15:35 28 Noyabr 2020
Efir
  • RUB136.69
  • EUR12344.73
  • USD10414.86
Kolumnistlar
Havola olish
51010

Bu safar Amerika saylovlarida “rus xakerlari” chetda qoldi, AQShda hukumatni axborot texnologiyalari sohasidagi yirik transmilliy korporatsiyalar egallab oldi.

Bu safar Amerika prezident saylovlari mashhur “rus xakerlarisiz” boʻlib oʻtdi. Hammasi yirik transmilliy kompaniyalar qoʻli ostida boʻldi. Amerikaning yangi prezidentini Google va Facebook tayinladi. Bill Geytsning Amazon direktori Jeff Bezosga tegishldi boʻlgan Washington Post nashridagi maqolalari esa saylovchilar uchun  haqiqiy “yoʻriqnomaga” aylandi.

“Menga yaqinda - seni yirik texnologik gigantlar qoʻllab quvvatlamasa saylovda gʻalaba qozonishning imkoni yoʻq deb aytishdi. Keling buni iloji borligini birgalashib ularga  koʻrsatib qoʻyaylik”, - degan edi Donald Tramp saylovdan biroz oldin.

Lekin u adashgan edi.  Shundan bir kun oʻtib ulkan maʼmuriy quvvatga  ega boʻlgan axborot texnologiya kompaniyalari unga qarshi ishlay boshladi.

Bugungi kunda yirk OAV va internet-platformalari birlashgan holda Jo Baydenni AQSH prezidenti deb eʼlon qilishdi. Hali saylov natijalari rasman eʼlon qilinmasdan turib, saylovda yoʻl qoʻyilgan koʻplab  qonunbuzarliklar va qalbakilashtirishlarga qaramasdan.

Soʻnggi oylarda IT-korporatsiyalar rahbarlarini  doimiy ravishda AQSH Senati va Kongressiga chaqirib turli masalalar boʻyicha hisobot berishlari talab qilinmoqda. Mantiqiy nuqtai nazardan qaraganda ijtimoiy tarmoq egalari - Tsukerberg (Facebook), Dorsi (Twitter), Pichai (Google)ga  - asosan respublikachilar hujum qilishlari kerak. Axir ushbu tarmoqlar aynan Trampni yomonlashgan edi.   

Lekin aslida boshqacha boʻlib chiqdi. Ikkala partiya vakillari ham IT gigantlarga qarshi chiqishdi. Respublikachilar ushbu kompaniyalarni tsenzurada ayblashgan boʻlsa, demokrat kongressmenlar BigTech kompaniyalarini monopoliyada ayblashdi. 

Respublikachilar Telekommunikatsiyalar toʻgʻrisidagi qonunning 230-boʻlimini bekor qilish bilan poʻpisa qilishdi. Bu opratorlarni oʻz platformasida chop etilgan har qanday kontent uchun javob berishga majbur qiladi. Yaʼni oʻz huquqlari buzilgan deb hisoblaydigan har qanday shaxs yoki kompaniya ularni sudga berish huquqiga ega boʻladi. Bu ularning bankrot boʻlishiga olib kelishi aniq.

Demokratlar esa IT kompaniyalarga qarshi monopoliyaga qarshi qonunni qoʻllashmoqchi. Bu qonun bozorning ulkan ulushini egallab olgan korporatsiyalarni boʻlak boʻlak qilib tashlash imkonini beradi. Oʻz vaqtida ushbu qonun Rokfellerning neft biznesini va IBM korporatsiyasini boʻlak-boʻlak qilgan edi.

Vaziyatdan xulosa qilganda qiziq manzara paydo boʻladi. Bir biriga qarshi qaqshatqich kurash olib borayotgan ikki partiya IT-korporatsiyalarga qarshi kurashda goʻyoki birlashgandek. Nega bunday boʻldi?

Oʻtgan yil AQShda hukumat tizimi qanday oʻzgarib kelayotganini yaqqol namoyish qildi desak xato boʻlmaydi. Prezident Tramp butun dunyo koʻz oldida hukumatni qoʻlidan boy berib keldi. Shu bilan bir vaqtda butun amerika va butun dunyo yangiliklar trendini ham IT gigantlari yaratishdi, desak xato boʻlmaydi. Ijtimoiy tarmoqlar Trampni yovuzlashtirishdi, uning tarafdorlariga hujum qilishdt, Black Lives Matter harakatini dunyo miqyosiga koʻtarishdi.

Geyts, Bezos va Tsukerberg “koʻrsatmalari” joylarda Demokratik partiyaga mansub mahalliy mer va gubernatorlar tomonidan aniq bajarildi. Prezident boshqaruv jarayonidan deyarli chiqarib tashlandi, desak ham boʻladi.

Masalan Nyu York meri Trampning toʻgʻridan-toʻgʻri buyruqlarini bajarishdan bosh tortib oʻz shahrida tartibsizliklarga yoʻl ochib berdi.

Sietl shahri meri esa, Twitterda prezidentga javoban surbetlarcha “Oʻz bunkeringda oʻtiraver!”, deb yozdi.

Noyabrda boʻlib oʻtgan prezident saylovlari ham hech narsa oʻzgartira olmadi. Jo Bayden – oʻzining qoʻlidan hech narsa kelmaydigan, hukumat boshqaruv dastaklaridan uzoq boʻlgan marionetka prezident roliga koʻproq mos kelishini koʻrsatdi.   

Joylarda oʻz kuch imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda— mer va gubernatorlar boshqaruvni olib boradi. Ularning ustidan esa – transmilliy kompaniya egalari, multimilliarderlar boshqaruvni  olib boradi. Yoki ularaning ortida turgan, keng ommaga yanada notanish boʻlgan qandaydir mavhum shaxslar.  

Ushbu ikki qavatli boshqaruv tizimida AQSH prezidenti yoki bir qator siyosatchilariga umuman oʻrin yoʻq. Amerika kongressmenlarini, qaysi partiyadan boʻlishidan qatʼiy nazar – aynan mana shu narsa qoʻrqitmoqda. Ular oʻzlarini bir zumda keraksiz boʻgʻindek his qilib qolishdi.

Amerikaliklar bir zumda “rus xakeralarini” unutganlari ham bejiz emas. Dastur kodini kiril alifbosida yozadigan (xa-xa) oʻsha yolgʻondakam yovuzlar – juda oddiy va tushunarli xavf edi. Turli millat maxsus xizmatlari bir-birining tomorqasiga ana shunday toshlar otib turishini odatiy hol desa ham boʻladi.  Lekin IT-korporatsiyalarning taʼsir darajasining keskin oʻsishi  — bu har qanday davlat hukumatini, ularning maxsus xizmatlari, siyosatchilari va hatto charchamas Nensi Pelosi bilan bilan birga qoʻshib bir zumda chetga surib qoʻyishi mumkin ekan.

Bir necha yil oldin Rossiyada ham mahalliy liberallar erkin Internet haqida orzu qilishar edi. Bugun esa biz Amerika misolida mutlaq erkin internet qanday boʻlishini koʻrib turibmiz. Ular oʻzlari ovoz bergan emas mutlaq boshqa prezidentga ega boʻlishdi. Bundan xulosa shuki , Internet nazoratisiz davlat suvereniteti ham yoʻq ekan.

Xususiy biznesda ideologiya boʻlishi mumkin emas, degan gaplarga qaramasdan, Internet-korporatsiyalar butun dunyoga aniq va ravshan siyosiy dasturni singlirmoqda. Bugungi kunda uning maʼnosi quyidagilardan iborat: oq tanlilar huquqlarini cheklash, radikal “yashil” dasturni qoʻllab quvvatlash, deindustrializatsiya, denatsionalizatsiya va butun dunyo boʻylab “madaniy” urushlar qoʻzgʻash.

Ushbu unchalik murakkab boʻlmagan dasturdan dunyoning barcha davlatlarida osongina nusxa koʻchirilmoqda. Maslan Black Lives Matter harakatlari hatto Yaponiyagacha yetib bordi.  

Bundan dunyoning har qanday joyida Amerikada bugun oʻrnatilgan, tepada aytib oʻtilgan “ikki qavatli hukumat” tizimini oʻrnatish mumkin degan xulosaga kelish mumkin.

Milliy internet ustidan nazorat oʻrnatishga qarshi boʻlganlar, aksariyat hollarda IT-imperiyalar xususyi korxona ekaniga va ijtimoiy tarmoq egalari oʻz “doʻkochalarida” istalgan qoidalarni oʻrnatishlari mumkinligini aytishmoqda. Lekin ushbu kompaniyalarning monopoliyaga xos xarakteri, millionlar kishilar fikrini tsenzura ostiga olish imkonini beradi va shu bilan birga milliardlab kishilar orasida har qanday hatto odamxoʻrlikkacha boʻlgan yovvoyi gʻoyalarni  ham tarqatish imkonini beradi. Gitler partiyasining asosiy targʻibot nashri boʻlgan "Folkisher Beobaxter" ham bir vaqtlar xususiy nashriyot boʻlganini unutmaymiz.

Asosiy mavzular