14:29 26 Avgust 2019
Efir
  • RUB138.47
  • EUR10092.14
  • USD9061.00

Buldozerlar ostida qolgan madaniy meʼros – OAV

© Wikipedia / Ljuba brank
Madaniyat
Havola olish
666 0 0

Germaniyaning nufuzli nashri sayyohlarni Oʻzbekistondagi barcha yodgorliklar "yangilanmasdan" kelib tomosha qilishga chaqirdi.

TOSHKENT, 23 iyun - Sputnik. Germaniyaning  Frankfurter Allgemeine Zeitung  gazetasi Oʻzbekiston haqida “Buldozerlar  ostida qolgan madaniy meʼros” nomli maqola chop etdi.

Uning muallifi Xalqaro tarixiy yodgorliklarni saqlab qolish qoʻmitasi vakili Yens Yordan boʻlib, u Oʻzbekistonda tarixiy shaharlar qiyofasi oʻzgarib borayotganini bir necha yil davomida kuzatish natijasida tanqidiy maqola eʼlon qilgan.

Yordan aytishiga qaraganda Oʻzbekiston oʻzining haqiqiy qadimiy mavzoleylarini buzib, ularning oʻrniga yangilangan nusxalarini qurmoqda. Shu bilan birga turistlar oqimi koʻpayishiga umid qilmoqda. Turistlar esa endi faqat yangi imortlarni tomosha qilishi kerak.

“Tarix va madaniyatga qiziquvchan sayyohlar Oʻzbekiston yodgorliklarini tomosha qilishga shoshilishlari kerak, toki ularning barchasi “yangilab” boʻlinmagunicha. Afsuski ushbu Markaziy Osiyo davlati madaniy meʼrosi haqida ushbu haqiqatni aytishga majburmiz”, - deb xulosa qilgan Yordan.

Afsuski, hozir gap bir talay xalqaro shartnomalar va ICOMOS (Xalqaro tarixiy yodgorliklarni saqlab qolish qoʻmitasi) bilan imzolangan bitimlarga asosan Oʻzbekiston oʻz tarixiy yodgorliklarini restavratsiya qilishda qoʻllaniladigan uslubning nozik akademik xususiyatlari haqida ketmayapti.

Oʻzbekistonda soʻnggi yillarda tarixiy obidalarni restavratsiya qilishda asosiy uslub bu – buldozer boʻlib qoldi.  Buzilgan yodgorliklar oʻrnida esa hech qanday tarixiy qiymatga ega boʻlmagan, nusxalari paydo boʻlmoqda.

Xuddi shunday uslubda 2017 yilda Toshkentda Kaufman bolalar uyi restavratsiya qilindi. Rossiya imperiyasi davrida qurilgan ushbu bino shahar markaziga koʻchirilib, uning peshtoqiga “qayta tiklandi” degan yozuv yozilgan.

Kaufman bolalar uyi - eski bino

Yangi obʼyekt tashqi koʻrinishidan eski binoga biroz oʻxshash boʻlsada, lekin qavatlari soni, foydalanilgan materiallari va ichki tuzilishi 1917 yilda qurilgan bino chizmalariga - oʻxshamagan. Binodan foydalanish davrida paydo boʻlgan izlar va belgilar haqida gapirmasa ham boʻladi.

Kaufman bolalar uyi - yangi bino

Xuddi shunday taqdir Nukus yaqinidagi XIII-XIV asrlarda qurilgan Shamun-Nabi maqbarasiga ham nasib etdi. Qadimiy binoni imkon qadar saqlab qolish oʻrniga mahalliy hukumat uni buzib, oʻrniga yangisini qurib qoʻygan.

2016 yilda Oʻzbekistonda rahbariyat almashganidan soʻng koʻplab islohotlar amalga oshirila boshlandi, OAVlarga erkinlik berildi. Shu bilan birga turizmni ham iqtisodining muhim boʻlagiga aylantirishga qaratilgan qadamlar qoʻyila boshlandi, YUNESKOga ham quyuq vaʼdalar berildi.

Oldin qoʻl tekkizish taʼqiqlangan, Konservatsiya va restavratsiya qilish Instituti himoyasida boʻlgan tarixiy obʼyektlarga “daromad manbai”  sifatida qarala boshlandi.

2001 yilda YUNESKO Umumjahon meʼrosi shaharlari roʻyxatiga kiritilgan Samarqand 10 yil oldin “uyquda yotgan” shaharga oʻxshar edi. Bugun bu yerda Sovet davri tarixiga xos boʻlgan binolardan “tozalash”ni kuzatish mumkin. Ana shunday binolardan biri shahar makazidagi tarix muzeyi binosi edi. Bir vaqtlar shaharning qadimiy tor koʻchalari atrofidagi uylar buzilib avtomobil yoʻllari kengaytirilmoqda. Ushbu oʻzgarishlar albatta, avvalgi qadimiy shahar muhitini buzib yubormoqda.

Shahrisabzda esa “turizmni rivojlantirish choralari”  oqibatida kamdan kam uchraydigan vqea sodir boʻldi. ICOMOS  - shahrisabzni “Umumujahon madaniy meʼrosi shaharlari” roʻyxatidan chiqarishni taklif qildi. Bunga restavratsiya davomida yoʻl qoʻyilgan, shaharning takrorlanmas xususiyatining yoʻqolshi sabab boʻlgan.

Shahrisabz tarixiy markazini rekonstruktsiya qilish

Gap shundaki, XV asrda Temuriylar davrida qurilgan Shahrisabz shahri markazi toʻrt burchakli himoyalangan qoʻrgʻondan iborat boʻlib uning atrofi ortogonal joylashgan koʻchalar bilan oʻralgan. Shahar markazini bunday himoyalash uslubi takrorlanmas boʻlib, u Shahrisabzni Markaziy Osiyoning oʻziga xos arxitektura yodgorligi edi.

Restavratsiya davomida esa shahar markazi orqali katta toʻgʻri yoʻl solingan. Uning atrofida esa mehmonxona turistik inshootlar qurilgan. Fuqarolar uylari esa turistlar nazaridan baland devor bilan toʻsib qoʻyilgan. Bunday koʻrinishda shahar oʻzining tarixiy qimmatini yoʻqotgan.

Xuddi shunday vaziyat Xivada ham kuzatilmoqda. U yerda ham eski shahar atrofida yashayotgan fuqarolar ulka bosimga duch kelmoqda.

Buxoro – Oʻzbekistondagi toʻrtinchi “Umumjahon meʼrosi” maqomiga ega boʻlgan shahar boʻlib, u hm bir necha yildan buyon oʻzining tarixiy koʻrkamligini yoʻqotib sterillangan park va koʻngilochar attraktsionga aylanib bormoqda.

Buxara, starыy gorod
Sputnik
Buxoro koʻchalari

Tarixiy obidalar yaqinida olib borilgan qurilish ishlari, ogʻir qurilish texnikasining oʻtib qaytishi Abdulazizxon madrasasining qisman buzilishiga sabab boʻldi.

Sovet davrida Toshkent – sotsialistik mamlakatning yangilangan janubiy shahri sifatida oʻziga mehmonlarni jalb qilardi. Bu yerda koʻplab xalqaro festivallar boʻlib oʻtardi. Afsuski bu yerda ham bir necha tarixiy ahamiyatga ega boʻlgan binolar buzildi. Shular orasida Bahodir Jalolovning takrorlanmas freskalari chizilgan “Kino uyi” va “Pionerlar uyi” binolaridir. Bu yerda “Toshkent-siti”  quriladi.

Zdaniye tashkentskogo Doma kino.
© Sputnik / V. Kovrein
Kino uyi

Yaxshi xabar shuki – oyna va betindan yangi qurilayotgan binolar orasida modern uslubida qurilgan masjidni saqlab qolishga muvaffaq boʻlgani – albatta quvonarli holdir.

Oʻzbekiston ulkan oʻzgarishlar arafasida turibdi. Bir tomondan, qadimiy oʻzbek, kolonial davr va sharqona neoklassika va sovet modernizmi yodgorliklarinining sezilarli qismini yoʻqotishga yoʻl qoʻyildi allaqachon, ikkinchi tomondan esa bu mamlakatda  - tarixiy yodgorliklarni himoya qilish instituti paydo boʻlmoqda. Lekin u hali juda zaif va juda sekin harakatlanmoqda. Kelajakda tarozining qaysi pallasi bosishini – vaqt koʻrsatadi.

Asosiy mavzular