18:08 22 Sentyabr 2020
Efir
  • RUB136.28
  • EUR12210.60
  • USD10315.62
Kolumnistlar
Havola olish
453 0 0

Qariyb 13 milliard dollar qiymatidagi tarixdagi eng qimmat jangovar kema hali ham xizmatga tayyor emas, garchi u 2017 yil may oyida dengiz flotiga kiritilgan boʻlsa ham.

TOSHKENT, 21 iyul - Sputnik, Andrey Kots. Amerikaning yangi avlod “Djerald Ford” superaviatashuvchisi yana muammoga duch keldi – shu kunlarda AQSH Harbiy-dengiz kuchlari rahbariyati loyihadan bir qator yuqori martabali mutaxassislarning chetlatilishini maʼlum qildi. Amerika OAVlari buni “suzuvchi aerodrom”ning tajribali foydalanishida aniqlangan koʻplab kamchiliklar bilan bogʻlamoqda. Qariyb 13 milliard dollar qiymatidagi tarixdagi eng qimmat jangovar kema hali ham xizmatga tayyor emas, garchi u 2017 yil may oyida dengiz flotiga kiritilgan boʻlsa ham. Nima uchun “Djerald Ford”ning omadi bu qadar chopmayotgani - RIA Novosti materialida.

Kelajak kemasi

Eng qudratli aviatashuvchini ishlab chiqilish 1990-yillar oʻrtalarida boshlangan. Kemaga 2005 yilda asos solingan. Harbiy-dengiz kuchlari qoʻmondonligining rejalariga koʻra, u 1960-yillarning boshlaridan xizmatda boʻlgan Amerikaning birinchi yadroviy aviatashuvchisi boʻlgan “Enterprayz” oʻrnini egallashi kerak edi. Deyarli oʻn yil davomida qurilganidan soʻng u 2013 yilning kuzida suvga tushirilgan. Suv sigʻimi 100 ming tonnadan ortiq boʻlgan “Djerald Ford” dunyodagi eng katta suv sirtidagi jangovar kemadir.

Superaviatashuvchining loyihadagi imkoniyatlari chindan ham hayratlantiradi. Uzunligi 337 metr, kengligi 78 metr va balandligi 76 metr boʻlgani bilan, 30 uzel (soatiga 56 kilometr) tezlikka erisha oladi. Bunday tortishishni quvvati 700 megavattdan boʻlgan ikkita Bechtel A1B yadroviy reaktori tomonidan taʼminlanadi. Suzish avtonomligi deyarli cheksiz, faqat yuz kunda bir oziq-ovqat zaxiralarini toʻldirib turish kerak.

“Djeral Ford” aviaqanotida turli maqsadlarga moʻljallangan yuzga yaqin samolyotlar, shu jumladan F/A-18E/F Super Hornet, F-35C, qiruvchi samolyotlari, elektron qarshilik yaratish samolyotlari, E-2D Hawkeye uzoq radiolokatsion aniqlash samolyotlari, C-2 Greyhound transport samolyotlari. Bundan tashqari, aviatashuvchi MH-60R/S vertolyotlari va dronlarni joylashishi va jangovar ishlatilishiga ham moʻljallangan.

Garchi konstruktorlar koʻplab zamonaviy texnologiyalardan foydalanib, bortda jarayonlarning aksariyatini avtomatlashtirishning yuqori darajasiga erishgan boʻlsa-da, “Djeral Ford”ning ekipaji hanuz koʻp sonli - 4,5 ming kishidan iborat.

Korpusi bundan avvalgi “Nimits” sinfidagi kemalar korpusi bilan deyarli bir xil. Eʼtiborga molik farqlardan biri shundaki, nisbatan ixcham bino orqa tomonga yaqin joylashtirildi. Parvoz palubasi sirti kengaytirildi, uning joylashuvi esa qurol-aslaha va samolyotlarning tezroq jildirilishiga imkon yaratadi. “Djeral Ford”ning “nou-xau”si - odatiy bugʻli katapulta oʻrniga elektromagnit katapulta. Ushbu qurilmalar samolyotlarni yumshoqroq tezlashtiradi va uchuvchilarga bosim kamroq boʻladi.

Qiyin bola

Aviatashuvchi 2016 yilda foydalanishga topshirilishi kerak edi. Ammo Bloomberg xabariga koʻra, “Djeral Ford” jangovar sinovdan oʻta olmagan. Birinchi marta dengizga chiqishdan oldin ham, kemada koʻplab nosozliklar aniqlangan, ularning baʼzilari esa faqat qayta loyihalash orqali bartaraf etilishi mumkin edi. Birinchi navbatda, elektromagnit aerofinisherlar (samolyotlarni toʻxtatib qoluvchi moslama-tahr.) sust ishlashini koʻrsatdi - ishlab chiquvchilar ularni 1600 samolyotni uzilishlarsiz qabul qilishlari mumkinligini taʼkidlashgan, ammo amalda bu 25 dan oshmadi. Elektromagnit katapulta esa eʼlon qilingan toʻrt ming oʻrniga atigi toʻrt yuzta parvozni taʼminladi holos.

Shuningdek, Pentagon komissiyasida samolyot liftlarida qoniqish hosil boʻlmadi - kemaning butun jangovar ishiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan muammolar aniqlandi. Ushbu muammo hanuz hal qilinmadi - 11 ta liftdan faqat ikkitasi keragiday ishlaydi, bu jangovar tayyorgarlikni jiddiy ravishda cheklaydi. Va nihoyat, dastlabki sinovlar davomida mutaxassislar yangi loyihadagi aviatashuvchilar uchun maxsus yaratilgan istiqbolli radiolokatsion stantsiyalar bilan bogʻliq muammolarni aniqladilar.

Shunga qaramay, 2017 yil 8 aprel kuni “Djeral Ford” dengizga yoʻl oldi va 31 may kuni kema AQSH Harbiy-dengiz kuchlari tarkibiga kiritildi. Biroq, qiyinchiliklar tugamadi. Safar davomida suzuvchi valning quvvatlovchi podshipniklari tez ishdan chiqdi. Kema portga qaytarildi, nosozlikni tuzatishga bir necha oy ketdi.

U yogʻiga battarrogʻi roʻy berdi. 2018 yilda, dengiz sinovlari paytida, kuchlanish uskunasi ishdan chiqa boshladi. Xabarda aytilishicha: "Kema oʻz yadroviy reaktorlari tomonidan ishlab chiqarilgan energiyani suzdiruvchi val harakatiga aylantirishida qiynalmoqda”. Aviatashuvchi taʼmirlash uchun portga yetkazildi. Bir yil oʻtgach, kuchlanish uskunasi yana ishdan chiqdi – “Djerald Ford” yana portda qoldi.

“Tsirkon”ga qarshi

Koʻp kamchiliklar bartaraf qilingan boʻlsa-da, liftlar va elektromagnit katapultalar doim ishdan chiqmoqda. Bir oy oldin, katapultalarni boshqarish tizimi ishdan chiqdi. Bortdan parvozlar besh kunga toʻxtatildi.

Va eng muhimi, yangi modadagi katapultalar, beshinchi avlod F-35C qiruvchi samolyotining palubali versiyasini shunchaki quvvati yetishmasligi sababli osmonga koʻtarishga qodir emasligi aniqlandi.

Va shunga qaramay, hukumat superaviatashuvchilar dasturini moliyalashtirishga tayyor. Gʻarb ekspertlarining sharhlariga koʻra, seriyaning yetakchi kemasi 2022 yilgacha toʻliq jangovar tayyorgarlikka yetadi. Yana bir aviatashuvchi – “Djon Kennedi” qurilmoqda. U oʻtgan yilning oktyabr oyida suvga tushirildi, flot tarkibiga esa 2024 yilda kiritilishi kerak. Ilgari Pentagonda “Nimits”larni oʻrnini egallashi uchun ushbu turdagi oʻn-oʻn ikki kemaga ehtiyoj borligi haqida gapirilgan.

Ammo bu rejalar amalga oshishi haqiqatdan yiroqroq. Vazirlikda hozirda AQShning shunday yirik aviatashuvchilar flotiga ehtiyoj bor-yoʻqligi borasida bahslar ketmoqda. Pentagon rahbari Mark Esper kichikroq koʻlamdagi Harbiy-dengiz kuchlariga qiziqish bildirayotganini maʼlum qildi. Tez orada flotning yangi tuzilmasi mashqlar va manevrlarda sinovdan oʻtkaziladi, kuzda esa u tasdiqlanadi. Qabul qilingan kontseptsiyaga koʻra, Harbiy-dengiz flotida aviatashuvchilar soni kamayadi, ammo suv sigʻimi kichikroq kemalar, xususan, fregatlar soni koʻpayadi.

Ehtimol bu, katta va ogʻir aviatashuvchilar Rossiya va Xitoyning soʻnggi kemalarga qarshi raketalari uchun juda oson nishon boʻlganligi bilan bogʻliq. 2022 yil Rossiya Harbiy-dengiz floti tarkibiga istiqbolli gipertovushli “Tsirkon” raketalari qabul qilinadi. Ayni paytda raketa sinovlardan oʻtmoqda: turli tashuvchilar sirtidan uchirishning oʻnga yaqin sinovi kutilmoqda. Taxmin qilinishicha, parvoz masofasi Amerika aviatashuvchilarining paluba samolyotlari harakati radiusidan oshadi, toʻqqiz Max raqamiga yaqin tezligi esa bu raketani kemalar havo mudofaasi tizimlari uchun dahlsiz qiladi. Amerikaning The National Interest nashri “Tsirkon” har qanday suzuvchi aerodromda “darcha ochishga” qodirligini tan oldi.

Asosiy mavzular