14:04 27 Sentyabr 2020
Efir
  • RUB136.28
  • EUR12210.60
  • USD10315.62
Analitika
Havola olish
695 0 0

Joriy yil boshidan avgust oyining 20-sanasiga qadar Oʻzbekiston poytaxti Toshkent shahrida deyarli har uch kunda bir bola oʻz uyidan qochib ketgan.

Kichik-qochoqlarning aksariyati oʻz tanishlarinikidan topilgan, ammo... qalbi jarohatlangan, koʻzida esa yosh qalqib turgan, borar manzili nomaʼlum bu norasidalar orasida birgina hol-ahvol soʻragani uchun begona kishi ortidan ergashganlari ham koʻp boʻlgan...

Toshkent shahar Ichki ishlar Bosh boshqarmasi axborot xizmati boshligʻi oʻrinbosari, podpolkovnik Nilufar Isaxanovaning aytishicha, uyidan qochib,  kechgacha koʻchalarda bemaqsad tentirab yuradigan bu bolalarning aksariyati – oilasida janjal arimaydigan yoki ota-onasi ajrashgan yoxud ota-onasi chet eldaligi uchun vaqtincha qarindoshlari qoʻlida tarbiya topayotgan oʻspirinlardir.

Foto iz lichnogo arxiva
Nilufar Isaxanova, zamestitel nachalnika press-slujbы GUVD goroda Tashkenta

Ha, qochoq bolalarning aksariyati – 14-18 yosh oraligʻida.

Ularni uydan qochishga undagan yagona sabab esa – kattalarning ularga nisbatan eʼtiborsizligi, oʻz bolasiga nisbatan boʻlgan ulardagi sovuqqonlik.

- Nilufar, yoz oyi boshlanishi bilan, ijtimoiy tarmoqlarda uyidan chiqib, qaytib kelmagan bolalar haqidagi eʼlonlarga koʻp koʻzimiz tushadi. Yaqin oradan boshlab, IIBB saytida ham yoʻqolgan bolalar haqida eʼlonlar berila boshladi. Oradan bir necha kun oʻtib, ularning topilganligi va ayniqsa, ularning holati yaxshiligi haqida oʻqib, har bir inson ichida shukr qilishi turgan gap. Ayting-chi, ularni uydan qochishga nima majbur qiladi?

- Oʻrganishlar natijasida aniqlanishicha, oʻsmir yoshidagi, oʻtish davridagi bolalar orasida qochish holatlari koʻp kuzatiladi. Asosiy sabablardan biri – uydagi mojaro. Yana bir sabab – ota-onaning oʻz farzandiga nisbatan eʼtiborsizligi. Deylik, ular ertadan-kechgacha oʻz ishi yoki uy yumushlari bilan band, yoki telefon(televizor)dan boʻshamaydi va oʻz farzandidan oddiy hol-ahvol ham soʻrashmaydi, bolaning muammosini oʻrganishmaydi. Biror oʻzgarish sezishsa ham, "Nima boʻldi, oʻtir-chi?" deya dilbandi bilan gaplashmaydilar.

Farzand oʻzini yakkalanib, yolgʻizlanib qolgan his etadi. Unda "Ota-onamga kerak emas ekanman", "Hech kimga kerak emas ekanman", degan tuygʻu paydo boʻladi. Hech kimga kerak boʻlmasam, nima qilaman bu uyda yashab, degan xayolda uydan chiqib ketishadi.

Qolaversa, ajrashgan ota-onalarning farzandlari orasida ham uydan qochib ketish holatlari koʻp kuzatiladi. Onasi bilan qolgan farzand, onadan koʻrmagan mehrni otadan izlaydi, yoki aksincha, otasi bilan qolgan farzand, otadan koʻrmagan mehrni onadan izlashga tushadi. Bolalar orasida ota-onasi boʻlmaganlari, qarindosh-urugʻ - yo buvi, yo togʻa, yo xola qoʻlida qolganlari ham bor – ular umuman mehrga muhtoj hisoblanadi. Bundaylar ham oddiy mehr ilinjida uydan qochishadi.

- Toshkentda yoʻqolgan bolalarning aksariyati kimnikiga yoʻl olishgan?

- Koʻpincha tanishinikiga, oʻrtogʻinikiga ketishadi. Lekin koʻchada yigʻlab turganida, hol-ahvol soʻragan kishinikiga ham ketishgan vaqtlari boʻlgan. Hayriyatki, notanish odamlar yaxshi boʻlib chiqdi. Aks holda, bolaning taqdiri ne kechardi?!

– Bola yoʻqoldi. Nima qilish kerak? Oʻzbekchilik deya, tanish-bilish xabar topishidan qoʻrqib, bunday holatlar koʻpincha yashiriladi, nazarimda?

- Mana shu eng yomoni. Chunki bola uydan chiqib ketgudek boʻlsa, uni "issiq izi"dan topish imkoni koʻproq boʻladi. Baʼzan oradan bir necha kun, va hatto bir necha oylar oʻtib murojaat qilishadi. Oʻzlari qidirib, topa olmagach, chorasiz bizga kelishadi. Ammo bu paytgacha bola oʻsha hududdan boshqa shaharga, yoki viloyatga ketib qolgan boʻlsa, uni izini yoʻqotib qoʻyish muammosi paydo boʻladi.

"Oʻzbekchilik" deymizu, ammo viloyatlarda koʻp guvohi boʻldik, fursat oʻtib ketib, murojaat qilishganida - bola tirik holatda boʻlmagan - mashinasi bilan suvga tushib ketgan bir holat aniqlandi, mana, oxirgi hodisalardan biri Toshkent viloyatida yoʻqolgan bola aslida suvda choʻkib ketgan ekan. Shu uchun, har bir daqiqa gʻanimat boʻlgan vaqtlar boʻladi, murojaat qilishni kechiktirmaslik muhim, bu bola hayotini asrab qolishda nihoyatda muhim boʻlishi mumkin.

Albatta, biz qarshi emasmiz, ota-onalar bir sutka davomida bolani oʻzlari qidirib koʻrishsin, biroq topa olishmasa darhol murojaat qilishlari shart.

Bundan tashqari, koʻchada yolgʻiz yurgan bolani topib olib, oʻz uyiga olib boradigan insonlarga ham murojaatim bor edi – iltimos, albatta, ichki ishlar organlariga xabar bering!

Bilasizmi, koʻp holatlarda bola qochib borgan yerida to oʻziga kelib olguncha, bir muddat yashab turishni istaydi. Shunday vaqtlarda, bolaning uydan chiqib ketganini bilgan insonlar koʻpincha hech kimga bu haqda xabar berishmaydi. Bu jarayonda ota-ona ahvoli ne kechishini tasavvur qilishmaydi. Agar ota-onaga xabar berishmasa ham, ichki ishlarga xabar berishsin. Bolalar koʻpincha oʻzi haqida maʼlumot bermaydi yoki notoʻgʻri maʼlumot berishadi. Bolaga bildirmay, rasmga olib bizga yuborishsa, uni rasmiga qarab kimligini aniqlab olish qiyin emas.

– Bola topildi. Qanday yoʻl tutiladi?

- Bola topilgach, birinchi navbatda u bilan voyaga yetmaganlar bilan ishlaydigan inspektor va psixolog shugʻullanadi. Bola nega uydan qochib ketgani sababi oʻrganiladi. Agarda bunga oilaviy mojaro sabab boʻlgan boʻlsa, bola bilan bir qatorda uning oila-aʼzolariga ham psixolog yordami koʻrsatiladi. Ham bola, ham uning oilasidagi muhit oʻrganilib, psixologlar xulosasiga koʻra, bolaning uyga qaytishi uning ruhiyatiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkinligi aniqlansa, bola uyga qaytarilmasligi ham mumkin.

Albatta, agar "toʻqliqqa shoʻxlik" qabilida, bola arzimagan sabab bilan ota-onasiga achchiq qilib, uydan chiqib ketgan boʻlsa, u albatta, qaytariladi. Lekin bordi-yu, bolaga ruhiy bosim oʻtkazilgan boʻlsa, bola uyiga qaytishni xohlamasa – u Yunusoboddagi Toshkent shahar IIBBga qarashli voyaga yetmaganlarni ijtimoiy-huquqiy himoyalash markaziga joylashtiriladi.

Agar uyidan chiqib ketgan voyaga yetgan qiz bola boʻlsa – Chilonzordagi xotin-qizlarni ijtimoiy qoʻllab quvvatlash markaziga joylashtiramiz.

Pandemiya boshlanishidan oldin bir voqea roʻy bergan: 15 yashar qiz uyidan chiqib ketib, qaytmagan. Keyin izlab, topganimizdan keyin maʼlum boʻldiki, qizning sevgan yigiti boʻlgan, ular uchrashib yurishgan. Kunlarning birida spirtli ichimlik isteʼmol qilishi oqibatida, qiz boyagi yigit bilan jinsiy aloqaga kirishgan. Bu hodisadan xabar topgan ona qizni kaltaklab, uydan haydagan. Voyaga yetmaganlar bilan ishlash inspektori qizni markazga olib keldi. Ham ona, ham qiz bilan psixologlarimiz ishlaganida, qiz oʻz xatosini tan olgan, bunday boʻlishini oʻzi ham istamaganini aytgan. Toʻgʻri yoʻlga oʻtishni, kelajakda oʻqishga kirishni istashini aytgan, ammo onasi uni qabul qilmadi. Qizning harchand "borimcha qabul qiling, boshqa bunday xatoga yoʻl qoʻymayman", degan zorlanishlari ona qalbini yumshata olmadi.  

Qiz hozircha xotin-qizlarni ijtimoiy qoʻllab quvvatlash markazida.

Mana shunday holatlarda bolaning oʻz oilasiga qaytishi imkoni yoʻq boʻlsa, u markazda qoldiriladi. Ammo bu keyingi jarayon va u koʻpincha sud tomonidan hal etiladi.

- Uydan qochib ketishlarning oldini olish mumkinmi? Nima maslahat berasiz?

- Har bir oilada oʻz sabr chegarasi boʻladi. Lekin aksariyat oilalarimizda bola tunu-kun nimani eshitadi: "Hoy, unaqa yurma!", "Hoy, unaqa gapirma!", "Hoy, unaqa qilma!"... Bolani tarbiyalash boshqa, uni urib, tazʼyiq oʻtkazish va irodasini sindirish boshqa. Fikrim, ota-onalar oʻz farzandida zarracha boʻlsa ham oʻzgarish seza boshladimi, albatta yaxshi gapirishsin. Birinchi navbatda bola bilan oʻrtoq boʻlib olish shart. Oʻsmir bolaning dunyoqarashiga kirib, oʻsha holatidan sekin olib chiqishga harakat qilish kerak. Psixologlar shunday ishlaydi - birinchidan oʻsha qochib ketgan bola dunyoqarashiga kirishadi-da, u kabi hayot tarzini kechirib, u bilan doʻst tutinib, keyin "voy, bunday qilish boʻlmapti-da, mana bunday qilib koʻrsak-chi", deya, toʻgʻri yoʻnaltirishadi. Soʻng, erishgan natijasini maqtab, yana ham toʻgʻriroq boshqa yoʻnalishlarni koʻrsatishadi. Shu tariqa, bolaning qiziqishini aniqlab, uning kelajagiga yordam berish mumkin. Bola olim boʻlishni xohlamasa, nima kerak uni bunga majburlab? Balki, u ich-ichida rassom boʻlishni xohlar va unda shunga qobiliyat bordir?..

Asosiy mavzular