03:45 06 Iyun 2020
Efir
  • RUB121.10
  • EUR10637.67
  • USD9554.22
Analitika
Havola olish
68610

Gonkong yoshlari Gʻarbni masofadan turib sevib qolishgan. Bu sevgi shunchalik kuchliki, ular hatto oʻzlarining afyun va mustamlakadan iborat 100 yillik oʻtmishlarini ham unutishga tayyor.

Odatda, har bir xalqning boshqa xalqlarga boʻlgan munosabatida tarixiy asosga ega boʻlgan oʻta nozik jihatlari boʻladi. Ehtimol Xitoy uchun “afyun urushlari” Rossiya uchun Napoleon yoki Gitlerning bostirib kirishi bilan teng ahamiyatga ega boʻlsa ajab emas.

Endi bir tasavvur qiling: Oʻqituvchi maktabda bolalarga Gitler SSSRga va sovet xalqiga qarshi urushni, umumxalq taʼlimini yoʻlga qoʻyish uchun boshlagan deb  oʻrgatsa, masalan. Gonkongda yaqinda xuddi shunday hodisa sodir boʻldi.  RIA Novosti muallifi Dmitriy Kosыrev maqolasiga asosan.

Tasodifiy boʻlmagan mojaro

Xoʻsh bu mojaroning bizga nima daxli bor, deysizmi? Bor, chunki ushbu bir tomchi suv orqali butun dunyo okeani nimadan iboratligini yaxshi bilib olsa boʻladi. Ushbu milsol bugungi xalqaro munosabatlarning  yashirin  ustunlari nimadan iboratligini yaqqol koʻrsatib beradi.

Gap, dastlab Gonkongni, keyin esa butun Xitoyni “portlatib” yuborgan 3 daqiqali videolavha haqida ketmoqda. Unda Gonkong maktablaridan birida boshlangʻich maktab oʻqituvchisi bolalarga shunday saboq bergan:

“Britaniya Xitoyga hujum qilishining sababi u yerda afyun chekishni taʼqiqlash boʻlgan. Chunki oʻsha davrlarda Xitoyda afyun chekuvchilar juda koʻp boʻlgan. Britaniya esa afyunni yoʻq qilish maqsadida urush boshlagan” degan.

Aytish  joizki, bu tasodifan yuz bergan hodisa emas, oʻqituvchi savodsiz yoki tarix darsiga bexosdan kirib qolgan odam emas.

Maʼlumot uchun,  19 asrning 40 yillarida hamma narsa aynan buning aksi koʻrinishida boʻlgan. Xitoyda afyun taʼqiqlangan boʻlgan va Britaniya ushbu taʼqiqni bekor qilish va Xitoyga afyun sotishni boshlash uchun Xitoyga qarshi "afyun urushini" boshlagan. Bir emas ikki marotaba. Pekin qarshilik koʻrsatishga harakat qilgan, lekin uning harbiy qudrati kam boʻlgani tufayli urushni boy bergan. Buning oqibatida 100 yil davomida millionlab xitoyliklar afyundan azob chekkan va faqat 20 asrning oʻrtalarida Mao Dze Dun davrida Xitoy ushbu balodan toʻliq xalos boʻlgan.

Keling endi ushbu mojaroga kengroq nazar bilan qaraylik. 1842 yilda Britaniya Imperiyasi birinchi afyun urushida Xitoy ustidan gʻalaba qozonganidan soʻng, Gonkong Xitoy janubidagi ingliz imperiyasining savdo bazasi sifatida tashkil qilingan  edi. Bu yerda Britaniya mahsulotlari, jumladan afyun ham Xitoyga sotilar edi.

Maʼlumot uchun Gonkong Britaniya imperiyasi bilan tuzilgan shartnomaga muvofiq 100 yil Angliya hukumronligi ostida boʻlib 1997 yilda Xitoy vakolati ostiga qaytdi. Aytish joizki ushbu jarayon ham silliq kechmadi. Oʻtgan davr ichida Gonkongda ikkita "rangli revolyutsiya" boʻlib oʻtdi.

Yoshlar  - tarix nishonida

Oʻtgan yili Xitoyning ushbu maxsus hududida nima sodir boʻlgani esingizdami? Oʻsha namoyishlarda qanday bayroqlar koʻtarilgani va qanday shiorlar jaranglagani-chi?

Oʻshanda minglab gonkonglik yoshlar Gonkong markazini toʻsib qoʻyishgan edi. “Gonkong uchun demokratiya”  shiorlari bilan bir qatorda dunyoda mustamlakachilik timsoliga aylangan Britaniya bayrogʻi (union jack) ham tez-tez koʻrinib qolar, “Gonkong inglizlarga qaytrilsa yaxshi boʻlardi" degan gʻoyalar ham eshitildi.

Tarixni buzib koʻrsatish – birinchi navbatda yoshlarni nishonga oladi. Afsuski bu bugungi kunning haqiqatiga aylangan. Oʻtgan yilgi Gonkong namoyishchilari ham aynan ana shunday yoshlardan iborat edi.

Yoshlar Gʻarbni masofadan turib, kinolardagi ideal obrazlar orqali sevib qolishgan. Bu sevgi shunchalik kuchliki, ular hatto oʻzlarining afyun va qullikdan iborat oʻtmishlarini ham unutib, Britaniya bosqinini katta va sof ezgulikdek qabul qilishga tayyor.

Lekin Gonkongda boʻlib oʻtgan ranli inqiloblarda namoyishchilar ikki marotaba ham muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Balkim ushbu oʻqituvchi ham kechagi namoyishchilardan biri boʻlgan yoki ular tomnidan tarixiy sabotaj uchun ataylab yuborilgan shaxsdir.

Tarix saboqlari nima uchun kerak?

Nima boʻlganda ham hech qanday millat oʻzini 100 yil davomida afyun bilan zaharlangan tarixini osongina unutib yubora olmaydi. Bosqinchi Napoleon yoki qonxoʻr Gitlerning qilgan ishlarini – millatlar xotirasidan oʻchirish oson emas.

Britaniya imperiyasi endi  yoʻq, lekin yangi qudratli davlat bor, bu – AQSH. Lekin AQSH tarixida ham Osiyoda sodir boʻlgan oʻziga xos “opium urushlar” varaqasi bor. Indoxitoy orolidagi urushi shular jumlasidan.   

Xitoyda 100 yil ichida afyundan necha kishi vafot etgani nomalʼlum. Ularni hisoblashning iloji ham boʻlmasa kerak. Ikkinchidan afyun ham osmondan tushmagan axir. Britaniyaliklar uni oʻzlarining Hindistondagi koloniyalarida yetishtirgan. Buning uchun Bengaliyada ulkan hududlarda mahalliy aholidan koʻknor yetishtirish talab qilingan. Hudud iqtisodi barbod qilingan va 1770 yilda – ommaviy ochlik sodir boʻlgan. Oqibatda 10 million, 1943 yilda – 3 million kishi qurbon boʻlgan. Albatta ogʻuni yetishtiruvchi hindlarning oʻzi ham undan “foydalangan”.

Ushbu tarixiy faktlardan kelib chiqib bugungi kunda Xitoy va Hindiston anglo-saks tsivilizatsiyasiga qanday munosabatda boʻlishi kerak? Umumuan tarixiy xotira nima uchun kerak? - degan savollar oʻz-oʻzidan paydo boʻladi.  

Albatta, bu Britaniya yoki Amerikadan qasos olish yoki ularning bugungi avlodi oʻz ota-bobolarining jinoyatlari uchun tovon toʻlashi kerak degani emas. Xotira - oʻtmishni unutmaslik va uning xatolarini takrorlamaslik uchun kerak.

Bugungi kunda dunyoda Osiyo ustuvorligi yaqqol sezilmoqda. Ushbu yangi va eski kuch markazlari toʻqnashuvida, AQSH, Yevropa, Hindiston va Xitoy kurashuvi otbora kuchaymoqda va ushbu kurash qanday koʻrinishda boʻlmasin, koʻz ilgʻamas “afyun urushlari” yaqqol sezilib turadi.

Asosiy mavzular