21:03 15 Avgust 2020
Efir
  • RUB138.65
  • EUR12059.09
  • USD10231.71
Analitika
Havola olish
106001

Ochiqlik va halollik hech qachon Amerika diplomatiyasining kuchli tomoni boʻlmagan, Davlat departamenti rahbari etib shu paytgacha TSRUni boshqargan Mayk Pompeo tayinlangach esa, Vashington diplomatik mashinasi uslubi ochiqchasiga "TSRUga xos" oʻta bir xunuk tus oldi.

Pompeoning oʻzi, avvalgi ish joyidagi faoliyatini tasvirlab, shunday degan: "Men Markaziy razvedka boshqarmasi direktori boʻlganman. Biz yolgʻon gapirganmiz, biz aldaganmiz, biz oʻgʻirlaganmiz".

Biroq, bir narsani payqamaslikning iloji yoʻq: bunday yondashuv bilan u haqiqatan ham Amerika diplomatiyasini boshqarish uchun ideal nomzod edi. Ammo baʼzida hatto Davlat departamenti ham oʻz pozitsiyalarini maksimal ochiq tarzda tushuntira boshlaydi va buni maʼqullamay boʻlmaydi, chunki xalqaro munosabatlardagi aniq ravshanlik, gʻalati toʻliq bayon qilmaslik va inson huquqlarini yoki demokratik qadriyatlarni himoya qilish singari bemaʼni bahonalar ortida imperiya ambitsiyalarini yashirishga urinishdan koʻra shubhasiz yaxshiroqdir.

Mayk Pompeoning rasmiy bayonotini aynan shu nuqtai nazardan oʻqib chiqish lozim, bu bayonotga koʻra AQSH, Xitoy va uning qoʻshnilari oʻrtasidagi Janubiy-Xitoy dengizidagi barcha hududiy nizolarga aralashishga tayyor. Rasmiy darajada birinchi marta Vashington Xitoyning bahsli dengiz hududlariga oid daʼvolarini tan olmasligini va AQSH Davlat departamenti bayonotida aniq koʻrsatilgan quyidagi sabablar asosida oʻz pozitsiyasini himoya qilishga tayyorligini maʼlum qildi: “Jahon Pekinga Janubiy-Xitoy dengizini oʻzining dengiz imperiyasi sifatida qarashiga yoʻl qoʻymaydi. Amerika, bizning Janubi-Sharqiy Osiyodagi ittifoqchilarimiz va hamkorlarimizni dengiz (shelfdagi-tahr.) resurslariga oʻz suveren huquqlari va majburiyatlariga muvofiq Xalqaro huquq asosida himoya qilishda qoʻllab-quvvatlaydi. Biz halqaro hamjamiyatni dengiz erkinligini hurmat qilish va suverenitetni himoya qilishda qoʻllab-quvvatlaymiz, shuningdek Janubiy-Xitoy dengizida yoki umuman mintaqada eng kuchlikning huquqi ustunligi printsipini oʻrnatishga qaratilgan har qanday urinishni rad etamiz”.

AQSH aralashishga tayyor boʻlgan mojarolar roʻyxati juda hayratlanarli. Vashington Xitoyning Filippin daʼvo qilayotgan Skarboro rifi va Spratli orollari atrofida eksklyuziv iqtisodiy zonaga egalik qilish haqidagi daʼvolarini rad etadi, bunda Filipinning pozitsiyasi 2016 yilda xalqaro arbitraj tomonidan qoʻllab-quvvatlangan. Bundan tashqari, RIA Novosti taʼkidlashicha, “endilikda AQSH Vyetnam, Malayziya va Indoneziya tortishayotgan suv hududlari boʻyicha Pekinning daʼvolarini ham rad etmoqda”.

Amerika diplomatlari eʼtibor berishdan bosh tortayotgan istehzo shundan iboratki, AQSH Xitoydan AQShning oʻzi imzo chekishdan bosh tortgan va Vashingtonning oʻzi hech qachon bu qarorga rioya qilmagan konventsiyaga muvofiq hakamlik sudi qarorini tan olishini talab qilmoqda. Ikki tomonlama standartlar Amerika tashqi siyosatining eng sevimli vositasidir.

Amalda, Davlat departamentining pozitsiyasining bu masaladagi kuchaytirilishi AQSH va Xitoy oʻrtasida Janubiy-Xitoy dengizidagi toʻgʻridan-toʻgʻri harbiy toʻqnashuvi xavfi bir necha bor oshganligini anglatadi. Vashington deyarli Pekinni “imperiya” tuzishga urinishda aybladi va ehtimol, oʻz ambitsiyalarini har qanday yoʻllar bilan himoya qilishga tayyorligiga ishora qilib, bunga yoʻl qoʻymaslikka vaʼda berdi.

Amerikaning Axios portali ushbu mojarodagi stavkalarga ishora qilmoqda: “Har yili Janubiy-Xitoy dengizi orqali taxminan besh trillion dollarlik tovarlar olib oʻtiladi”.

Bundan tashqari, bahsli hududlarda uglevodorodlarning katta zaxiralari mavjud, ular ustidan nazorat Xitoyning energetika importiga qaramligini kamaytirishi mumkin, bu esa AQShga yoqmaydi.

Ehtimol, Davlat departamentining bayonotlariga allaqanday gazak sifatida, oʻtgan hafta Janubiy-Xitoy dengizida AQSH birdaniga ikkita aviatashuvchi ishtirokida harbiy kuch namoyishini oʻtkazdi, bu esa Pekin diplomatiyasini gʻazabini keltirib chiqardi. Associated Press xabar berishicha, “Oʻtgan hafta Xitoy gʻazab bilan AQSH Janubiy-Xitoy dengizida ikki guruh aviatashuvchilari ishtirokida qoʻshma mashqlar oʻtkazish orqali dengiz strategik yoʻlida oʻz harbiy kuchlarini kuchaytirayotgani haqida shikoyat qildi. AQSH Harbiy-dengiz floti maʼlum qilishicha “Nimits” va “Ronald Reygan” aviatashuvchilari, ularga  hamrohlik qilayotgan kemalar va samolyotlar bilan birgalikda “tezkor oʻzgaruvchan operatsion hududda, dengizda joylashtirilgan samolyotlar yordamida havo mudofaasi qobiliyatini oshirish va uzoq masofali nuqtali dengiz zarbalari koʻlamini kengaytirishga moʻljallangan mashqlarni oʻtkazdilar”.

Agar vaziyatga Vashington tarafdorlari nuqtai nazaridan qarasak, ular katta muvaffaqiyatlarga erishdilar deb aytsa boʻladi, bu ayniqsa Xitoyning milliy xavfsizlik toʻgʻrisidagi qonuni va amerikaparast Gonkong ayirmachilarining jinoiy javobgarlikka tortilishiga javoban qasd sifatida Gonkong dollari va moliyaviy tizimining qulatishga urinish muvaffaqqiyatsiz yakunlangani fonida juda yoqimli koʻrinadi.

Eslatib oʻtamiz, dastlab Bloomberg agentligiga AQSH Gonkong valyuta tizimiga hujumni koʻrib chiqayotgani haqida maʼlumot tushdi, bu esa Osiyoning ushbu yetakchi moliyaviy markazda ishlayotgan investorlari orasida katta hayajonga sabab boʻldi. Biz AQSH tomonidan bunday harakatlar juda tahdidli va AQShning oʻzi uchun ham juda xavfli boʻlishi haqida yozganmiz va amaliyot bu baholarning toʻgʻriligini koʻrsatdi: 14 iyulda xuddi shu Bloomberg habari beradi: “ushbu yondashuv tarafdorlari yetarlicha qoʻllab-quvvatlashga erisholmagach, (Trampning-tahr.) Oq uydagi va Davlat departamentidagi yordamchilari bu fikrdan voz kechishdi, chunki bu qadamga qarshi boʻlganlar buni amalga oshirish juda qiyin va AQShning oʻziga zarar yetkazishi mumkinligidan havotirlangan”.

Ehtimol, aynan Federal zahira va AQSH Gʻaznachiligi Xitoyga bosim oʻtkazishning befoyda yoki juda xavfli vositasi boʻlib qolganligi sababligina aviatashuvchilar va Davlat departamentining tajovuzkor bayonotlari kerak boʻlib qoldi. Tarixiy tajribaga asoslansak, Janubiy-Xitoy dengizida Amerika harbiy kuchlarining namoyish etilishi borasida Xitoy elchixonasining yuqorida aytilgan “gʻazabli shikoyatlari” Vashingtonda aynan shunday xatti-harakatlarni davom ettirish zarurligining belgisi sifatida qabul qilinadi. Ushbu mojarolarning har qaysinisini kuchaytirish boʻyicha keyingi qadam oʻz-oʻzidan kelib chiqadi: Xitoy shunday vaziyatga tushib qoladiki, u bilan muayyan orollar va eksklyuziv iqtisodiy zonalar huquqi boʻyicha bahslashayotgan davlat yoki bir nechta davlatlar, Pekin rasmiy ravishda oʻziniki deb eʼlon qilgan hududda, AQShga harbiy baza yoki har qanday doimiy harbiy joylashuvni biron bir shaklini qurishga ruxsat berib yuborishi mumkin. Bu holda tanlov cheklangan boʻladi: yoki yuzini yoʻqotish, yoki AQSH bilan toʻgʻridan-toʻgʻri toʻqnashuv, yoki Vashingtonda bitta tugma bosilishi bilan istalgan paytda portlashi mumkin boʻlgan konservatsiyalangan mojaro mavjudligiga yon bosish.

Reyter agentligi xabariga koʻra, XXR rahbariyatini AQSH bilan harbiy mojaroning stsenariysiga tayyorgarlik koʻrish zarurligi toʻgʻrisida ogohlantirgan xitoylik tahlilchilar, ehtimol, haq boʻlib chiqqan boʻlishi mumkin.

Urush muqarrar emas, ammo endi aniqki, Amerika siyosiy elitasi, partiyaga mansubligidan qatʼiy nazar, Amerika gegemonligiga tahdid qanchalik jiddiy ekanligini anglab yetar ekan, “Xitoy muammosini” kuch ishlatish bilan hal qilish versiyasi unga tobora koʻproq jozibaliroq tuyuladi.

Asosiy mavzular