19:48 15 Noyabr 2019
Efir
  • RUB148.82
  • EUR10455.03
  • USD9490.77
Narodnaya artistka Uzbekistana Yulduz Usmanova

Yulduz Usmonova tsenzura, oʻzbek dvorniklari va olgʻir rus estradasi haqida

© Sputnik / Ramiz Baxtiyarov
Madaniyat
Havola olish
235930

Oʻzbekiston xalq artisti Yulduz Usmonova oʻz yubileyiga bagʻishlangan katta turnega tayyorlanmoqda. Kontsert dasturlaridan biri 13 noyabrda Moskvada oʻtadi. Sanʼatkor Sputnik muxbiri bilan suhbatda boʻlgʻusi kontsert dasturi, zamonaviy shou-biznesning chinakam ahvoli haqida soʻzladi.

— Noyabr oyi oʻrtasida Moskvaning eng yirik maydonlaridan birida kontsert dasturingiz boʻlib oʻtadi. Boʻlgʻusi shou haqida soʻzlab bering? Yubiley dastur bilan yana qaysidir mamlakatda chiqish qilishni rejalashtiryapsizmi?

— Moskva – ulkan turnega kiritilgan punktlardan biri, xolos. Shuningdek, Markaziy Osiyo va AQShda ham kontsert dasturlarim rejalashtirilgan. Oʻylashimcha, bu juda yorqin tomosha boʻladi. Kuchli tayyorgarlik ketyapti, sababi jonli ijro fidoyilik va katta mahoratni talab etadi, aks holda, muvaffaqiyatsizlikka duch kelishingiz aniq.

Muxlislarim uchun yangi "Sanam-ey" taronamni ijro etaman. U hatto eski "xit" qoʻshiqlarimdan ham yaxshiroq, nazdimda. Umuman, kontsert dasturi rang-barang boʻladi: eski ommabop qoʻshiqlardan tortib, endigina "tandirdan uzilgan" tarona va kompozitsiyalar oʻrin olgan.

Chiqishlarimda nafaqat rus, balki oʻzbek, tojik va turk tillarida kuylayman. Xitoy tilida kuylamasligim mumkin (kuladi), chunki xitoyliklar kontsertimga tushadi, deb oʻylamayman, aytmoqchimanki, kontsert til koʻlamida ham keng miqyosli boʻladi.

Umuman, Rossiyadagi kontsertlarimga muxlislar hamisha kutilganidan ortiq tashrif buyurishgan. Deylik, uch ming kishiga rejalashtirsak, 7-8 ming muxlis toʻplangan. Moskvada muxlislarim koʻp.

— Rossiya Federatsiyasida qaysi shahar sizga koʻproq yoqadi?

— Rossiyada koʻp boʻlmayman: oxirgi bor 2-3 yil oldin borganman. Meni u yerdagi katta boʻlmasa-da, biroq ozoda shaharlar hayratlantirsa-da, lekin oʻzimning Toshkentim koʻproq yoqadi.

— Sizni Oʻzbekistonda, qolaversa chet elda ham, oʻzbek primadonnasi, sifatida tan olishadi. Rossiya primadonnasi Alla Pugacheva va sizni oʻrtangizda qanday farq bor?

— Alla Borisovna haqiqiy primadonna, biz uning qoʻshiqlarini tinglab, ulgʻayganmiz va bu ajoyib. Lekin u bilan ijodlarimiz turfa-turfa: men koʻproq xalq dardini kuylayman, muhabbatni tarannum etguvchi kuylarim repertuarimning asosiy qismini tashkil etmaydi. Madaniyatimizdan bexabar boʻla turib, oʻzbek tilida qoʻshiq kuylashning iloji yoʻq. Biz Rossiya ham, AQSH ham emasmiz, hozircha buyuk derjavamasmiz, biz MDH davlatlaridan birimiz, xolos. Biz – Oʻzbekistonmiz, shu bois, bu mamlakatda kuylash uchun xalqni his etish, yaʼni bundagi changalzorlarni yaxshi bilish lozim.

— Siz koʻp marotaba boshqa davlat artistlari bilan duet ijro etgansiz. Rossiyalik yulduzlar bilan ham birgalikda chiqish qilish yoki klip suratga olish rejangizda bormi?

— Rossiyalik sanʼatkorlar bilan duet kuylash haqida oʻylab koʻrmaganman. Tojikistonlik xonanda – Shabnami Surayyo bilan – u mening shogirdim boʻlgani bois, duet kuyladim. Shabnam juda yaxshi qiz. Kunlarning birida, u menikida mehmon boʻldi, gap-gap bilan tojik tilida duet kuylashga qaror qildik. Umuman, Turkiya va butun dunyo boʻylab kuylaganman, ammo bu oʻsha vaqt talabi edi – men bozorlarni zabt etishim, yangi albomlar chiqarishim kerak edi.

Rossiya estradasi vakillari orasida doʻstlarim koʻp, lekin men ularni yaqin, deb ayta olmayman. Sababi, ijodga boʻlgan yondashuvimiz tubdan farq qiladi.

Eʼtibor bering, rossiyalik yulduzlar boshqa tilda kamdan-kam kuylaydilar, xuddi nemislar singari. Chunki ular uchun oʻzlarining ulkan bozori yetarli hisoblanadi. Men uchun esa mahalliy bozor torlik qiladi. Boshqa tillarda kuylamasam, portlab ketsam kerak. Toʻgʻri, men ham ommalashgan taronalarimni kuylab, umrim oxirigacha osongina pul ishlashim ham mumkin, lekin men bunday qiladigan insonmasman – men tinimsiz ishlashim kerak.

— Siz tinim bilmaysiz, yangi formatlarni qidirasiz, turli tillarda kuylaysiz. Sizning nazdingizda, oʻzbek auditoriyasi qanchalik internatsional? Rusiyzabon musiqalar unga qiziqmi yoki yaqin kelajakda Oʻzbekistonda ingliz tilidagi kompozitsiyalar avj oladimi?

— Biz hech qachon ingliz yoki rusiyzabon boʻlmaymiz. Rossiyalik yulduzlar Toshkentda kontsert qoʻyganlarida, viloyatlardan sanoqli muxlislar keladi, yaʼni faqatgina puli borlar kelishi mumkin. U ham koʻproq oʻzni koʻrsatish uchun qilinadi.

Bizning yoshlarimiz kun boʻyi chet el sanʼatkorlarni tinglaydi, deb aytolmayman. Bozorimiz shunaqa. Ja boʻlmaganda, juda yaxshi ijroda sotish kerak. Umuman olganda, oʻzbekistonliklar oʻzinikini, milliy taronalarni qadrlashadi. Repertuarimda koʻp tillarda kuylangan taronalar bor, lekin men bunga koʻpam ruju qoʻymayman. Misol uchun, men yozgan "Ona" ("Mama") taronasi butun dunyoga mashhur boʻlib ketdi, kimlar uni kuylamadi deysiz? Men bundan juda xursandman, axir ona baribir onada, u millat tanlarmidi?

Oʻylashimcha, har qanday taqdirda ham, fuqarolarimiz kamida uchta tilni bilishlari shart. Bu yerda gap kim qaysi madaniyatni xush koʻrishidamas – hayot shuni taqazo etmoqda. Men, misol uchun, Ittifoq farzandiman, rus tilini bilganim – oilamizda yarmimiz rus maktabda, qolgan yarmimiz oʻzbek maktabida tahsil olganmiz. Lekin bu bizga oʻz anʼanalarimizni saqlab qolishimizga halal bermagan. Biz qanchamiz hozir? 40 million bu nima degani? Axir bu 150 yoki 200 million, yoki bir yarim milliard degani emas. Biz koʻproq tilni oʻrganishga majburmiz. Rus tilini esa ona tilidek bilishimiz lozim.

Biz Rossiya bilan deyarli qoʻshnimiz, Rossiya buyuk derjava, ogʻa-davlat. Xudo koʻrsatmasin, nimadir roʻy bersa, birinchi boʻlib u yordamga keladi. Amerika, albatta, yaxshi, men uni hurmat qilaman. Amerika zabt etganlarning hammasi yaxshi yashamoqda. Lekin ular okean ortida. Biz esa Rossiya biqinidamiz, u bilanmiz va hamisha shunday boʻlib qoladi. Biz rus tilini bilishimiz kerak.

— Artistlar litsenziyasiga doir mavzuga toʻxtalsak. Koʻpchilik cheklovlar va hatto tsenzura borligidan norozi. Bu masalada fikringiz qiziq?

— Litsenziyalash tizimi deputat boʻlgan yillarimda, shaxsan meni tashabbusim bilan joriy etilgan. Bunga qadar artistlar uchun soliqlar 50%dan ortiqni tashkil etardi. Bu nihoyatda koʻp edi. Litsenziya – bu sahnaviy faoliyat uchun patent degandek bir gap. Bu yerda ovoz bor-yoʻqligi boshqa masala va u litsenziyaga bogʻliqmas.

Estradani qobiliyatsiz va noprofessional artistlardan tozalash uchun maʼlum maʼnoda tsenzura ishlashi kerak. Deylik, artistlar tilni rasvo qilmasliklari uchun. Bu singari maʼlum cheklovlar har qanday davlatda bor. Tsenzura boʻlgan vaqtda, hammasi joyida edi. Bizda hozir nafaqat til, balki urf-odatlar ham buzilgan: masalan, yoshlar avtobusda joy bermay qoʻyishgan.

Men toʻliq taʼqiqqa chorlayotganim yoʻq. Masalan, sal oldin litsenziyasi olib qoʻyilgan qator sanʼatkorlarga litsenziyalari qaytarildi. Bunda mening ham salmoqli hissam bor. Kuylayverishsin, dunyo keng. Lekin unutishmasin, endi ishlash kerak, aks holda tomoshabin kechirmaydi.

— U holda estradagi didsizlik bilan qanday kurashmoq kerak? Yoki sanʼat va tomoshabinning oʻzi past saviyali artistlarni "nazardan qoldiradimi"?

— Estradada ishlar juda yomon. Meni fikrimcha, birinchi navbatda konservatoriyadagi estrada boʻlimini yoʻqotish kerak – bu kulgili axir - popsa toʻgʻrisida taʼlim berish! Jaz fakulteti boʻlsin, mayli, tushunaman – jaz - bu klassika! Popsa bu oʻz nomi bilan popsa-ku.

Professional chiqish qilish uchun oʻqish kerak, notalarni bilish kerak, notalarni oʻqiy olish kerak. Hozir esa koʻplab artistlar sahnaga oʻz tashqi koʻrinishi, "okaxonlari" va pullari tufayli chiqib kelmoqda. Toʻgʻri, bu borada qarashlarim oʻta keskin, men hech kimni ayamayman, sababi, ahvol juda yomonligini koʻrib turibman.

Ishni musiqa maktablaridan boshlash kerak. Musiqa maktablari ishlashi kerak. Qanday qilib tegishli maʼlumoti yoʻq odamni ishga olish mumkin?

Men tugʻma talantman. Musiqa texnikumida ikki yil oʻqib, keyin oilaviy sharoit tufayli tashlab ketishga majbur boʻldim. Vaqt oʻtib, konservatoriya kurslarida tahsil oldim. Musiqa texnikumida oʻqigan kezlarimda xalq artisti Tamara xonim va Gavhar xonim Rahimovalarnikida yashaganman. Saodat Qobulovadan taʼlim olganman. Shundan keyingina "Maqom"ga keldim.

Bugun xalq artisti kim? Karimov davrida hamma "xizmat koʻrsatgan"ni oldi. Ikkita qoʻshiq kuylab, Turkiyada qayiqda suzib keldi klip uchun – tamom, u yulduz, chet elda uni hamma taniydi. Xalqning oʻzi bugun "krutoy", uni alday olmaysiz, ishlash kerak. Omma oʻziga eʼtibor va hurmat talab qiladi.

Biz arzon artist emasmiz, yaxshi yashaymiz. Shu uchun, ha deb toʻylar uchun qoʻshiq yozish bilan band boʻlmasdan, har bir topgan soʻmni oqlashimiz kerak. Toʻgʻri kelgan joyda qanday yulduz ekaningni isbotlash oʻrniga, xalq dardini kuyla, uni chin yurakdan sev. Meni oyogʻim yerdan uzilgan emas, men ishlaydiganlarni hurmat qilaman. Sahnaga chiqishdan avval mehnat qil, oʻzingni qiyna, oʻqi. Musiqa – bu mehnat, musiqa – bu birinchi navbatda hissiyot.

Alla Borisovnani olaylik – u osmondan yulduz boʻlib tushgan emas. Toʻgʻri, u Xudo nazari tushgan inson, lekin u ham oʻqigan, u vokalchi, unda diplom bor. U qayerda soxtalikka yoʻl qoʻyilyapti, qayerda nima oʻxshamagan, darhol payqaydi. U notalarni yozishni biladi, axir.

Tsenzura hammaga bir tekis mikrofon berishi kerak emas. Litsenziyani hamma sotib olishi mumkin, lekin hamma ham qoʻshiq kuylolmaydi. Marhamat, barlarda, restoranlarda kuylashsin, sahnaga chiqmoqchi boʻlishsa agar – oldin taʼlim olishsin, shunga munosibligini isbotlashsin.

— Yaqinda xonanda Ozoda Nursaidova sizdan kechirim soʻradi. Kechirdingizmi?

— Nima uchun kechirishim kerak? U nima uchun kechirim soʻrayapti? Men, misol uchun, unga hech narsa qilmaganman, u mendan kechirim soʻrashi uchun. Unday davrlar oʻtdi. Bilasizmi, janjalkash artistlar turi bor, ular "sariq matbuot" orqali oʻzlarini piar qilishni xohlashadi. Xoʻsh, oʻsha "sariq matbuot" bugun ularni boqmayaptimi? Endi ular nimanidir oʻzgartirishga urinyapti. Meni kimdandir xafa boʻlish nari tursin, hatto, nevaralarim bilan uchrashishga vaqtim yoʻq. Mehnat qilish kerak, tamom.

— Rossiyada bugun yosh ijrochilar, talantlar uchun turli musiqiy loyihalar bisyor. Bu kabi shoularga qanday munosabatdasiz? Artistlarni yetishtiradigan bu singari shoular Oʻzbekistonga kerakmi?

— Ishonchim komilki, siz aytayotgan loyihalar isteʼdodlarni kashf qilishga yordam bermaydi. Ular tayyor qoʻshiqchi, raqqos, fokuschi va shu kabilarni izlashadi. Topib, pullashadi. Sevara Nazarxonni nima qilishdi? U bu yerda ajabtovur ishlab turgandi. Olishdi, ishlatishdi, uloqtirishdi. Nargiz Zokirovani olaylik – unga Fadeyev bilan janjallashish mumkinmas, aks holda Fadeyev mikrofonni olib qoʻyadi. Men Rossiyani hurmat qilaman, lekin rus estradasi haddan ziyod olgʻir – u odamlardan shafqatsizlarcha foydalanadi va uloqtiradi.

Meni fikrimcha, bu kabi loyihalarning sanʼatga hech qanday aloqasi yoʻq. Ular isteʼdodlarni izlashadi. Maktab beradilarmi? Bu isteʼdodlarga rivojlanishga imkon yaratadilarmi? Yoʻq. Ular kimni oʻqitdi yoki tarbiyaladi?

Esingizda boʻlsa, ilgarilari "Allo, biz talantlarni qidiryapmiz" dasturi boʻlardi. U yerda nafaqat isteʼdodlarni izlardilar, balki ularning kelajagini ham belgilab berishardi. Mana bular, deylik, Moiseyevning raqs maktabiga borsin. Mana bu qoʻshiqchi boʻladi, bunisi yaxshi musiqachi. Ana undan esa zoʻr shoumen chiqadi. Ular toʻgʻri yoʻnalish berardi. Hozir unday emas – maqsad faqat pul ishlash.

— Kattagina oilangiz bor – besh nafar nabiraning buvisisiz. Ular bilan qanday oʻtkazasiz vaqtni?

— Toʻgʻrisini aytsam, nabiralarimga vaqt ajrata olmayman. Men hamisha ularni sogʻinaman, baʼzan qoʻngʻiroq qilib, "Nega kelmaysizlar?", desam, "Siz oʻzingiz doim bandsiz-ku. Biz bilan koʻrishishga vaqtingiz yoʻq", deb javob berishadi. Baʼzan uyga yarim soatga kelib-ketishadi. Birga choy ichib, darrov xayrlashamiz.

Qizim Nilufar – yetakchi xonandalardan biri, lekin farzandlar tarbiyasi bilan shugʻullanishga ham vaqt topadi. U yaxshi ona. Nabiralarim orasida kimdir til oʻrganadi, kimdir Qurʼon yod oladi, xullas hammasi ertayu-kech band. Shu bois, oʻzimiz xohlaganimizdek, tez-tez diydorlasha olmaymiz.

— Nabiralaringiz orasida sanʼatga qiziqayotgani bormi?

— Yoʻq, ular umuman kelajagini sahna bilan bogʻlashni istamaydilar. Oʻgʻil bolalar ayniqsa. Qizlar esa hali kichik, shu bois bir narsa deyish qiyin.

— Sizning ijodiy taqdiringiz murakkab juda. Bir nechta davlatda yashadingiz, ancha vaqt Vatanda chiqish qilmadingiz. Tomoshabinlar qalbini zabt etmoqchi boʻlgan yosh artistlarga qanday maslahat bergan boʻlardingiz?

— Men uzoq vaqt Turkiya va Yevropada yashadim – ularning madaniyati va urf-odatlarini anglash, qoʻshiq yozish uchun til oʻrgandim. Shu vaqt oraligʻida bir narsani angladim, hamma joyda xalqi qadrlaydigan insonnigina hurmat qilishar ekan.

Sen oʻzing haqingda nimaiki gapirma, xalqning sen haqingdagi fikri muhimroq ekan. Xalq mehrini esa qozonish kerak. Inson eng avvalo oʻz Vatanini sevishi kerak, shundagina uning ijodi ham yurishadi. Oʻz xalqingdan or qilish yaramaydi.

Rossiyaga, Moskvaga borganimda, mendan: "Mana oʻzbeklar bizda koʻcha supurishadi – shular ham sizning muxlisingizda, ha?", deya soʻrashardi. Ularga ochiq aytardim: "Ha, ular ham mening muxlislarim. Ular oʻgʻrilik qilmaydi, odam oʻldirmaydi, birovni tahqirlamaydi, tilamchilik qilmaydi – ular halol mehnat qiladi". Millatimiz oʻziga xosligi bu. Men esa shu millatning bir tomchisiman, shu millat farzandiman.

Biz hammadan oliftaroq boʻla olamiz. Men moda ortidan quvmayman, men moda yarataman, bu biz – oʻzbeklarmiz. Va men oʻzbek ekanligimdan faxrlanaman.

— Oʻzingizga nisbatan qay darajada qattiqqoʻl va talabchansiz?

— Men oʻzimga nisbatan shafqatsizman, baʼzan bu razillikkacha borishi mumkin. Men nafaqat boshqalarga, balki birinchi navbatda oʻzimga haqiqatni gapiraman. Baʼzan oʻzimga chuqur azob beraman, aks holda bu maydonda qolish osonmas. Hech kim meni boshimni silamaydi. Oʻzni sevish kerak emas, koʻzguga qarab: "Oh, naqadar goʻzalman", deb oʻtiraverish boʻlmaydi. "Naqadar tasqaraman, hech narsa qoʻlimdan kelmaydi", deyish kerak. Mana shu gapni oʻziga ayta olgan insongina oʻzida goʻzallik yarata oladi. Aybdorlarni izlashdan foyda yoʻq. Hayot – shafqatsiz.

- Bizning oʻquvchilarimiz va oʻz muxlislaringizga tilaklaringiz?

- Barchaga iqbol tilayman, sizlarni sevaman, muhabbatim ijodim singari hamisha Siz bilan birga!

Asosiy mavzular