06:32 17 Avgust 2018
Efir
  • RUB115.07
  • EUR8888.62
  • USD7790.20
Flagi stran-uchastnits SHOS

Markaziy Osiyo - yangi katta oʻyin uchun maydon sifatida

AP Photo
Siyosat
Havola olish
Roman Romanov
4052101

Markaziy Osiyodagi yirik geosiyosiy oʻyin va manfaatlar toʻqnashuvida Oʻzbekistonning oʻrni haqida siyosatshunos Roman Romanov oʻz fikrlarini bildirdi

Yetakchi axborot agentliklarning xabarlariga koʻra, hozirda geosiyosiy janglarning asosiy sahnasi Yaqin Sharqda, yaʼni Suriya va Oʻrta dengiz sohilida yuzaga kelgan.

Yirik Suriya kampaniyasida xalqaro siyosatning barcha muhim kuchlari jamlangan: bu yerda oʻzining "Tomagavka"lari bilan AQSH prezidenti Donald Trampni; kimyoviy hujum izlarini izlayotgan Yevropa Ittifoqi yetakchilarini, qurdlar bilan kurash bahonasida arab respublikasining shimoliy qismini bosib olgan Turkiyani hamda mintaqada barqarorlikni saqlab qolish va janubiy tomon xavfsizligini taʼminlashga harakat qilayotgan Rossiyani koʻrish mumkin, bu zaminda hattoki olisdagi Xitoy ham oʻzining maqsadlarini koʻzlamoqda.

Titanlar uchun sahna

Barcha yirik geosiyosiy oʻyinchilarning manfaatlari bir joyda toʻplangan joylar dunyo xaritasida deyarli koʻp emas. Kuchlarni toʻplaydigan ikkinchi maydon bu Markaziy Osiyo, yaʼni koʻpchilik aytmoqchi Oʻrta Osiyodir.

Oʻzining joʻgʻrofiy joylashuvi tufayli bu hudud qadimdan turli kuchlarni oʻziga jalb qilib kelgan: Xitoy imperiyasi, Persiya, Britaniya, Rossiya va soʻnggi yillarda AQSH. Bu yerlar koʻplab marotaba yirik qarama-qarshiliklar maydoniga aylangan. XIX asrda Angliya va Rossiya oʻrtasida yuzaga kelgan, qudratli davlatlarning toʻgʻridan-toʻgʻri toʻqnashuvlarisiz kechgan, qarama-qarshiliklarda esa  va diversiya uslublardan foydalanilganligi tufayli "Katta oʻyin" yoxud "Soyalar kurashi" nomini olgan toʻqnashuvi bunga yorqin misol boʻla oladi.

Xususan, 1868 yilda taniqli britaniyalik diplomat Genri Roulinson Jamoalar Palatasiga yuborgan memorandumida Markaziy Osiyoda bir qator qudratli davlatlar, birinchi navbatda Rossiya va Britaniyaning manfaatlari toʻqnash kelganini dalil tariqasida keltirgan edi.

"Hozirgi vaqtga qadar fikrimiz asosan, birinchi navbatda Rossiyaning Markaziy Osiyodagi pozitsiyasi va yaqin kelajakda Hindiston uchun qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligi haqidagi amaliy fikrlar bilan chegaralanib qoldi. Rossiyaning Hindiston tomon harakati Osiyo xaritasi boʻylab kuzatilsa, ushbu harakatning qamal qilingan qalʼani oʻrab olayotgan armiya mashgʻulotlariga oʻxshashi har bir kishini hayratga soladi", — deb yozadi Roulinson.

Oʻsha vaqtda mintaqada arzon resurslar, birinchi navbatda paxtaga katta qiziqish qarama-qarshiliklarga sabab boʻlgan. Bundan tashqari, Rossiya va Britaniya uchun Markaziy Osiyo bufer vazifasini bajargan — bir tomondan Hindistonni — Britaniya imperiyasi tojining eng qimmatbaho olmos toshini, ikkinchi tomondan — Rossiya imperiyasining janubiy qismi (mintaqa kam himoyalangan, biroq nisbatan boy va mamlakatning turli qismlari uchun muhim) himoyalagan.

Asta-sekin Markaziy Osiyo uchun kurash toʻxtadi; bunga Rossiya imperiyasining kuchi zaiflashishi, keyinchalik esa Ikkinchi jahon urushidan soʻng — Britaniya imperiyasining tarqalishi sabab boʻldi.

Rus ayigʻi, Xitoy ajdahosi va Amerika burguti

Sobiq sovet ittifoqi tarqalib ketgach amerikaliklarning Osiyo yoʻnalishida harakati faollashdi, 2000-yillarda mintaqada bir necha yirik derjavalarning qiziqishlari bir nuqtada jamlandi.

2001 yilda Afgʻonistonda kampaniya boshlangach AQSH yana bu hududga eʼtiborni qaratadi. Avvaliga mintaqadan Pandjsherda harbiy qoʻshinlarni qoʻllab-quvvatlash maqsadida logistika sifatida foydalanilgan; keyinchalik Vashingtonning bevosita ishtirokida "demokratiya tranziti" boshlanib, u Qirgʻizistonda 2005 yilda "Lola inqilobi" bilan yakunlandi.

Qoʻshma shtatlarning Markaziy Osiyo davlatlariga qiziqishi tushunarli holat. AQShning ikki asosiy geosiyosiy raqiblari — Rossiya va Xitoy mintaqaga juda yaqin. Donald Tramp yaqinda bu ikki davlat iqtisodiyotlarini zaiflashtirishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻydi.

Axir Amerika yetakchisi joriy yil fevral oyida harbiy qoʻshinlarni Iroqdan Afgʻonistonga oʻtkazish toʻgʻrisidagi qarorni bekoriga qabul qilgani yoʻq.

Kuchli Osiyo davlatlari uchun mintaqa kapitalni keng koʻlamda eksport qilish uchun jozibador joyga aylandi. Xususan, Janubiy Koreya Oʻzbekiston iqtisodiyotiga oʻn milliardlab dollar investitsiyalarni kiritdi.

Biroq, bu mintaqada asosiy siyosiy va iqtisodiy maqsadlar Xitoyga tegishlidir.

Xitoy Markaziy Osiyo orqali Yevropa bozorlariga toʻgʻridan-toʻgʻri chiqish boʻyicha "Bir kamar-bir yoʻl" strategik loyihasini amalga oshirishni  istaydi va bu uchun hech qanday mablagʻni ayamayapti.

2001-2013 yillarning oʻzida Xitoy 5 ta mintaqadagi respublikalar (Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Oʻzbekiston, Turkmaniston, Tojikiston) bilan tashqi savdo aylanmasini 1,8 milliarddan 50 milliard dollarga oshirdi.

Bu davlatlarning iqtisodiyoti Xitoy bozoriga yoʻnaltirilgan. Xususan, Turkmaniston davlatda qazib olinadigan gazning 60 foizini Xitoyga joʻnatadi. Qozogʻistonda Xitoy investorlari neft qazib olish sohasining toʻrtdan bir qismidan koʻprogʻini nazorat qilmoqda. Qirgʻizistonda davlat qarzining 40 foizi Xitoy hukumati Eksport-import bankiga toʻgʻri keladi, shuningdek koʻplab loyihalar xitoylik ishbilarmonlarining puliga amalga oshirilmoqda.

Rossiya ham Markaziy Osiyoda oʻz taʼsirini saqlab qolmoqchi. Bu yerda umumiy madaniy aloqalar va harbiy-diplomatik sheriklik muhim oʻrin tutadi. Moskva ishining sifatli namunasi ikki global loyiha — Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkilotlari (ODKB) va Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEAES).

Oxirgisi Xitoy investitsiyalariga muqobil sifatida xizmat qilsa (Rossiyaning yirik bozoriga imtiyozli shartlarda kirib borish — bu koʻplab davlatlar uchun iqtisodiy jihatdan jozibador istiqbolga ega), ODKB esa — Amerika harbiy kuchlariga teng muvozanatdir.

Shunga qaramay, mintaqaning barcha davlatlari bu uyushmalarga aʼzo emas.

1992 yilda bunday uyushmani tashkil qilish boʻyicha tashabbus bilan chiqqan davlatlardan biri boʻlgan Toshkent, 2012 yilning yozida ODKBdan chiqib ketadi. Shuningdek, uning tarkibida Turmaniston yoʻq. Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga Markaziy Osiyo beshtaligidan faqat Qozogʻiston va Qirgʻiziston kirgan. Boshqalar hozircha ushbu formatning afzalliklari haqida oʻylamoqda.

Markaziy Osiyoda koʻplab manfaatlar mavjud

Markaziy Osiyoda har bir davlat turli vektorli siyosatni davom ettirishga harakat qilib, faqat bitta qudratli mamlakat bilan hamkorlikda ishlashni koʻzlashmoqda. Shuning uchun ayrim davlatlar oʻziga xos muvozanatni saqlab qolishga harakat qilmoqda. Masalan, 2018 yil 9 aprel kuni Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev ikkita hujjatni imzoladi. Birinchisi — mamlakat qurolli kuchlarini modernizatsiya qilish. Unda AQSH bilan hamkorlik qilishning muhimligi alohida taʼkidlab oʻtilgan.

"Oʻzbekiston Respublikasi tashqi siyosatining muhim yoʻnalishi Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan oʻzaro manfaatli va koʻp qirrali hamkorlikni rivojlantirishdir… Harbiy-texnikaviy hamkorlik, harbiy taʼlim va kadrlarni tayyorlash sohasida hamkorlikni davom ettirish rejalashtirilmoqda", — deyilgan qarorda.

Ikkinchi hujjat, Tashqi ishlar vazirligining islohotiga bagʻishlangan, unda esa Rossiya bilan strategik harbiy-texnikaviy hamkorlik muhimligiga urgʻu berilgan.

Markaziy Osiyodagi vaziyat rivojlanishi mumkin boʻlgan stsenariylar juda koʻp: birlashgan markaz va hamkorlikdan qizgʻin geosiyosiy qarama-qarshiliklar maydonigacha.

Mintaqaning kelajagi koʻp jihatdan mahalliy siyosatchilarning ehtiyotkorligiga va ularning muvozanatli qarorlariga bogʻliq, biroq eng muhimi — shaxmat taxtasidagi eng kuchli figuralar oʻzaro til topishiga borib taqaladi.

Asosiy mavzular