17:41 07 Avgust 2020
Efir
  • RUB137.46
  • EUR12021.09
  • USD10209.86
Kolumnistlar
Havola olish
69610

Jahon energetikasining boshlangan transformatsiyasi energiya manbalarining “turlari ichidagi” va “turlararo” keskin kurash bilan birga kelmoqda: energiyaning yangi manbalari eskilari bilan raqobatlashmoqda.

Aleksandr Sobko. Jahon energetikasining boshlangan transformatsiyasi energiya manbalarining “turlari ichidagi” va “turlararo” keskin kurash bilan birga kelmoqda: energiyaning yangi manbalari eskilari bilan raqobatlashmoqda.

Oʻz navbatida, “ketayotgan” (tez boʻlmasada, yaqin oʻn yilliklar ichida) deb eʼlon qilingan neft va gaz ishlab chiqaruvchilari ham, yigirma-oʻttiz yil ichida ularning mahsulotlari bunday hajmlarda kerak boʻlmay qolishi va qisman sotilmay qolib ketadi deb qoʻrqib bir-birlari bilan raqobat qilishmoqda.

Bu, keskin inqiroz loyihalarning yangi toʻlqinini keyinga qoldirganida ayniqsa, STG sektorida yaqqol koʻrinmoqda. Shunga qaramay, kompaniyalar ortiqcha ishlab chiqarish xavfiga qaramay, yangi zavodlar qurilishiga qaytishni rejalashtirmoqdalar, deb yozadi Aleksandr Sobko RIA Novosti uchun.

Ushbu raqobatda kim muvaffaqiyatliroq boʻlishini qanday tushunish mumkin? Nolga yaqinlashishda biz avval past uglerodli energiya manbalarini bozorda qoʻllab-quvvatlash choralarini tushurib yuboramiz. Shunda biz oʻz tovarlari uchun minimal narxni taklif qilgan gʻalaba qozonishini hisoblab chiqishimiz mumkin. Minimal narx esa, oʻz navbatida, tannarxga qarab belgilanadi. Koʻrinishidan, hammasi oddiy. Aslida, energetik va ayniqsa qayta tiklanadigan energetika kabi koʻp kapital talab qiladigan sohalarda energiya yoki energiya tashuvchilarning qazib olish/ishlab chiqarish xarajatlari toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiya qilingan mablagʻlar qiymatiga bogʻliq, va biz buni oddiy misollar yordamida muhokama qilgan edik.

Yangi misol: Ispaniyada energiyani shamol yordamida ishlab chiqarish iqtisodini tahliliga bagʻishlangan hisobot chop etildi, koʻplab loyihalar oʻrganib chiqildi. Shuningdek, mualliflar mablagʻlar qiymatining taʼsirini ham namoyish etdilar: ishlab chiqarilgan megavatt-soat elektr energiyasining qiymati 46 dan 127 dollargacha boʻlgan narx oraligʻida deyarli uch baravar oʻzgargan, moliyalashtirish qiymati oʻzgarishi noldan (kredit boʻyicha foizlarni toʻlash yoki kiritilgan kapital boʻyicha daromad toʻlash nuqtai nazaridan “tekin pullar”) 15 foizgacha. Farq hayratlantiradi.

Lekin sarmoyalangan kapitalning asli qiymati qanday? Birinchidan, bu kredit qiymatiga bogʻliq ekanligi aniq. Va dunyodagi biz hozirda guvohi boʻlib turgan asosiy stavkalarning pasayishi salbiy darajaga tushishi qandaydir tarzda kreditlar boʻyicha foiz stavkalariga ham taʼsir qiladi. Bularning barchasi qayta tiklanadigan energiya loyihalarini energetika sohasidagi eng katta kapital qoʻyilmalarni talab qiladigan loyihalar sifatida qoʻllab-quvvatlaydi.

Ammo bu, voqeaning faqat yarmi. Investitsiya qilingan kapital oʻz mablagʻlari va qarz mablagʻlari yigʻindisidan iborat. Bu holda, oʻz mablagʻlarining foydagarchiligi kreditga olingan mablagʻlarga nisbatan yuqori boʻlishi kerak (oʻz mablagʻlariga xatar koʻproq, chunki kreditlar birinchi navbatda qaytariladi). Bu yerda yana boshqa bir korrelyatsiya paydo boʻladi: qarz mablagʻlari ulushi qanchalik koʻp boʻlsa, energiya tashuvchi yoki energiya ishlab chiqarishning tannarxi shunchalar arzonroq boʻladi.

Shamol energiyasi boʻyicha xuddi shu hisobotda modelli hisoblash misoli emas, balki real loyihalarni tahlil qilish misoli keltirilgan: qarz mablagʻlarning ulushi 85 foiz holatida tannarx 40-60 yevro (bir megavatt/soat) atrofida va aksincha, qarz ulushi 10-15 foizni tashkil etsa, tannarx 160 yevroga yaqinlashadi.

Savol tugʻiladi: nimaga unda barcha kompaniyalar faqat qarz mablagʻlari bilan ishlamaydi? Darhaqiqat, bunday tendentsiya mavjud. Agar ilgarilari yirik neft va gaz konlarini rivojlantirish asosan kompaniyalarning oʻz mablagʻlari hisobidan moliyalashtirilgan boʻlsa, qayta tiklanadigan energetikaning yangi loyihalariga jalb qilingan mablagʻlarning katta hajmi hosdir.

Klassik neft va gaz loyihalarida ham, shuningdek, karzlar ulushi 70 foizgacha, baʼzan kamroq, kuzatilmoqda. Ammo nega unlari, arzonroq va foydalidir boʻlsa, toʻlaligicha kredit hisobiga moliyalashtirib boʻlmaydi? Buning sabablari aniq: xavflar. Muvaffaqiyatsizlikka duch kelinsa, oʻz mablagʻlarining ishtiroki koʻp hollarda hech boʻlmaganda kreditorlar bilan hisob-kitob qilishga imkon beradi. Boshqa tomondan, kreditorlarning oʻzlari ham, ushbu loyihani amalga oshirayotgan kompaniya ham oʻz mablagʻlarini bu loyihaga investitsiya qilgan boʻlsa, qarz berishga tayyor.

Va bu yerda nima sababdan qayta tiklanadigan energetika loyihalarida qarz mablagʻlarining katta ulushi va kreditlashning stavkalari past boʻlishi aniq boʻladi. Ularning xatarlari minimal deb hisoblanadi.

Birinchidan, hech boʻlmaganda, yaqin vaqtlargacha shunday boʻlgan: elektr energiya belgilangan narxlarda sotib olinadi.

Ikkinchidan, uzoq muddatli istiqbolda oʻnlab yillar davomida ularda energetika sektorini dekarbonizatsiya qilish sharoitida talabning pasayishi xavfi yoʻq deb hisoblanadi. Voqealar shu tarzda rivojlanishi shart emas (masalan, elektrenergiya narxlari pasayishi va kafolatli sotib olish tobora kamayishi), ammo qaror qabul qilishda aynan shu mantiqqa tayaniladi.

Bularning barchasi neft va gazga ham taalluqlidir, faqat energiya uzatish va dekarbonizatsiya xavfi fonida minus belgisi mavjud. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, kompaniyalar yangi neft va gaz loyihalarining faqatgina yuqori daromadliligi shartidagina investitsion qarorlarni qabul qilishga tayyor. Aynan shu taniqli tartibga soluvchi xavflarni aks ettiradi va agar narxlar kutilganidan past boʻlsa, hech boʻlmaganda natijada nol bilan chiqish imkonini beradi (chunki daromadlilik oldindan aytib boʻlmaydigan kelajakdagi narxga ham bogʻliq). Natijada, yangi neft qazib olish uchun investitsion qarorni qabul qilish uchun zarur boʻlgan daromad darajasi endi 20 foizdan oshdi, STG uchun esa – 10 foizdan oshadi. Taqqoslash uchun: “shamol” va “quyosh” uchun – endilikda besh foizdan kam. Daromadlilik darajasi qancha yuqori boʻlsa, boshqa barcha teng shart-sharoitlarda tannarx ham shunchalik yuqori boʻladi.

Bunday holatlar nimaga olib keladi? Yaqinda yangi energiya sohasiga sodiq boʻlgan Goldman Sachs investitsion bankining Carbonomics tadqiqotida boshqalar qatorida, quyidagi xulosalar chiqarildi.

Stanok-kachalka
© Sputnik / Aleksandr Melnikov

Birinchidan, neft va gaz transmilliy korporatsiyalarining investitsiyalarida yangi energetika sohasi tomon keskin burilishlari kutilmoqda.

Avvalroq muhokama qilganimizdek, yashil energiyaga sodiqlik va energetik oʻzgarishga tayyorlik toʻgʻrisida koʻplab bayonotlarga qaramay, neft va gaz kompaniyalari oʻz kapital qoʻyilmalarining atigi uch foizini qayta tiklanadigan energetikaga yoʻnaltirmoqdalar. Ammo yaqin yillarda, 2020-2021 yillarda, Goldman Sachs hisob-kitoblariga nazar tashlasak, ushbu ulush keskin ravishda 10-15 foizgacha koʻtariladi.

Ikkinchisi va eng muhimi. Ushbu jihatlar fonida, prognoz 2020 yilda biz bozorda hali ham neft va suyultirilgan gaz tanqisligini koʻrishimiz mumkinligini taxmin qilmoqda. Bu paradoks tuyuladimi? Shuni yodda tutishimiz kerakki, taqchillik davri (va shunga mos yuqori narxlar ham) yigirma yilga choʻzilmasligi ham mumkin, yirik loyihalarga investitsiyalar qoplanishi aynan shuncha vaqtni oladi.

Oʻz navbatida, STG tanqisligi shubha ostida qolayotganini taʼkidlaymiz (ishtirok etishni istaganlar juda koʻp: bu juda arzon gazga ega Qatar va toʻlaqonli bozor qoidalariga xos boʻlmagan qarorlar qabul qilinishi mumkin boʻlgan AQSH). Ammo neft sohasida mavjud past narxlar va yetarlicha investitsiyalar kiritilmasligi fonida taqchillik deyarli amalga oshishi mumkin.

Amerikaning ExxonMobil va Chevron transmilliy korporatsiyalari hiyla ishlatishga va dunyodagi anʼanaviy ishlab chiqarishlarining bir qismini slanets qazib olishga almashtirishga qaror qildi. Bunda investitsion tsikl qisqaroq va kelajakda talabning pasayishiga munosabat bildirosh osonroq. Ammo joriy narxlarda bu yechim ham eng maqbul koʻrinmaydi.

Xulosa qilamiz. Qaysi energiya manbai arzonroq degan savolga oddiy javoblar yoʻq. Barchasi investitsiyalarning daromadliliga bogʻliq, u esa hatto bir hil energiya tashuvchi doirasidagi loyihalarning har birida oʻzgarishi mumkin. Va neft va gaz va yangi energiyani taqqoslashda baʼzan bir necha baravarga farq qilishi mumkin.

Eng sodda koʻrinishda bu qarama-qarshi taqqoslashdir, bunda qayta tiklanadigan energiya manbalari yangi loyihasi arzon kredit olishi mumkin, yangi koʻmir loyihasi esa uni foizlaridan qatʼiy nazar ololmaydi - baʼzi banklar koʻmirni moliyalashtirishdan bosh tortmoqda.

Oʻz navbatida, daromadlilik har qanday holatda ham kelajakdagi narxlarga bogʻliq, narxlarni esa faqat bashorat qilish mumkin. Natijada, tannarx - oʻzining ichidagi bir narsa boʻlib chiqmoqda.

Agar buni oʻqiyotgan odamda kutilmaganda, yuqorida muhokama qilingan holatlar uni kelajakdagi dunyo energetikasini bashorat qilishda yordam bermadi degan taassurot qoldirgan boʻlsa, demak shunday boʻlishi kerak.

Hozirgi vaqtda energetika sohasi duch kelayotgan noaniqliklar yigʻindisi yangi norma boʻlib qolmoqda. Yuqorida keltirilgan moliyaviy jihatlardan qisman paradoksal xulosalar esa faqat ushbu noaniqlikni taʼkidlaydi.

Asosiy mavzular