06:57 21 Oktyabr 2020
Efir
  • RUB133.19
  • EUR12153.63
  • USD10371.76
Analitika
Havola olish
1181 0 0

Togʻli Qorabogʻ mojarosida Turkiya siyosiy aralashuvi, albatta, bor, — u hozirda salmoqli koʻlam olgan. Anqaraga bu nimaga kerak boʻldi, u nimaga erishmoqchi?

Petr Akopov

Qorabogʻdagi urush bizning Kavkaz ortida oʻz taʼsirimizni yoʻqotishga olib kelishi mumkin - bu haqda Rossiyada baʼzilar xavotir, boshqalari (rus imperializmiga qarshi abadiy kurashchilar) umid bilan tobora koʻproq gapirishmoqda. Modomiki, Rossiya boy berar ekan, bundan Turkiya yutadi - shu bois, mojaro tomonlari birini qatʼiy qoʻllab-quvvatlash va turklarni aralashish mumkinmasligi haqida ogohlantirish lozim. Aks holda hammasini qoʻldan boy beramiz — Armaniston yutqazib, Rossiyadan xafsalasi soʻnadi (va oʻz nigohlarini Gʻarbga qaratadi), turk koʻmagi samaradorliligiga ishonch hosil qilgan Ozarbayjonda ham Moskvaga nisbatan sovuqqonlik paydo boʻladi.

Turkiya Janubiy Kavkazda eng obroʻli kuchga aylanadi va oʻz maqsadiga erishish istagida Rossiyaga boshqa, birinchi navbatda, Suriya va Liviya yoʻnalishida qasddan xalal bera boshlaydi. Xullas, rus-turk urushlari davri qaytalaydi.

Bu kontseptsiya umuman olganda zararli va notoʻgʻri — Rossiya ushbu mantiqsiz urushda hech kimni qoʻllab-quvvatlamaydi va mintaqada oʻz taʼsirini yoʻqotmagan holda tez orada uning yakun topishiga erishadi. Ammo maqolamizning tepadagi qismida bayon etilgan xavotirlar turk rahbarlarining baland ovozda aytilayotgan bayonotlarini faol oziqlantirmoqda. Ular Rossiya rahbariyatidan farqli oʻlaroq, urushni yakunlashga chorlamasliklari ham mayli, balki yoʻl-yoʻlakay Rossiyadan ginalagan holda, Bokuni har qanaqasiga qoʻllab-quvvatlamoqda. Bir qarasangiz, Erdogʻan aynan hozir Togʻli Qorabogʻ mojarosi abadiy oʻz yechimini topishi, buyuk derjavalar esa bu masalada unga maslahat berishlari kerakmasligi haqida gapirayotgan boʻladi:

"AQSH, Rossiya va Frantsiya bu masalani 30 yildirki hech hal eta olishmayapti. <...> "Minsk uchligi" deya nom olgan guruh bu muammoga yechim topmadi. Aniqrogʻi, u bu masalani yechmaslik uchun qoʻldan kelgancha harakat qildi. Endi esa ular aqllilik qilishmoqda va vaqti-vaqti bilan tahdid solishmoqda. Toʻlov vaqti keldi. Ozarbayjon oʻz kindigini oʻzi qirqishi lozim".

Bir qarasangiz Turkiya tashqi ishlar vaziri Mevlyut Chavushoglu "Biz muzokaralar stoli atrofida ham, jang maydonida ham Ozarbayjon bilan birgamiz. Bu safsata emas. Ozarbayjonga qanday yordam kerak boʻlsa, biz bu koʻmakni koʻrsatishga tayyormiz", deydi va shu bilan birga "butun jahon hamjamiyatiga, xususan, KXSHT (OBSE)ga" ikkitalik standartlarga qarshi norozilik bildirishini aytib, murojaat qiladi:

"Bugun biz birgalikda Ukraina va Gruziya hududiy yaxlitligini qoʻllab-quvvatlamoqdamiz. Bu asoslangan va toʻgʻri pozitsiya. Ammo, ish Ozarbayjonga borib taqalgach, yerlari okkupatsiya qilingan Ozarbayjonni okkupant-mamlakat - Armaniston bilan tarozining bitta pallasiga qoʻyishadi. Bu pozitsiya tubdan notoʻgʻri va adolatsiz".

Yaʼni bu bilan Turkiya Rossiyaga oʻzining Qrimni tan olmaganini eslatmoqda. Turkiya Janubiy Osetiya va Abxaziya masalasida ham Rossiyani qoʻllab-quvvatlamaydi, endi esa Moskvaning olovga yogʻ quyishni bas qilishga doir chaqiriqlarini inkor etmoqda.

Nahotki Erdogʻan Putin bilan munosabatlarda chiziqni kesib, rus-turk hamkorligini zarba ostiga qoʻyishga qaror qildi? Turklar 2015 yilning noyabrida bizning Su-25mizni urib tushirgach, toʻqqiz oyga muzlatilgan munosabatlarni qayta tiklashga muvaffaq boʻlingan boʻlsa, yangi mojaroga ular dosh berolmasliklari mumkin.

Ammo, barcha jangovar ohanglarga qaramay, Turkiya Rossiya bilan munosabatlarni xatar ostiga qoʻyishni istamaydi - va arman-ozarbayjon urushiga aralashmaydi. Suriyadan olib kelib mojaro zonasiga tashlangan jangarilar haqidagi xabarlar, xuddi, arman Su-25ning turk F-16si yordamida yoʻq qilingani haqidagi xabarlar singari dezinformatsiya. Ammo, Turkiyaning siyosiy aralashuvi, albatta, bor — va u hozirda salmoqli koʻlam olgan. Anqaraga bu nimaga kerak, u nimaga erishmoqchi?

Rossiyani Janubiy Kavkazdan siqib chiqarmoqchimi? Ammo bu imkonsiz — Kavkaz bir necha asrlar davomida Rossiya va Turkiya uchun raqobat va toʻqnashuv zonasi boʻlib kelgan va bu toʻqnashuv yakunlariga koʻra, u bizning davlatimiz tarkibiga kiritildi.

SSSRning barham topishi Kavkaz ortining Rossiya taʼsir zonasidan chiqqanini anglatmasdi - hatto murakkab munosabatlar, undan soʻng Gruziya bilan kechgan urush (uning qulashi oqibatida, SSSR barham topganligi, Gruziyaning oʻzi shunga faol intilganligi) haqidagi faktni qabul qila olmagan) Moskvani mintaqadagi nazorat paketidan mahrum qilmagan edi.

Ha, Turkiya allaqachon Gruziyaning yarmini sotib olgan, ha, Ozarbayjon bilan "bir xalqning ikki davlati" munosabatlarda — ammo bu uch respublika tarixiy, iqtisodiy va insoniy jihatdan Rossiya bilan chambarchas bogʻlangan.

Hatto Rossiya Federatsiyasi bilan diplomatik munosabatlarga ega boʻlmagan Gruziya ham Rossiyaga muhtoj: Rossiyada yashovchi gruzinlar, shu jumladan, yirik biznesga egalari ham, keladigan rus turistlari singari respublikaning oʻzidagi Rossiyaning katta xususiy boyligi sanaladi. Ha, Gruziya NATO bilan oʻyinga kirishishga urinmoqda — ammo geografiyani alday olmaysan, Rossiya - davlat boʻlish rejasi amalga oshmagan Gruziyaning Shimoliy atlantika alyansiga kirishiga keskin qarshi.

Shu bilan birga Moskvani gruzin iqtisodiyotining sekin-asta turklashtirilishi ishlari ham koʻpam qiziqtirmaydi.

Turkiya Kavkaz ortidagi taʼsirini buyogʻiga ham kuchaytirishda davom etishi mumkin, ammo bunda u Rossiya pozitsiyalarini zaiflashtirish oʻyini evaziga mintaqadan Rossiyani siqib chiqarishga urinmasligi lozim. Erdogʻan esa oxirgi vaqtlarda aynan shunga intilmoqda. Qorabogʻdagi urushni qoʻllab-quvvatlash Erdogʻanga Rossiya Qorabogʻ masalasiga yechim topish uchun Turkiya bilan hamkorlikda ishlashga rozi boʻlishi uchun kerak.

Umuman olganda, Chavushoglu ham aynan shu haqda gapirgan edi:

"Prezidentimizdan Putinga takliflar boʻlgan edi, shuningdek, Lavrov bilan ham muzokaralar oʻtkazilgandi, ammo bu mojaro hech ham oʻz yechimini topmadi. Suriyada birgalikda harakat qilganimizdek, bu yerda ham birga ishlashga urindik, ammo buning iloji boʻlmadi. Urush toʻxtasin, deb aytishadi. Toʻxtasin. Yarashuv eʼlon qilish kerak, ammo shu bilan birga Armaniston okkupatsiya qilingan hududlardan ketishi lozim. Bu haqda aytilyaptimi? Yoʻq. Unda masala qanday yechim topadi? <...> Mana oʻttiz yildirki bu muzokaralar davom etib kelmoqda. Ular hech qanday natija keltirmayapti. Bu masalani hal etish uchun ular hech qanday aniq narsa taklif etilayotgani yoʻq. Biz yaxshi soʻzlar bilan bu maʼlumotni sheriklarimizga yetkazishga urinyapmiz. Ammo bu haqda faqatgina muzokaralar stoli atrofida gapirish yetarli emas. Bu xuddi kar odamga murojaatdek boʻlib qoladi. Shu bois, bu kabi jarayonlarni muzokaralar stoli atrofida ham, jang maydonida ham olib borish muhim. Biz shunday qilyapmiz. Biz bu yondashuvdan koʻplab marotaba naf boʻlganini kuzatganmiz".

Turkiya TIV rahbari ziddiyatlarni koʻrmayapti — yaʼni, agar Suriyada Rossiya bilan kelisha olgan ekanmiz, bu yerda ham shunday qilish nega mumkin boʻlmasin? Mumkin emas — negaki, Suriyada u yerda Rossiya paydo boʻlgan vaqtda toʻrt yildan buyon urush borayotgan edi, Qorabogʻda esa bu urush 1994-yilda yakun topgan. Mumkin emas - chunki Armaniston va Ozarbayjon Rossiya manfaatlari zonasiga kirgani kabi, Suriya ham Turkiya hayotiy manfaatlari zonasiga kirsa-da, Turkiya Suriyada hal qiluvchi taʼsirga ega emas edi. U yakka oʻzi hech qanday ish qilolmasdi — fuqarolar urushi borar, "ISHID"* jangarilari tobora koʻpayar, koʻplab tashqi oʻyinchilar, jumladan, AQSH ham u yerda harakat qilardi. Bashar Asadning mustahkamlanishiga olib kelgan Rossiya bilan hamkorlik, oqibatda Turkiya uchun foydali edi, chunki unga Suriya shimolida oʻz manfaatlarini himoyalashga yordam berardi. Ammo Moskvaga Qorabogʻda Anqara bilan kooperatsiya nega zarur? Rossiya bundan mutlaqo manfaatdor boʻlmagan urushni boshlab yuborish uchunmi?

Qorabogʻ masalasini muzokaralar stoli atrofida tartibga solishga yordam berish uchunmi? Ammo Turkiyaning vositachi yoki Ozarbayjon vakili sifatida paydo boʻlishi armanlarni faqatgina qoʻrqitib yuboradi. Eng asosiysi: Rossiyaga oʻz manfaatlari zonasida Turkiya pozitsiyalarining mustahkamlanishiga yordam berish nega kerak? Turklar va ozarbayjonlar - bu deyarli bir xalq boʻlgani uchunmi?

Ammo ruslar va ukrainlar ham bir, biroq Turkiya Gʻarbning Ukrainani atlantizatsiyalash stavkasini qoʻllab-quvvatlamoqda. Turkiya Erdogʻan davrida mustaqillik dinamikasini oshirgani, oqibatda Gʻarbga intilish susaygani va Rossiya bilan munosabatlar kuchaygani (bunda S-400 xaridi ramziy voqea boʻldi) bilan, Turkiya hamon NATO aʼzosiligicha qolmoqda.

Maqsadi faqatgina Rossiyani tiyib turish emas, balki davlatimizni butun sobiq ittifoq hududidan siqib chiqarishga qaratilgan Alyans aʼzosi. Turkiya Kavkazda NATO aʼzosi emas, balki milliy davlat sifatida qudratli kuchga ega boʻlmoqchimi? Bu hozircha shunday, oʻn yildan keyinchi, nima boʻladi? Yoki - mabodo Erdogʻanni sodiq natochilar almashtirsa-chi?

Turkiya qachonki NATOdan chiqib, deylik, Yevroosiyo ittifoqiga kirganida, oʻshanda u sobiq SSSRning turkiy xalqlari - xuddi oʻsha Qozogʻiston bilan deylik, yagona maydonda hozir boʻladi, oʻshanda Ozarbayjon ham albatta, unga talpinadi.

Hozircha Turkiya Kavkaz orti siyosatida faqatgina bitta usulda ishtirok etishi mumkin — Ozarbayjonni Qorabogʻ tugunini kuch bilan yechishga chaqirishdan tiyilish orqali. Armaniston-Ozarbayjon mojarosi harbiy yechimga ega emas, bu oʻrinda Rossiyaning ishtiroki va taʼsiri urushni maʼnosiz qilayotganini aytmasa ham boʻladi. Rossiya va Turkiya birgalikda juda koʻp narsalarga erishdi — va oʻz harakatlarini jahon maydonida muvofiqlashtirishda davom etsa, yanada koʻproq ishlarni amalga oshirishlari mumkin.

Oʻta murakkab, shu ondayoq yechimni talab etmaydigan (va yechimi boʻlmagan) qorabogʻ tuguni tufayli butun boshli Rossiya-Turkiya munosabatlarini zarba ostiga qoʻyish oʻta telbalik boʻlar edi va ishonch bilan aytish mumkinki, Rajab Erdogʻan bunday ishga aniq qodir emas.

Keskin soʻzlar, ammo strategik qarash (birinchi navbatda Turkiya milliy manfaatlari), oqilona harakatlar va Vladimir Putin bilan kelisha olish qobiliyati - Rossiya-Turkiya hamkorligining misli koʻrilmagan yuksalish davriga aylangan 17 yillik munosabatlarini xuddi mana shu xususiyat ajratib turardi. Bu munosabatlar Kavkaz uchun rus-turk urushlari natijalarini kavkaz ortiga qaytarishga urinishgamas, balki kelajakka yoʻnaltirilgan edi.

*Rossiyada taʼqiqlangan terroristik tashkilot.

Asosiy mavzular