmraklarini bursa bu mantiqan toʻgʻri, gazni import qilish esa nodonlik (va Hindiston vaziyatida bu STGdir), import faqat kafolatlangan shartnoma majburiyatlari ("ol yoki toʻla") doirasida bilan saqlanib qolishi mumkin. Yevropada elektr energiyasini ishlab chiqarishda gazdan foydalanish chorakka kamaydi.

Natijada, STG uchun spot narxlar rekord darajaga – bir million Britaniya issiqlik birligi (BIB) uchun 2 dollardan sal koʻproqgacha tushib ketdi, bu bir ming kubometr uchun taxminan 70 dollarni tashkil etadi. Hozirgi neft narxlariga yaqin neft bilan bogʻliq kontrakt narxlari ham joylashmoqda: neft narxi 25 dollar sharoitida, STG narxi bir million BIB uchun 3 dollar atrofida turadi.

Eslatib oʻtamiz, suyultirilgan gaz xalqaro gaz savdosining uchdan bir qismini tashkil etadi, ammo butun dunyo gaz bozorining 15 foizidan kamroq. Rossiya quvurli gaz eksporti haqida nima deyish mumkin? Rossiyadan Yevropaga gaz yetkazib berish hozirda kamaymayapti va bu yil uchun maksimal darajaga yaqinlashmoqda. Toʻgʻri, shuni taʼkidlash kerakki, 2020 yil, Ukraina tranziti holati baʼzi oqibatlari tufayli, eksport hajmi pasayishi bilan boshlandi. Tez orada eksport hajmi tiklandi, ammo oʻtgan yilgiga nisbatan 15-20 foiz pastroq hajmda. Qanday boʻlmasin, Yevropa Ittifoqidagi karantinlar Rossiya eksportiga taʼsir koʻrsatmayapti. Garchi Liviya va Jazoirdan Italiyaga eksport hajmi salkam ikki baravar pasaygan.

Ammo isitish mavsumida koʻp ham boʻshatilmagan Yevropadagi yer-osti gaz omborlari (PXG) hozirda ikki baravar kuch bilan toʻldirilmoqda. Shu sababli, bu yil Ukraina PXG obʼyektlari ham Yevropaning gaz bozorida faol ishtirok etish imkoniyatiga ega boʻlishlari qiziq. Agar neft sanoatida boʻlgani kabi, biron bir muddat karantin tadbirlari davom ettirilsa, omborlarning barcha quvvatlari toʻldirilishi turgan gap. Bu holda, Ukrainada yer osti gaz omborlarining boʻsh hajmlari sotuvchilarga yozda oʻta past narxlarda toʻldirish uchun qiziqtirishi mumkin.

Shu bilan birga, eksportning ham kamayishi ehtimoli bor. Anʼanaga koʻra, suyultirilgan gaz uchun ichki yuqori narxlar tufayli, STG eksportini qisqartirish uchun birinchi nomzod AQSH hisoblanadi. Qolgan ishlab chiqaruvchilar, toʻliq tannarx boʻyicha zarar koʻrsalar ham, joriy xarajatlarni qoplash uchun STG va gaz ishlab chiqarishni saqlab qolishadi.

Shunga qaramay, biz hozircha STG zavodlarining toʻliq toʻxtashini kuzatmapmiz. Garchi rasmiy belgilar boʻyicha, bu allaqachon roʻy berishi mumkin edi. AQShdagi narx bir million BIB uchun 1,8 dollarni tashkil etadi, unga suyultirish uchun 15 foizni va yetkazib berish uchun yana bir dollarni qoʻshamiz va Yevropada narx 3 dollarni tashkil etadi. Hozirda YEIda narxlar ancha past, taxminan ikki dollar, lekin nima uchun eksport hanuz davom etmoqda? Gap shundaki, operatsion (joriy) xarajatlarni hisobga olish kerak.

Eng yorqin misol - bu transport xarajatlari. Rasmiy asosda, bu aynan operatsion xarajatlar. Aslida, baʼzi hollarda, gaz tashuvchilar uzoq muddatli tashuvda, yaʼni ijara haqi allaqachon toʻlanib boʻlgan.

Shunda yetkazib berish uchun faqatgina yoqilgʻi xarajatlari hisobga olinadi: neft ortidan arzonlashgan kema yoqilgʻisi, qoʻp holatlarda esa kema harakatlanayotganda bugʻlanib ketadigan suyultirilgan STG gazi ishlatiladi.

Shunga qaramay, biz AQSH va Yevropada gaz narxi deyarli tenglashadigan vaziyatga yaqinmiz (2 dollar atrofida)! Toʻgʻri, shuni ham taʼkidlash kerakki, bu Amerikaning asosiy xabidagi narxlar, mintaqaviy xablarda narxlar pastroq boʻlishi mumkin. Qanday boʻlmasin, eksportni toʻliq toʻxtatish haqida gap yoʻq, ammo kelgusi oylarda AQSH suyultirilgan gazining 10tadan 30tagacha rejali yetkazib berilishni bekor qilish haqida xabarlar mavjud.

Shunisi qiziqki, AQShda ichki narxlar pasaymayapti, hatto biroz koʻtarildi ham: kotirovkalar bir million BIB uchun ikki dollargacha (!) koʻtarilib tushdi. Albatta, bu oddiy vaziyatda unchalik katta koʻrsatkich emas, ammo pandemiya sharoitida juda yaxshi. Bu nima bilan bogʻliq? Birinchidan, ilgari yozganimizdek, AQShda gazga talab deyarli tushmadi. Ikkinchidan, qazib olish kamaymoqda – bir million BIB uchun ikki dollardan past narx ishlab chiqaruvchilar uchun nomaqbul, gaz qazish qurilmalari soni ham doimiy ravishda kamayib bormoqda (garchi neft singari tez boʻlmasa ham). Uchinchidan, eslatib oʻtamiz, AQShda ishlab chiqarilayotgan gazning taxminan 20 foizi neft qazib olishda qoʻshilib chiqadigan gazdir, demak, neft qazib olishning qisqarishi ham gaz qazib olishning pasayishiga olib keladi.

AQShda ichki narxlarning oshishi yaxshi yangilik, chunki joriy sharoitda aynan shu kotirovkalar global gaz narxlari uchun maʼlum bir "tubi" ni belgilaydi. Ijobiy yangiliklar haqida yana bir bor. Platts prognozlariga koʻra, 2020 yilda STG global bozori hatto toʻrt foizga oʻsadi ham(!). Taqqoslash uchun, 2019 yilda sektor 13 foizga (355 million tonnagacha) oʻsdi va bu juda yaxshi oʻsish deb hisoblanmoqda, yaqin yillarda, hatto bazaviy, koronavirusli stsenariygacha boʻlgan oʻsish koʻrsatkichlari kamroq boʻlishi kutilgan edi. Rossiya ishlab chiqarishi ham oʻtgan yilgi oʻsish surʼatlarga ulushini qoʻshdi, birinchi navbatda "Yamal SPG"ning 2-chi va 3-chi liniyalari hisobiga.

Gaz va suyultirilgan gaz narxlarini yana qanday omillar qoʻllab-quvvatlashi mumkin? Koronavirusning talab tomonida qulashi koronavirusni yetkazib berish boʻyicha cheklovlar bilan (baʼzi tarmoqlarda karantin choralari tufayli) qisman qoplanishi mumkinligi toʻgʻrisida fikrlar mavjud (turli sohalar uchun). Hozircha bugungi kunga qadar gaz sohasida biz mavjud gaz qazib olish va suyultirilgan gaz zavodlari nuqtai nazaridan buni aniq kuzatmadik, garchi baʼzi ishlab chiqarish maydonlarida koronavirusning yuqishi allaqachon qayd etilgan. Biroq, qurilayotgan ishlab chiqarish obʼyektlari uchun bunday muammo allaqachon mavjud. Shu jumladan, "Arktik SPG-2" uchun gravitatsion platformalar qurilayotgan Murmanskda ham. Ammo koronavirusning yaqqol taʼsiri Mozambikdagi bir loyihada namoyon boʻldi. Biz bu mamlakatda STG loyihalariga yetarlicha katta eʼtibor bermoqdamiz, chunki yaqin yillarda aynan shu yerda (va shuningdek, qoʻshni Tanzaniyada ham) dengiz shelfi gaz zaxiralariga asoslangan eng yirik STG ishlab chiqarish markazlaridan biri barpo etiladi.

Hozirda (qurilayotgan kichik suzuvchi zavoddan tashqari) bu yerda yirik Mozambique LNG ishlab chiqarish korhonasi qurilmoqda va Rovuma LNG loyihasi qurilishiga tayyorgarlik koʻrilmoqda. Koronavirusning tarqalishi loyihalarning birinchisida qayd etildi. Bundan tashqari, Mozambikda ekstremistik guruhlar faollashdi. Umumiy hisobda, ushbu ikkala omil qurilishni murakkablashtirishi mumkin va natijada Mozambikda zavodlarning rejalashtirilgan ishga tushirilishini kechiktirishi mumkin, bunda Tanzaniyaning "qogʻozdagi" loyihalari haqida gapirmasa ham boʻladi. Toʻgʻri, shuni ham eslatib oʻtish kerakki, gap bir necha yillik oʻrta muddatli istiqbol haqida ketmoqda. Biroq, global iqtisodiyotning pasayishi karantinlar olib tashlanganidan keyin ham gazga boʻlgan talabning oʻsish surʼatini pasaytiradi. Shuning uchun agar yangi ishlab chiqarish kutilganidan biroz kechikib ishga tushirilsa, oʻrta muddatli istiqbolda bir necha yil davomida u gaz va STGning jahon narxlarini qoʻllab-quvvatlab turadi.

Asosiy mavzular