03:06 29 Sentyabr 2020
Efir
  • RUB132.07
  • EUR12003.57
  • USD10321.21
Kolumnistlar
Havola olish
68810

Amerikaning hozirgi milliy ofati birinchi navbatda Iroqdagi muvaffaqiyatsiz avntyurasidan keyin boshlandi.

AQShning hozirgi milliy ofati birinchi navbatda Iroqdagi muvaffaqiyatsiz avntyurasidan keyin boshlandi (yoki qoʻzgʻatildi): bu hozirda xuddi yaqqol boʻlgan qator voqealardan kelib chiqqanday. Amerikada endigina chop etilgan bu kitob nafaqat 2003 yil mart oyida Iroqqa aralashuvni qanday va kim tomonidan amalga oshirilganligi batafsil tahlil qilingani uchun yaxshi. Shuningdek, u gap nafaqat oʻsha paytda hukmronlik qilgan guruh - Jorj Bush va boshqalarning nomuvofiqligidaligi toʻgʻrisida munozalaralni keltirib chiqarmoqda.

"Nomuvofiqlik qayerdan kelib chiqadi?" kabi chuqur sabablar ham mavjud... Gap Robert Dreyperning "Urushni boshlash. Bush maʼmuriyati qanday qilib Amerikani Iroqqa qanday qilib jalb qildi" (To Start a War, by Robert Draper, kitob nomi -tahr.) asarida. Muallif Bush oilasi bilan doʻstona munosabatlarda boʻlgan - bu kitobni yozishni boshlagan paytgacha: shundan sobiq prezident u bilan gaplashmay qoʻydi. Boshqalar bu ishni qilmadi. Dreyper oʻsha davrning yuzlab amaldorlari bilan suhbatlarni yigʻdi, bu matnni koʻp ham oʻqilmaydigan, ammo juda foydali qiladi.

Keling, masalani bizning zamonamizning odami koʻzi bilan koʻrib chiqaylik - bu amerikalik boʻlishi shart emas. Iroqdagi urush Amerika va dunyoga nima olib keldi?

1. Eng ravshani: 90-yillarning oxiridagi dunyoda hozir uni boshqarayotgan yagona super qudratli davlat mavjud degan tasavvurlar puchga chiqdi. Chunki super qudratli davlat barchaga zaifligi aniq raqib bilan urushda albatta gʻalaba qozonishi mumkinligini koʻrsatdi (60-70-chi yillarda Hindixitoydan farqli oʻlaroq), ammo bunday gʻalaba gʻolibni ham yakson qiladi.

2. Maʼlum boʻldiki, bunday vaziyatda eng yaqin ittifoqchilar (Germaniya va Frantsiya), shuningdek, xayrixoh hamkorlar (Rossiya) ham oʻz nuqtai nazariga ega boʻlishi mumkin va kerak boʻlganda Amerikani eʼtiborsiz qoldirishi mumkin.

3. Shunday boʻldiki, bir mamlakatni (yaʼni Iroqni) egallab olgan Amerika oʻzining moliyaviy va boshqa qudrati boʻlishiga qaramay, bu mamlakatni baxtli va gullab-yashnayotgan qila olmadi. Demak, AQShning (va Gʻarbning) siyosiy va qadriyatlari tizimlari eksportga mos emas, bu dunyodagi oʻnlab davlatlarning toʻgʻri fikrlashi va xatti-harakatlariga olib keladi. Yaʼni, Amerikasiz ham nafaqat yashash mumkin, balki zarurdir ham.

4. Va Amerika jamoatchiligining bugungi kundagi butun boshqaruv tizimining boʻlinishi va mafkuraviy inqirozi toʻgʻrisida hali izlanishlar olib borilmagan savoli bor, moliyaviy jihatlarini gapirmasa ham boʻladi - agar Iroq avantyurasi boʻlmaganida mamlakatda bu falokat sodir boʻlarmidi? Qanday boʻlmasin, Iroq bunga muhim hissa qoʻshdi.

Dreyperning kitobi birinchi navbatda bizga koʻrinishidan tasodifiy syujetni yoritib bermoqda: Amerika razvedkasining tanazzulga uchraganini. Maʼlum boʻlishicha, 90-chi yillarning oxirida Markaziy razvedka boshqarmasi Bill Klinton maʼmuriyatida agentlikni bir necha qismga boʻlinib ketish ehtimoliga qadar muammolarga duch kelgan. Ammo 2001 yil 11 sentyabrda terakt sodir boʻldi va boshqarmaning oʻsha paytdagi rahbari Jorj Tenetda taʼsir doirasini tiklashga umidlar paydo boʻldi.

© Sputnik / Dmitriy Vinogradov

Aytgancha, 90-chi yillarda Markaziy razvedka boshqarmasining muvaffaqiyatsizliklari oʻzining va turlicha sabablari boʻlgan, ammo keyinchalik kulgili vaziyat yuzaga keldi - aynan Yaqin Sharqda (bu butun Iroq voqeasi natijalariga koʻra maʼlum boʻldi) aqlli va qobiliyatli mutaxassislar yetishmasligi ayon boʻldi. Keyin esa Tenet isbotlab boʻlmas narsani isbotlash kerak boʻlib qoldi - Iroq yetakchisi Saddam Husayn 11 sentyabr terror hujumini amalga oshirgan "Al-Qoida"* bilan yashirin ittifoqchiligini va AQShga qarshi ommaviy qirgʻin quroli tayyorlayotganini isbotlashi kerak edi.

Bunday holatlarda yomon razvedka oʻzini qanday tutadi? U soxta narsalarni tayyorlab, ularga ishonishni soʻraydi. Darvoqe, 2003 yil bilan taqqoslaganda vaziyat deyarli oʻzgarmadi, "Rossiyaning Amerika saylovlariga aralashishi" haqidagi yaramas voqea ham sohta materiallarga asoslangan edi. Umuman olganda, aqlli razvedka davlatga katta pul tejab beradi, ahmogʻi katta muammolarni keltirib chiqaradi.

Ammo bitta idoraning muvaffaqqiyatsizligi – bu kamdan-kam uchraydigan hol. Agar Jorj Bush shaxsan va u tayinlagan odamlar MRBdan bu kabi soxta maʼlumotlarni talab qilmagan boʻlganida, Iroqda falokat roʻy bermagan boʻlardi. Ha, Tenet oʻz idorasini Saddam AQSH uchun tahdid degan fikrni "ommaga sotadigan" agentlikka aylantirdi. Ammo uni bunga oʻsha davrning deyarli barcha asosiy qahramonlari - Mudofaa vaziri oʻrinbosari Pol Vulfovits va uning boshligʻi Donald Ramsfeld, vitse-prezident Dik Cheyni va birinchi navbatda prezidentning oʻzi majburlashdi.

Ular buni nima sababdan qildilar? Chunki ular globalizmning mafkurachilari boʻlgan, yaʼni Amerikaning butun dunyo boʻylab toʻsiqlarsiz yetakchiligini. Hatto  oldingi lavozimlarida ham, 90-chi yillarning oxirlarida ular Kongress tomonidan "Iroqni ozod qilish toʻgʻrisida" qonun qabul qilinishiga erishdilar, komissiyalar tuzdilar, va bu komissiyalar aslida MRBni Iroqdan (va shu bilan birga Eron va Shimoliy Koreyadan) kelib chiqqan "tahdid"larga eʼtibor bermaganlikda aybladilar. Terrorchilar Nyu-Yorkka hujum uyushtirganlarida esa, mamlakat boshqarib boʻlmaydigan isteriyaga shoʻngʻidi, va bundan bu odamlar foydalanmay qoʻymadi.

Bushga kelsak, kitobga koʻra, u uchun Saddam nafakat shunchaki hayvon emas, balki uni hokimiyat ustida qoldirish misli koʻrilmagan ish boʻlgan. Va boshqa notoʻgʻri chet davlatlar rahbarlarini ham: nihoyat Amerikani hozirda oʻsha yagona super qudratli davlat ekanligini koʻrsatish vaqti keldi.

Natijada: Dreyperning soʻzlariga koʻra, maʼmuriyatda Iroqda urush boshlash-boshlamaslik toʻgʻrisida birorta ham munozara boʻlmagan. Faqatgina qachon va qanday amalga oshirish kerakligi haqida gaplar boʻlgan holos.

Bu qanday vaziyat boʻldiki, hokimiyat ustida tayyor gʻoyalari bor odamlar boʻlgani va ularning qoʻl ostida boʻlganlar faqatgina ushbu oldindan belgilab qoʻyilgan gʻoyalarga mos keladigan dalillarni taqdim etishlari kerak. (Aytgancha, xuddi shunday holat ham bugun AQShda sodir boʻlmoqda, lekin asosan Xitoyga nisbatan; kechagina shunga oʻxshash narsalar Rossiyaga nisbatan ham sodir boʻlgan).

Xullas, gʻoyalar oldindan qoʻyilsa va dalillar ham ularga mos kelishi kerak boʻlsa - bu davlatning hukmron sinfining johilligi va tanazzuli deb ataladi. Va umuman, uning oʻqimishli sinfining tanazzulga uchrashi ataladi. Agar biron bir prezident, bosh vazir yoki qirollarni qandaydir tarzda almashtirib boʻlsa, butun millat ancha murakkabroq. Bu fikr Dreyperning kitobiga munosabatlarda tez-tez uchrab turibdi: "Bizning jamiyatimiz ziyoga qarshi", "maktablarimiz koʻrinishidan tarixni, jamiyatshunoslikni, madaniyatni oʻrgatayotganday, ammo aslida koʻpincha pul yigʻib, buning evaziga taʼlim berganday boʻlmoqdalar"...

AQShda va uning ittifoqdosh mamlakatlarida taʼlimning tanazzulga uchrayotgani haqida 90-chi yillarda jiddiy muhokama eta boshladilar, koʻrib turganimizdek, "Iroq" va boshqa muammolarning ildizlari shu davrdan unib chiqmoqda. Va bu suhbatlar yaqin orada tugamaydi.

* Rossiyada taqiqlangan terrorchilik tashkiloti.

Manba: RIA Novosti.

Asosiy mavzular