16:52 27 Noyabr 2020
Efir
  • RUB136.69
  • EUR12344.73
  • USD10414.86
Analitika
Havola olish
189710

"Tolibon"ning kelishuvga bora olmasligi Afgʻonistondagi harbiy-siyosiy vaziyat yanada yomonlashishiga olib keladi, qoʻshni Markaziy Osiyo mamlakatlariga terrorizm faolligi "koʻchib oʻtishi" bilan tahdid qiladi.

Bu muammoni faqat ODKB(KXSHT) va SHHT davlatlari salohiyatini faol jalb qilgan holda, oʻzaro koʻpqirrali hamkorlik formatida hal qilish mumkin.

Afgʻonistonning asosiy avtomagistrallarida iyul oyi boshida toliblar tajovuzi keskin oshdi va kuch tuzilmalari bu holatga samarali qarshilik koʻrsata olmaydilar. Terrorchilar oʻzaro uyushgan va qurollangan. Mamlakat shimolida amerikaning zamonaviy, oʻq uzish masofasi 1 800 metrgacha boʻlgan oʻz-oʻzini zaryadlovchi 12,7-mmli Barrett M82 snayper miltiqlaridan foydalanganlik holatlari qayd etildi. Bu holat esa Afgʻoniston poytaxti Qoʻshma Shtatlar bilan tinchlik bitimi majburiyatlarini bajarmaydigan "Tolibon"ning qattiq qamali ostida ekanligini anglatadi.

Abdul Rashid Doʻstum iyul oyi boshida Afgʻoniston tarixida uchinchi marshalga aylandi (shoh Vali Xon va Muhammad Qosim  Faximdan tashqari), ammo bu tayinlov gʻalabalar sonini koʻpaytirmadi.

Afgʻoniston kuch tuzilmalari 22 iyun kuni 19 yil davom etgan harbiy harakatlar davomida maʼlum bir vaqt mobaynida yuz bergan eng katta yoʻqotishlar haqida bayonot berishdi: bir hafta ichida toliblar 32 provintsiyada 422 ta hujumni amalga oshirib, 290 dan oshiq harbiy xizmatchi va politsiyachilarni oʻldirganlar.

Bundan tashqari, 42 nafar tinch aholi, shu jumladan, ayollar va bolalar halok boʻlgan. Sal oldin (19 iyun kuni) AQSH Markaziy qoʻmondonligi rahbari general Kennet Makkenzi Qoʻshma Shtatlar toliblar bilan fevral oyida imzolagan bitim doirasida oʻz majburiyatlarini bajarib, Afgʻonistondagi qoʻshinlari sonini 8600 nafargacha qisqartirgani haqida maʼlum qildi. Terrorchilar faollashuvi amerika qoʻshinlari chiqarilishi bilan bogʻliqligi aniq. Shu bilan birga, NATOning "Qatʼiy koʻmak" missiyasi vazifalari bajarilmagan. Amerikaliklar tomonidan Afgʻonistonning milliy xavfsizlik kuchlari tayyorgarligiga milliardlab dollar sarflangan boʻlsa-da, bu harakatlar samara bermadi. 2001 yilda "Mustahkam ozodlik" operatsiyasi oʻtkazilganidan buyon afgʻon geroinining ishlab chiqarilishi koʻlami oʻn karra oshdi va dunyoda giyohvand moddalar noqonuniy aylanmasining 80%dan ortigʻini tashkil qildi. Toliblar hukumatni kuch bilan bosib olishga intilmoqda, "Al-Qoida" jangarilarini yashirib, Afgʻoniston va Markaziy Osiyo mamlakatlari hududida terrorchilik tashkilotlari rivojlanishi va kuchayishiga hissa qoʻshmoqda.

Qarama-qarshi hamkorlik

Pentagon toliblar harakati Afgʻonistondagi barqarorlikning bosh xatari boʻlib qolayotganini tan oladi. AQSH harbiy idorasi iyul oyidagi dokladda toliblar harakatiga salbiy baho bergan, ularning Al-Qoida bilan aloqasi taʼkidlab oʻtilgan: "Al-Qoida"ning mintaqaviy filiali – AKIS – uzluksiz ravishda "Tolibon"ning quyi zvenosi rolini bajarib keladi va unga afgʻon hukumatini yoʻq qilish boʻyicha intilishlarida yordam beradi, shuningdek, mintaqadagi AQSH kuchlari va gʻarb maqsadlariga boʻlgan hujumlarga doimiy qiziqishni qoʻllab-quvvatlab keladi. Har holda "Tolibon" ushbu dokladni propagandistik va asossiz, deb atadi. Chiqarilgan amerika qoʻshinlari ortga qaytishi dargumon. Afgʻonistondagi tinchlik jarayoni katta ehtimol bilan virtual loyiha, koalitsiya hukumati esa - erishib boʻlmas ideallik ramzi boʻlib qoladi.

Pentagonning "Tolibon" bilan birodarlashuvi qanday yakun topadi?

Afgʻoniston prezidenti Ashraf Gʻani "Men afgʻon xalqiga xizmat qilaman, toliblar xohishiga emas", deya vaqtinchalik hukumat foydasiga lavozimni tark etish imkoniyatini rad etmoqda. Afgʻoniston milliy yarashuv boʻyicha Oliy kengashi rahbari Abdulla Abdulla yaqinda "Tolibon" harakati ishtirokida vaqtinchalik hukumatni shakllantirish masalasi qurollangan mojaro tomonlari toʻgʻridan-toʻgʻri muloqot tashabbusi bilan chiqqan taqdirda roʻy berishi mumkinligini aytdi.

Voyennoslujaщiye armii SSHA v Afganistane
© Flickr / Program Executive Office Soldier

Toʻgʻridan-toʻgʻri muloqot esa oʻzaro asirlar almashinuvi jarayoni yakunlangach boshlanishi lozim.

Jarayon mantiqiy yakuniga yetishdan yiroq, va boshi berk koʻchaga kirib qolgan, axir "Tolibon" ozod etishni talab qilayotgan jangarilar roʻyxatida "Al-Qoida", "Lashkar-i-Tayba" va boshqa terrorchilik tashkilotlari aʼzolari nomlari keltirilgan.

Afgʻon hukumati 4 015 mahbuslarni ozodlikka chiqardi va oʻta ogʻir jinoyatlar uchun sud qilingan 597 nafar mahbusni chiqarmoqchi emas. Misol uchun, ular orasida - Qobuldagi Germaniya elchixonasida portlash tashkilotchilari bor, ushbu terakt oqibatida 150ga yaqin inson halok boʻlgan. "Tolibon"ga yaqin manbalarning taʼkidlashicha, nomma-nom keltirilgan 5000 mahbusning ozodlikka chiqarilmasidan afgʻonlararo muzokaralar boshlanishidan umid qilish kerak emas.

Oʻzbekiston va Tojikistondagi tayanch nuqtalari

Vashington Afgʻoniston uchun tayanchni, afgʻon turbulentligi ularning xavfsizligiga toʻgʻridan-toʻgʻri xavf soladigan chegaradosh Markaziy Osiyo davlatlaridan izlamoqda. Iyul oyi boshida AQShning Afgʻoniston boʻyicha maxsus vakili Zalmay Xalilzod va AQSH Xalqaro taraqqiyotni moliyalashtirish korporatsiyasi rahbari Adam Boyler Toshkentga tashrif uyushtirdilar.

Mahalliy hukumat bilan Afgʻonistonda tinchlik oʻrnatish istiqbollari, Oʻzbekistonda investitsiyaviy loyihalarni amalga oshirish uchun DFC moliyaviy mablagʻlarini jalb qilish masalalari muhokama qilingan. Sal oldin Xalilzod Pokiston va Qatarda boʻlib, u yerda ham Afgʻonistondagi tinchlik muzokaralari jarayonini qoʻllab-quvvatlash masalalarini muhokama qilgandi.

Shu bilan bir qatorda Toshkentda oʻzbek jihodchilari faolligi kuzatilmoqda - DXX va IIV xodimlari 30 iyun kuni "Tavhid va jihod katibasi" xalqaro terroristik tashkilotining "jihodga" tayyorlanayotgan 11ta tarafdori faoliyatiga chek qoʻydi.

Oradan toʻrt kun oʻtib respublikada "Jihodchilar" ekstremistik oqimining ikkita yashirin guruhlari, jami 25 kishi faoliyatiga chek qoʻydi.

Ehtimol, toliblar bilan tinchlik muzokaralari va Afgʻoniston iqtisodiyotiga investitsiya loyihalari qachonlardir ishtirokchilarga dividendlar olib kelar ham. Shunday boʻlsada, bugungi kunda ODKB va SHHT singari "tayanch nuqtalari" foydaliroq. Birinchi galda Afgʻoniston hududidan qoʻshnilar territoriyasiga muqarrar xavf tugʻdirayotgan terroristik faollika kuch bilan javob qaytarish davlatlararo salohiyatini rivojlantirish lozim. ID strategiyasi ekspansiyani koʻzda tutadi. Markaziy Osiyo respublikalaridan boʻlgan 4200 nafar jihodchilar Iroq va Suriyada jangovar tajriba orttirdilar.

Amerikaning Soufan Group kompaniyasi dokladiga muvofiq, terroristik tashkilotlar tomonidan Yaqin Sharqda amalga oshirgan jangovar harakatlarda 2018 yilda 1 300ga yaqin tojik, 1 500 oʻzbek, 500 qozoq va 500 qirgʻiz fuqarolari ishtirok etishgan. Bu odamlarning aksariyati yangi "qahramonliklar"ga tayyorligi ehtimoldan holi emas.

Taʼkidlash muhimki, Oʻzbekistonning mudofaa va xavfsizlik sohasidagi mustahkam pozitsiyalari asosan Rossiya Federatsiyasi va MDHdagi boshqa davlatlar bilan harbiy va harbiy-texnikaviy hamkorlik tufayli yaratilgan.

Markaziy-Osiyo mintaqasidagi barqarorlik ODKB kuchlari: tezkor yoyiladigan kollektiv kuchlar (10 dan ortiq batalonlar) va tezkor javob qaytaruvchi kollektiv kuchlar (maxsus boʻlinma tarkibidagi 22 ming harbiy xizmatchilar) tomonidan muntazam taʼminlanadi. Oʻzbekiston ODKBga aʼzo emas, ammo shunday boʻlsada, ushbu "xavfsizlik gumbazi" ostidadir. Kuch tuzilmalarining koʻpmillatli kontrterroristik hamkorligi muntazam rivojlanadi. Sal oldin Oʻzbekiston va Tojikiston "Sheriklik-2020" deb nomlangan harbiy hamkorlik toʻgʻrisida ikkiyoqlama bitimni imzolagan edi.

Tojikistonda joylashgan Rossiyaning 201-harbiy bazasi oʻz harbiy imkoniyatlarini doimiy ravishda kuchaytirib va oshirib boradi. Motooʻqchilar boʻlinmalari muhim obʼyektlarni minalashtirilgan dushman avtomobillari hujumlaridan himoya qilish mashgʻulotlarini muntazam amalga oshirib keladi.

"Jihodchilar"ning taktik harakatlariga "Orlan-10" uchuvchisiz uchish qurilmalari va broneurallarda joylashgan "ZU-23" mobil zenit qurilmalari yordamida chek qoʻyiladi. Bu ishlar hatto tungi vaqtlarda ham tegishli pritsel va priborlar yordamida amalga oshiriladi.

Mobil guruhlar togʻda joylashgan Lyaur poligonida pozitsiya mudofaasidan hujumga oʻtishni, ortga tisarilayotgan dushmanni taʼqib qilish va yoʻq qilishni oʻrganadilar.

Markaziy Osiyo strategik yoʻnalishida 2020 yilda Kollektiv Xavfsizlik Shartnomasi Tashkiloti (KXSHT) davlatlari qurolli kuchlarining 40 ga yaqin qoʻshma mashgʻulotlari boʻlib oʻtadi. Bir nechta davlatlar hududlarida 20dan ortiq poligonlardan foydalaniladi.

Bundan tashqari, avgust oyida Shanxay hamkorlik tashkilotiga aʼzo sakkiz davlatning 10 mingdan ziyod harbiy xizmatchilari keng koʻlamli "Tinchlik missiyasi-2020" aksilterror mashgʻulotlarida ishtirok etadilar. Terrorchilar bilan muvaffaqiyatli "muzokaralarning" real va almashtirib boʻlmaydigan instrumentlari mana shundan iborat. Ammo gʻarblik "sheriklar" baʼzida Rossiyaning mintaqaviy rolini (ODKB va SHHT) boshqacha mazmunda koʻrsatishga harakat qilishadi.

Gʻalati voqea

Amerika jurnalistlari xavf-xatarni pisand qilmagan holda 6 iyul kuni allaqanday Rahmatulla Aziziyni topish uchun afgʻonistonning Qunduz provintsiyasiga keladilar. Aziziyni The New York Times nashri iyun oyida "rossiyalik agentlar" va "Tolibon" oʻrtasida vositachi deb atagan edi. Eslatib oʻtaman, NYT versiyasiga koʻra, Rossiya razvedkasi toliblarga amerika harbiylari qotilligi uchun pul toʻlagan boʻlishi mumkin. Tabiiyki, Aziziyni topishning imkoni boʻlmadi. Qunduzda u haqda hech kim hatto eshitmagan boʻlib chiqdi. Sal oldin "Tolibon": Islom amirligining 19 yillik jihodi allaqanday razvedka organi yoki chet davlatning sadaqasiga muhtoj emas", deya oʻz eʼtirozini bildirgan edi.

AQSH HK Markaziy qoʻmondonligi rahbari general Kennet Makkenzi 8 iyul kuni milliy razvedkadan Rossiyaning toliblar bilan ehtimoliy til biriktiruvi haqida xabarlar kelib tushganligi haqida bayonot berdi. Ammo bu xabarlar yetarlicha asos bazasiga ega emasdi. Makkenzining taʼkidlashicha, toliblar koʻp yillar davomida amerikalik askarlarga hujum uyushtirib keladi The New York Timesdagi maqolalar Afgʻonistonda amerika qoʻshinlari xavfsizligini taʼminlash algoritmini oʻzgartira olmagan.

Soʻnggi yillarda Rossiyaning Markaziy Osiyoda ijobiy taʼsiri ortgan, va bu Gʻarbdagi eng tor doirada mintaqaviy muammolarni oʻz foydasiga "tartibga solib turishni" istovchi alohida kuchlarga yoqmayapti. Ammo Afgʻonistondagi urush va tinchlik masalalari ustidan monopol nazorat oʻtmishda qolmoqda. RF Xavfsizlik kengashi kotibi Nikolay Patrushev seshanba kuni bejizdan: "Rossiya va amerika maxsus xizmatlari keng koʻlamli yoʻnalishlar boʻyicha hamkorlik qiladilar. Terrorizmga qarshi kurash - aniq amaliy natijalar bor sohadir", deya taʼkidlamadi. Murakkab masalalar faqatgina hamkorlikdagi xalqaro urinishlar bilan hal etiladi. Afgʻon yoʻnalishida ODKB va SHHTga aʼzo har bir davlatning oʻrni beqiyosdir.

Asosiy mavzular