00:41 04 Dekabr 2020
Efir
  • RUB137.48
  • EUR12473.23
  • USD10427.38
Kolumnistlar
Havola olish
69701

Rossiya Kavkazga yana bir marotaba tinchlik olib keldi - Ozarbayjon va Armaniston bilan kelishuv asosida Togʻli Qorabogʻda jangovar harakatlar toʻxtatildi.

Togʻli Qorabogʻ bilan bogʻliq boʻlgan 9-10 noyabrning voqealari hali uzoq vaqt davomida harbiy va siyosiy tahlilchilar tomonidan oʻrganiladi.

Qisqa qilib aytganda, ushbu notinch hududda bir sutka davomida urush tinchlikka aylandi, front chizigʻi esa Rossiya harbiy qoʻshinlari joylashgan joyga aylandi. Eslatib oʻtamiz, bundan biroz oldin Rossiya ushbu hududdachi siqib chiqarilmoqda, degan vahimalar tarqatilayotgan edi.

Dasttlab, tinchlik oʻrnatilishidan biroz oldin, Arman-Ozarbayjon chegarasida Rossiya vertolyoti urib tushirilgani haqida xabar yetib keldi. Ushbu fojeada ikki uchuvchi qurbon boʻldi. Ehtimol tinchlik oʻrnatishga shu hodisa soʻnggi turtki boʻlgan.  

Boku darhol oʻz aybini tan oldi va ushbu hodisa baxtsiz tasodif ekanini xabar qildi. Ilhom Aliyev Vladimir Putinga qoʻngʻiroq qilib vaziyat borasida uzr soʻradi.

Bundan soʻng Rossiya prezidenti maxsus  bayonot bilan chiqdi. Unda Vladimir Putin Rossiya, Armaniston va Ozarbayjon orasida uch tomonlama bitimi tuzilgani va unga koʻra Togʻli Qorabogʻda jangovar harakatlar toʻliq toʻxtatilishini va u yerga Rossiya tinchlikparvar kuchlari kiritilishini maʼlum qildi.  

Shundan soʻng 10 noyabr kuni erta tongdan Ulyanovsk-Sharqiy aerodromidan Rossiya harbiylari va harbiy texnikasi ortilgan 10ta Il-76 samolyotlari joʻnab ketdi.

Shartnoma shartlari

Yerevanda esa bir zumda norozilik namoyishlari boshlanib ketdi. Namoyishchilar hukumat binosi, parlament ni talon taroj qilishdi, parlament spikerini doʻpposlashdi. Bosh vazir Nikol Pashinyanni – millat manfaatlarini sotishda ayblashdi.

Yerevanlik muxolifatchilar noroziligi va ularning imzolangan shartnomadan chiqishga boʻlgan urinishlarini tushunsa boʻladi. Chunki uch tomonli tinchlik shartnomasi – bu Armaniston uchun magʻlubiyat degani. Ular tan olinmagan Togʻli Qorabogʻ hududining katta qismini yoʻqotishdi.

Lekin Armanistonning boshqa yoʻli ham yoʻq edi. Biroz kechikkandan Armaniston toʻliq harbiy falokatga uchragan boʻlardi. Buni Qorabogʻ prezidenti ham tan oldi.

“Harbiy harakatlar ana shu tarzda davom etganida, biz butun Artsaxni bir necha kuchda qoʻldan bergan boʻlardik”, - dedi Araik Arutyunyan.

Armanlar buni oʻz vaqtida tan olmagan boʻlsa-da, strategik muhim hisoblangan Shushi shahri ustidan Ozarbayjon 7 noyabrda nazorat oʻrnatgan edi.

Gʻalabaga bir bahya qolganda nega Boku bunday shartnomaga rozi boʻldi degan savol oʻz oʻzidan tugʻiladi.

Ozarbayjon prezidenti oʻz xalqi uchun milliy qahramonga aylangan boʻlsa-da u yerda ham tinchlik shartnomasiga qarshi boʻlganlar bor. Ularning ovozi Yerevandagidek baland chiqayotgani yoʻq.  

Albatta ushbu shartnomani imzolashda Ilhom Aliyevning ham oʻziga yarasha motivlari boʻlgan.

Masalan bir necha hafta oldin, u Qorabogʻda yashayotgan armanlarning xavfsizligini kafolatlagan boʻlsa-da, Ozarbayjonda armanlarga qarshi keskin kayfiyatda boʻlganlar ham koʻp. Qorabogʻ Armaniston nazorati ostiga oʻtganida yangi armanlar qirgʻini boshlanmasligini hech kim kafotlatlay olmaydi. Ikki xalq tarixi bunga misol boʻlishi mumkin. Balkim Aliyev buni ham hisobini olgandir.

Moskva ham Bokuni koʻndirish uchun yetarlicha sabalar topa olgan.

Oʻz navbatida Turkiya ham ushbu jarayondan chetda qolmadi. Boʻlib oʻtgan janglarda Ozarbayjon uchun Turkiya yordami juda asqotdi, lekin barchasining oʻz qiymati bor, barchasi uchun toʻlash kerak.

Aliyev ham hududdagi asosiy kuch markazlari (Rossiya, Turkiya Eron) orasida muvozanat saqlashi kerak. Faqat shundagina u oʻz suverenitetini saqlab qola oladi. Ozarbayjon Anqaraning marionetkasiga aylanib qolmaydi.

Ustiga-ustak Qorabogʻda jang qilish uchun Yaqin Sharqdan olib kelingan “Jabhat-an-Nusra” jangarilari kelajakda Ozarbayjonning oʻzi uchun ham xavfli boʻlishi mumkin. Musulmon davlatlari shuning uchun ham radikallarga qarshi keskin kurash olib bormoqda.

Qorabogʻda jangovar harakatlar toʻxtatilishi, Ozarbayjon uchun yuqoridagi muammolarning barchasini hal qilinishini anglatadi. Ilhom Aliyev Turkiya tomon nomini tilga olgan boʻlsa-da imzolangan shartnomada ular yoʻq.

Ozarbayjon chegarasi yaqinida urib tushirilgan Rossiya vertolyoti voqeasi esa xozir sinchiklab tekshirilmoqda. Alabatta, Ozarbayjon ichida ham Turkiyani qoʻllab quvvatlovchi, shartnomani buzmoqchi boʻlgan kuchlar bor. Ushbu voqea, Qorabogʻda urushni davom ettirish maqsadida uyushtirilgan ularning provokatsiyasi boʻlishi ham mumkin.

Lekin Moskva ham Boku ham oʻzlarini toʻgʻri tutishdi: Ozarbayjon boʻlgan fojeani darhol boʻyin oldi,  Rossiya esa vaziyatni toʻgʻri tushundi.

Afsuski, Armaniston borasida esa bunday deyishning iloji yoʻq.

2018 yilda namoyishga chiqqan minglab kishilar Nikol Pashinyanni hukumat tepasiga olib kelishgan edi. Bugun tunda esa usha odamlarning oʻzlari uni tilka-pora qilib tashlashga tayyor edi, chunki mamlakatni Yevropaga boshlashi kerak boʻlgan rahbar. Uni allaqanday boshqa joyga olib kelgani maʼlum boʻldi. uning harbiy sohadagi islohotlari esa Armaniston uchun ayanchli yakunlandi.

Voqeaning yana bir qiziq tomoni – yosh va kuchga toʻlgan yigitlar ogʻir damda armiya safida xizmat qilish oʻrnida hukumat binolarini vayron qilishni xush koʻrishi – bu ham eng ilgʻor gʻarbiy tendentsiyalar qatoridan oʻrin olgan desak xato boʻlmaydi. Birovlardan oʻrnak olishni istamagan Armaniston endi oʻzi boshqalarga oʻrnak boʻlmoqda.

Hududdagi vaziyat uchun umuman aytganda bir muhim fakt bor. Armaniston va Ozarbayjon qoʻshinlari orasiga kiritlayotgi Rossiya kuchlari kam sonli. Lekin bu ham koʻrsatgich – uchinchi davlat obroʻyi qancha baland boʻlsa, urush olib borayotgan ikki tomonni ajaratish uchun shuncha kam kuch kerak boʻladi.

Mana shuning oʻzi ham Rossiyani Kavkazdagi “tinchlik taʼminlovchi” degan maqomini yana bir bor tasdiqlaydi.

 

Asosiy mavzular