04:04 29 Oktyabr 2020
Efir
  • RUB136.11
  • EUR12285.78
  • USD10359.88
Siyosat
Havola olish
68120

Oʻttizinchi sentyabr kuni Rossiya qurolli kuchlari Suriyada operatsiya boshlaganiga besh yil toʻldi. Ushbu sana arafasida Suriya prezidenti Bashar Asad RIA Novosti XAAga katta intervyu berdi.

Suriya prezidenti Bashar Asad nashrga bergan intervyusida oʻz mamlakatida urush yakunlangan-yakunlanmagani, rossiyalik harbiylarning qanday harakati uning yodida shunchalik qattiq muhrlangan-ki, u bu haqda hatto, oʻz nabiralariga gapirib berishi, Suriyadagi uzoqqa choʻzilgan mojaroda tub burilish yasagan holatlar va Rossiya hamda Suriyani harbiy-texnik hamkorlik sohasida istiqbolda nimalar kutayotgani xususida soʻzladi. U, shuningdek, Togʻli Qorabogʻda avj olgan ziddiyat sabablari haqida qarashlari bilan boʻlishdi, AQShdagi prezident saylovlari istiqbollariga baho berdi hamda Donald Tramp nomzodi tinchlik boʻyicha Nobel mukofotiga ilgari surilishiga oʻz munosabatini bildirdi.

Prezident Sirii Bashar Asad
Press-slujba prezidenta Sirii Bashara Asada / Sputnik

Bundan tashqari, Suriya yetakchisi, amerikaliklar unga suiqasd uyushtirishi mumkinligi haqida axborotga ega-egamasligiga ham aniqlik kiritdi. Zamonning eng soʻnggi "qaynoq" mavzusi - koronavirus haqida gapirar ekan, Asad, Rossiya vaktsinasi bilan emlangan boʻlarmidingiz, degan savolga javob berdi va suriyaliklarning ushbu preparatga ehtiyoji darajasi haqida soʻzladi. 

- Janob prezident, Suriyada Rossiya tomonidan operatsiya boshlangani besh yilligi nishonlanayotgan ushbu kunlarda intervyuni oʻtkazish imkoniyati uchun sizga katta minnatdorlik bildiramiz. Oradan besh yil oʻtib, Suriyada urush yakun topdi, deya ayta olasizmi?

- Yoʻq, aniq yoʻq. Terrorchilar mamlakatimizning ayrim tumanlarini egallab turar ekan, ular turli xildagi jinoyat hamda qotilliklarni amalga oshirar ekan, urush yakun topmaydi. Meni fikrimcha, ularning rahbarlari mojaro hali uzoq vaqt davom etishi uchun qoʻldan kelgancha harakat qilishadi. Bizga shunday tuyulmoqda.

- Rossiyaliklarning qaysi qahramonliklarini yodingizda, yuragingizda saqlab kelasiz? Sizningcha, ulardan qay biri bu haqda nabiralaringizga aytib berishga loyiq?

- Bunday qahramonliklar bisyor. Ulardan koʻpi yodimda, albatta. Suriya va Rossiya armiyasining beshafqat urushdagi besh yillik hamkorligi davrida, fikrimcha, qahramonlik - kollektiv aktga aylanmoqda. Bu allaqanday individuallik emas, yoki sizning yodingizda qoladigan bir necha aniq holatlar ham emas. Masalan, agar harbiy uchuvchilar, harbiy kuchlar haqida yodga olinsa, u holda, rossiyalik uchuvchilar oʻz hayotlarini xavf-xatarga qoʻygan holda terrorchilarga qarshi hujum parvozlarini har kuni amalga oshirgan boʻlib, bunda samolyotlarning bir nechtasi terrorchilar tomonidan urib tushirilgandi. Boshqa ofitserlar haqida gapiradigan boʻlsak, ular to hozirgi kunda qadar Suriya armiyasini front ortida emas, balki oldingi pozitsiyalarda qoʻllab-quvvatlab kelishmoqda, ularning ayrimlari shahidlar kabi halok boʻlishdi. Shunday ekan, kunlarning birida, men oʻz nabiralarimga nafaqat qahramonlik, balki urush davomida bizni qardoshlarga aylantirgan armiyalarimizning umumiy qadriyatlari xususida ham hikoya qilib beraman. Oliyjanob qadriyatlar - oʻz ishiga sadoqat, tinch aholini muhofaza qilish, begunohlarni himoyalash. Bu urush haqida koʻp narsalarni gapirish mumkin.

- Ushbu urushda siz uchun tub burilish yasagan davr haqida ayta olasizmi?

- Urush boshlanganiga 10 yildan oshdi, shunday ekan, bir emas, bir nechta burilish nuqtalari haqida aytishim mumkin. Birinchisi 2013 yilda roʻy bergan, biz oʻshanda "An-Nusradan" koʻplab hududlarni, ayniqsa, Suriya markaziy qismida joylashgan tumanlarni ozod qilishga kirishgan edik. Soʻngra, 2014 yilda boshqa yoʻnalishda kutilmaganda amerika qoʻllab-quvvatlovida ISHID jangarilari paydo boʻldi va bir vaqtning oʻzida Suriya va Iroqdagi muhim hududlarni qoʻlga kiritdi. Bu ISHID SAR armiyasini mamlakatning gʻarbiy qismini ozod qilish boʻyicha missiyasidan chalgʻita olgani tufayli, terrorchilar boshqa tumanlarni bosib ola boshlagan bir davr edi. Shundan soʻng, 2015 yilda Suriyaga rossiyaliklarning kirib kelishi yana tub burilish yasagan davr boʻldi, biz birgalikda koʻplab tumanlarni ozod eta boshladik. Rossiyaliklar Suriya armiyasini qoʻllab-quvvatlashga kelgan bir vaqtda, Aleppo sharqiy qismining ozod etilishini yana bir tub burilish yasagan davr deb bilaman. Shu vaqtdan eʼtiboran Suriyaning boshqa hududlari ozod etilishi boshlangan. Bu Alepponing ahamiyati tufayli juda muhim edi, chunki bu lahza keyinchalik Damashqda, soʻngra, yaqinda, Alepponing qolgan qismida, shuningdek, Suriya sharqi va janubidagi boshqa tumanlarda davom etgan hududlarning keng koʻlamli ozod etilishi debochasi edi. Bularning barchasi tub burilishlar boʻladi. Agar ularni bir joyga toʻplasak, barchasi strategik muhim sanaladi, chunki har biri urush borishini oʻzgartirgan.

- Bugungi kunda dolzarb boʻlgan vaziyatlar xususida gaplashsak. Biz hozirda Rossiyada Armaniston va Ozarbayjondagi mintaqaviy mojarolarni kuzatib boryapmiz. Albatta, bu masalada Turkiyaning roli bor. Bu rol yaxshi yoki yomonligi borasida baho bermayman. Ammo Turkiya va Erdogʻanning siyosati haqida savol bermoqchi edim. Soʻnggi yillarda Turkiya oʻz xalqaro taʼsirini oshirishga harakat qilmoqda. Biz Liviyada uning ishtirokini koʻryapmiz, Suriyadagi vaziyatga aralashishga harakat qilmoqda, Gretsiya bilan hududiy bahsi bor, endi esa ochiqdan-ochiq Ozarbayjonni qoʻllab-quvvatlamoqda. Turkiyaning, shaxsan Erdogʻanning bunday hatti-harakati haqida qanday fikrdasiz? Xalqaro hamjamiyat ushbu neo-usmoniylik siyosatiga koʻproq eʼtibor qaratishi kerakmi?

- Ochiq va aniq gapirishga ijozat bersangiz. Erdogʻan Suriyada terrorchilarni qoʻllab-quvvatlaydi, Liviyadagi terrorchilarni qoʻllab-quvvatlaydi, u yaqinda Togʻli-Qorabogʻda Ozarbayjon va Armaniston oʻrtasida boshlangan mojaroning asosiy sababchisi va tashabbuskori edi. Shu bois, uning harakatlari, umuman olganda, xavfli. Turli sabablarga koʻra. Birinchidan, chunki bu harakatlar - ekstremistik, terroristik tashkilot sanalgan "Musulmon birodarlar" liniyasini takrorlaydi. Ikkinchidan, Erdogʻan oʻzining Turkiya ichidagi harakatlari, ayniqsa, Suriyadagi ISHID bilan boʻlgan janjalli aloqalaridan jamoatchilik fikrini chalgʻitish uchun turli mintaqalarda urush boshlaydi. ISHID amerika HHK panohida Turkiya orqali suriya neftini sotganini hamma biladi, tabiiyki, turklar neft savdosida ishtirok etishganini ham. Uning maqsadi shundan iborat va bu oʻta xavfli. Xalqaro hamjamiyat bu vaziyatdan xabardor boʻlishi kerakmi yoki yoʻq, degan masalaga kelsak. "Xalqaro hamjamiyat" degan atama haqiqatda unchalik katta boʻlmagan davlatlar guruhini anglatadi: buyuk derjavalar va boy mamlakatlarni. Ularni siyosiy maydondagi obroʻli mamlakatlar, deb atay qolaylik. Shu xalqaro hamjamiyatning aksariyati - Turkiyaning terrorizmni qoʻllab-quvvatlash boʻyicha ishtirokchilaridir. Shu bois, ular Turkiya nima qilayotganini bilishadi, u qilayotgan ishlar bu davlatlarga yoqadi, Turkiya - ushbu regionda ular siyosatini targʻib qilish uchun ularning qoʻlidagi instrumentdir, ular Turkiya orqali bu mintaqada oʻz gʻoyalarini hayotga tatbiq etadilar. Shu bois - yoʻq, biz xalqaro hamjamiyatga tayana olmaymiz. Xalqaro huquqdan umid qilish mumkin edi, ammo u ham yoʻq: bu huquqni amaliyotda tatbiq etilishini taʼminlaydigan institutlar mavjud emas. Shu bois, biz Suriyada faqat oʻzimizga va doʻstlar koʻmagiga tayanishimizga toʻgʻri kelmoqda.

- Togʻli-Qorabogʻdagi mojaro boʻyicha bir holatga aniqlik kiritsangiz. Avvalroq, Suriyada jang qilgan uyushmalar terrorchilari Armaniston-Ozarbayjon mojaro hududiga oʻtkazilayotgani haqida xabarlar tarqaldi. Siz buni tasdiqlay olasizmi? Jangarilar Suriyadan oʻsha joyga yoʻl olayotgani haqida maʼlumotlarga egamisiz?

- Biz buni aniq tasdiqlay olamiz, ammo bizda dalillar mavjudligi uchun emas. Baʼzida dalillar boʻlmaydi, ammo shunga ishoralar boʻladi. Turkiya Suriyada turli mamlakatlardan kelgan terrorchilardan foydalangan. U Liviyada ham shu metodlardan foydalandi – u yerda Suriyadan, ehtimol, boshqa davlatlardan ham terrorchilarni ishlatdi. Shu bois, u Togʻli Qorabogʻda ham shu metodlardan foydalangani dalillarni talab qilmaydi, katta ehtimol bilan bu shunday, boya aytganimdek, aynan Turkiya shu muammoga olib keldi va ushbu mojaroni boshladi: u shuni qoʻllab-quvvatladi. Turkiya nimagadir erishmoqchi edi va u oʻsha metodlardan foydalanmoqchi. Biz uning Suriya va boshqa mamlakatlardan boʻlgan terrorchilarni Togʻli Qorabogʻda ishga solganligini ayta olamiz.

- Keling, mamlakatlarimiz oʻrtasidagi xalqaro munosabatlarga oʻtamiz. Prezident Putin bilan qandaydir muloqot yoki uchrashuvlar rejalashtirilganmi?

- Biz doimo aloqadamiz, asosan, telefon orqali, biror voqea yuz bersa yoki muloqotga ehtiyoj boʻlsa telefonlashamiz. Albatta, bu muloqotimiz davom etadi, va albatta, kelajakda uchrashamiz, ammo bularning barchasi Suriyadagi siyosiy vaziyatga bogʻliq. Xabaringiz bor, hozirda butun dunyo koronavirus pandemiyasi tufayli falaj bir holatga kelgan. Shu bois, yaqin vaqtlar oraligʻida, bizning suhbatlarimiz, telefon orqali kechadi, deb oʻylayman.

- Suriya uchun yangi kreditlar, yangi qarzlar haqidagi masalani koʻtarishni rejalashtiryapsizmi?

- Hozirgi iqtisodiy holatimizda kreditlar uchun murojaat qilishni muhim, deb hisoblaymiz, ammo bir vaqtning oʻzida, bu kreditlarni qoplashga imkoniyat boʻlmasa, bunday qadamni qoʻyish nojoiz. Aks holda, bu iqtisodiyot uchun gʻoyatda ogʻir yukka aylanadi, bunday omillarni inobatga olish zarur. Biz kreditlar haqida oʻylayapmiz, bu borada rossiyalik hamkasblar bilan ham muhokama qilgan edik, ammo bu haqda jiddiy soʻz ochishdan oldin, amaliyotda bunday qadamni tashlashga tayyorlanib olish lozim.

- Yaqinda Rossiya delegatsiyasi, jumladan, bosh vazir oʻrinbosari Borisov Suriyaga tashrif buyurdi. Suriya S-400 singari zenit tizimlarini xarid qilishga qiziqishi bildiradimi? Yoki qoʻshimcha S-300larga ehtiyojmandmi?

- Ikki yilcha oldin biz armiyamizni modernizatsiyalash boʻyicha rejamizni amalga oshirishni boshlagan edik, hech kimga sir emas, biz ushbu modernizatsiya ishlarini Rossiya mudofaa vazirligi bilan hamkorlikda amalga oshirishni xohlaymiz, nega deganda, bir necha oʻn yilliklar davomida bizning armiya toʻliq Rossiya qurol-aslahalariga tayanib kelmoqda. Ammo bizning ustuvorliklarimiz bor, bu yerda gap raketalar haqida ham emas. "Yerdagi" jang haqida toʻxtalar ekanmiz, ayni vaqtda boshqa ustuvorliklar ham boʻlishi mumkin. Bizning keng koʻlamli rejamiz bor, ammo biz ustuvorliklarga mos ravishda harakat qilmogʻimiz lozim. Odatda, harbiy rejalarimiz tafsilotlari haqida gapirmaymiz, ammo, umuman olganda, taʼkidlaganimdek, bu armiyani har tomonlama modernizatsiyalash bilan bogʻliq.

- AQShdagi prezident saylovlarini kuzatib borayotgan boʻlsangiz kerak. Yangi amerika prezidenti, u kim boʻlishidan qatʼi nazar, Suriyaga nisbatan sanktsiya siyosatini qayta koʻrib chiqishiga umid qilasizmi?

- Biz amerika saylovlaridan prezident emas, korporatsiya rahbari saylanishini kutamiz, nega deganda, direktorlar kengashi mavjud boʻlib, bu direktorlar kengashi: banklar, qurol va neft kompaniyalari va hokazo singari yirik korporatsiyalardan, lobbichilardan iborat. Shu bois, u yerda korporatsiya rahbari saylanadi, uning hech qanday huquqlari, yoki qandaydir qarorlarni qayta koʻrib chiqish vakolatlari boʻlmaydi, u faqat bu qarorlarni ijro etishi kerak. Tramp prezident boʻlganida u bilan aynan shunday holat sodir boʻldi.

- U avval ham koʻp yillar bosh direktor boʻlgan…

- Xuddi shunday! U bosh direktorligicha qoldi. Tramp oʻz siyosatiga amal qilishni va amalga oshirishni xohlagan edi va buning uchun deyarli jazolandi: impichment mavzusi yodingizdami? Tramp saylovlar oldidan aytgan har bir soʻzini ichga yutishga majbur boʻldi. Prezident saylanishini kutish kerak emas, gap bosh direktor haqida boryapti deb aytganimning boisi ham shu. Agar siz siyosatni oʻzgartirish haqida soʻz ochishni istasangiz, unutmangki, sizda xuddi oʻsha direktorlar kengashi bor, u oʻz siyosatini oʻzgartirmaydi. Bosh direktor oʻzgarishi mumkin, ammo kengash eskiligicha qoladi, shunday ekan, hech narsa kutishning keragi yoʻq.

- Bu "direktorlar kengashi"ga kimlar kiradi? U odamlar kim?

- Aytganimdek, bu kengash lobbilar guruhidan iborat, ular oʻzlari istagan narsalarni amalga oshirishadi, ular kongress va boshqalarni, jumladan, ommaviy axborot vositalarini nazorat qilishadi... Boshqacha aytganda, bu AQShda oʻz gʻarazli maqsadlarini amalga oshirish uchun harakat qiladigan turli xildagi korporatsiyalar alyansidir. 

- Tramp Amerika kuchlarini Suriyadan olib chiqish vaʼdasini bergan edi, ammo buni amalga oshira olmadi. Endi uning nomzodini tinchlik boʻyicha Nobel mukofotiga taqdim etishdi. Siz nima deb oʻylaysiz, agar u amerika askarlarini uyga qaytara olsa, tinchlik boʻyicha mukofotni oladimi?

- Uni nomzodi ilgari surildimi?

- Ha.
- Xabarim yoʻq edi. Agar siz tinchlik boʻyicha mukofot nominatsiyasi haqida gaplashmoqchi ekansiz, tinchlik bu faqat qoʻshinlarni chiqarish emas, garchi bu yaxshi va zarur qadam boʻlsa-da. Ammo tinchlik - bu siz yuritayotgan siyosat, sizning hatti-harakatingizda aks etadi. Hududlarni okkupatsiya qilishni toʻxtatish, sizni qoʻllab-quvvatlamagani tufayli xush koʻrilmagan hukumatlarni agʻdarishni toʻxtatish, turli mintaqalarda tartibsizliklarni yuzaga keltirishni toʻxtatish. Tinchlik - bu xalqaro qonunlar va BMT Nizomiga amal qilish. Tinchlik mana shu, shular uchun tinchlik boʻyicha Nobel mukofotini berish kerak. Obama bu mukofotni oldi, vaholanki, u endigina saylangan va hali hech narsa qilmagan edi. Uning oʻsha vaqtdagi yagona yutugʻi u Oq uyga koʻchib oʻtganidan iborat edi. Va unga Nobel mukofotini berishdi. Fikrimcha, Trampga ham shunga oʻxshash bir holat uchun bu mukofotni berishlari mumkin. Nima uchun, bilmayman. Ammo tinchlik uchun emasligi - bu aniq.

- Yaqinda Tramp sizni oʻldirishga buyruq bermoqchi boʻlganini, ammo oʻsha paytdagi Pentagon rahbari Mettis uni bundan qaytarganini tan oldi. Bu haqda bilganmisiz? Qandaydir choralar koʻrilganmi?

- Qotillik - bu amerikancha ish uslubi, modus operandi, ular bu ishga oʻnlab yillar davomida muntazam qoʻl urib keladilar. Hamma joyda, dunyoning har bir burchagida. Bu yangilik emas. Shu bois, turli sabablarga koʻra bunday rejalar har doim mavjud boʻlganligini inobatga olish kerak. Suriyadagi mojaro sharoitida amerikaliklardan shunga oʻxshash narsani kutishimiz kerak. Ular bizning yerimizni okkupatsiya qilishdi, terrorchilarni qoʻllab-quvvatlashmoqda. Bu kutilgan holat. Agar bizda bunday maʼlumotlar boʻlmasa ham, bu aniq boʻlishi kerak. Buni qanday oldini olish mumkin? Gap u yoki bu shaxsga yoki prezidentga nisbatan biron bir aniq ish yoki rejalar haqida emas, balki xulq-atvor haqida ketmoqda.

Agar xalqaro munosabatlarda AQSH oʻz jinoyatlari uchun javobgarlikdan qochib qutula olmaydigan bir muvozanat boʻlmasa, AQShni bu kabi shafqatsiz harakatlar va hujumlardan hech narsa toʻxtata olmaydi. Aks holda, bunday xatti-harakatlar turli hududlarda tobora koʻproq yangi jinoyatlarni keltirib chiqaradi va ularni hech narsa toʻxtata olmaydi.

- Sizga boshqa suiqasdliklar boʻlganmi?  

- Men aniq holatlardan xabardor emasman. Ammo, aytganimdek, bunday urinishlar yoki, aniqroq aytsam, rejalar bor. Faqat qaysi rejalar hanuzgacha dolzarb yoki aytaylik, pauzaga qoʻyilgan, degan savol mavjud. Hech kim bilmaydi.

- Suriyadagi vaziyatga qaytarishga ijozat bersangiz. 2021 yilda yana prezidentlikka oʻz nomzodingizni qoʻyasizmi?

-  Bu haqda gapirish hali erta, oldinda hali bir necha oy bor. Kelasi yil boshida bu masala boʻyicha qaror qabul qilishim mumkin.

- Qiziq. Siz Aleksandr Lukashenkoni inauguratsiya bilan tabrikladingiz. Ehtimol, siz Belarus muxolifatini qoʻllab-quvvatlash maqsadida, Buyuk Britaniya va AQSH tomonidan qoʻllangan siyosiy texnologiyalar va Suriya davlatiga qarshi axborot urushida qoʻllanilgan usullar oʻrtasidagi oʻxshashlikni koʻrmoqdasiz?

- Men prezident Lukashenkoga tabrik yoʻlladim, bu tabiiy hol. Belarusda roʻy berayotgan voqealarga kelsak: ikki mamlakat - Suriya va Belarus oʻrtasidagi oʻxshashlik yoki farqlardan qatʼi nazar, mamlakatda real yoki sunʼiy tashkil etilgan mojaro roʻy berayotganidan qatʼi nazar, Gʻarb – toki u oʻzining butun dunyo boʻylab gegemoniya siyosatini oʻzgartirmas ekan – dunyoning istalgan burchagida ishlarga aralashaveradi. Agar mamlakatingizda qandadir aniq muammo boʻlsa, - uning koʻlami qandayligi mutlaqo farqi yoʻq - Gʻarb baribir aralashadi. Agar bu ichki jarayon boʻlsa, ular buni xalqaroga aylantiradi, bu faqatgina sizning ishlaringizga aralashish uchun qilinadi. Agar sizda muammo boʻlmasa, ular uni yaratish va xalqaroga aylantirish uchun qoʻldan kelgan ishni qiladilar - bu ham, faqat sizning ishingizga aralashish uchun. Bu ularning siyosati.

Shu bois, ish Belarusda aynan nima roʻy berayotganida emas. Har qanday davlatda - Suriyada, Belarusda, sizning mamlakatingizda - oʻziga yarasha muammolar bor. Gʻarbning aralashishga haqqi bormi yoki yoʻq? Bu, biz qarshi turishimiz kerak boʻlgan holat. Endi sizning savolingizga qaytsak. Ha, bu oʻsha hatti-harakat, oʻsha strategiya, xuddi oʻsha taktika. Yagona farqi - ular qoʻllayotgan atamalar va ishlatayotgan sarlavhalarda. Ular Rossiya uchun bir xil, Venesuela uchun boshqa bir xil va Suriya uchun uchinchi xil sarlavhalarni ishlatishadi va hokazo. Yaʼni, gap Belarusda emas, gap Gʻarbning oʻzini tutishi va uning kelajakka strategiyasida, chunki ular Rossiya, Xitoy va dunyodagi boshqa kuchlarning koʻtarilishi ular uchun ekzistentsial tahdidni anglatishini va bunga qarshi turishning yagona yoʻli - bu butun dunyo boʻylab tartibsizliklarni vujudga keltirish deya tushunishadi.

- Koronavirus va uning butun insoniyat uchun oqibatlari haqida tilga oldingiz. Suriya hukumatida kimdir bu virus bilan bemorlandimi? Ehtimol, oʻzingiz?

- Xudoga shukr, yoʻq. Bizning hukumatimizdan kimdir bu infektsiyani yuqtirgan, deb ham oʻylamayman.

- Bu yaxshi. Shaxsan siz Rossiya vaktsinasi bilan emlanishni istarmidingiz?

- Albatta, yuzaga kelgan vaziyatda har bir inson ushbu xavfli virusga qarshi vaktsina olishni xohlardi. Meni tushunishimcha, bu vaktsina hozircha xalqaro bozorda yoʻq, ammo biz Rossiya hukumati bilan u qachon Suriyaga keltirilishi mumkinligini muhokama qilishni rejalashtiryapmiz. Bu juda muhim.

- Ha, Rossiya vaktsina bilan oʻzining xalqaro sheriklariga yetkazib berishga tayyorligini aytgan edi.

- U noyabrda bozorga chiqarilishini aytishgandi.

- Rossiya vaktsinasi postavkasi boʻyicha ariza yuborasizmi?

- Albatta. Bu hozir zarur.

- Qancha miqdorda?

- Hammasi vaktsinaning qancha miqdorda bozorga chiqarilishiga bogʻliq boʻladi. Shuningdek, Suriya Sogʻliqni saqlash organlari bilan bizga qancha kerakligi masalasini muhokama qilish lozim.

- Yaʼni siz Rossiya hukumati bilan batafsil muzokaralarni oʻtkazmoqchisiz?

- Albatta. Xuddi shunday. Suriyada hamma Rossiya vaktsinasiga va u qachon savdoga chiqarilishiga qattiq qiziqish bilan qaramoqda.

- Koronavirus pandemiyasi fonida jamiyatda konstitutsiyani oʻzgartirishga xohish saqlanib qoldimi? Axir pandemiya dunyoda, va tabiiyki siyosat sohasida yangi paradigmani yaratdi. Bu muammolar va Jenevadagi muzokaralar bilan bogʻliq holat konstitutsiyani oʻzgartirish zaruratini shubha ostiga qoʻymoqda. Siz bu haqda nima deysiz?

- Yoʻq, koronavirus va konstitutsiya oʻrtasida hech qanday bogʻliqlik yoʻq. Biz konstitutsiyani 2012 yilda oʻzgartirganmiz va hozirda Jenevadagi muzokaralar davomida muhokama qilyapmiz. Biz taxminan bir oy oldin bir raund muzokaralarni oʻtkazdik. Pandemiya tufayli raundlar orqaga surildi, ammo toʻxtatilgan emas.

Oxir-oqibat, jeneva muzokaralari - bu siyosiy oʻyin, bu suriya jamiyati oʻz diqqatini jamlagan narsa emas. Siriyaliklar konstitutsiya haqida oʻylagan emas, hech kim bu haqda gapirgani ham yoʻq. Ularni biz ishga tushirishimiz lozim boʻlgan islohotlar, hamda ularning ehtiyojlarini qondirish uchun oʻzgartirishimiz lozim boʻlgan siyosat koʻproq oʻylantiradi. Biz hozir aynan shuni muhokama qilyapmiz, biz shuning tashvishidamiz, va hukumatimiz ham aynan shu narsaga oʻz eʼtiborini qaratgan.

- Yaʼni, aytmoqchisizki, Jenevadagi muzokaralar davom ettirilishi kerak, konstitutsiya masalasi kun tartibida va koʻproq muhokama boʻlishi lozim, shundaymi?

- Ha, albatta. Biz buni boshlaganmiz va bir necha haftalar davomida davom ettiramiz.

- Suriya "Oq kaskalar"ga qarshi sud jarayonini oʻtkazadimi? Sizning nazdingizda ular faoliyati xalqaro miqyosda tergov qilinishi kerakmi? Ehtimol, BMT shafeligi ostida? 

- Jinoyat roʻy berganida, pichoq yoki boshqa qurolni emas, balki jinoyatchini sud qilishadi. Ayni holatda "Oq kaskalar" - bu shunchaki terrorizm tomonidan ishlatilgan aslaha, vosita, qurol edi. Ularni Buyuk Britaniya hukumati yaratdi, AQSH va albatta, Frantsiya va boqa gʻarb davlatlari qoʻllab-quvvatladi, Turkiya esa bevosita foydalandi. Bu rejimlarning barchasi - "Oq kaskalar"ning haqiqiy ota-onasidir, shu bois, "Oq kaskalar"dan ham oldin aynan ular javobgarlikka tortilishi lozim. Hozir masala boshqa narsada: xalqaro huquqda buni amalga oshirish uchun instrumentlar mavjudmi? Yoʻq, ular yoʻq. Aks holda, AQSH deylik, Iroq, Yaman va boshqa joylardagi jinoyatlari uchun jazodan qutula olmasdi. Nafaqat AQSH. Frantsiya, Buyuk Britaniya, boshqa davlatlar ham, jumladan, Suriyadagi Qoʻshma Shtatlar ham. Ammo aytganimdek, tegishli qonunlarni harakatga keltira oladigan institutlar yoʻq. Shunday ekan, biz koʻproq aybdorlarga, haqiqiy aybdorlarga, haqiqiy boshqaruvchilarga oʻz diqqatimizni jamlashimiz kerak. Bu esa - gʻarb davlatlari va ularning regionlardagi marionetkalaridir.

- Lekin, ehtimol, "Oq kaskalar"ga nisbatan qandaydir aniq qadamlar boʻlishi kerakdir? Axir ular hamon oʻz faoliyatini davom ettirmoqda?

- Ha, albatta, ular jinoyatchi. Men boshqa narsani nazarda tutganim ham yoʻq. "Oq kaska"ga aylanishdan oldin, ular "An-Nusra" boʻlgan. Bu jinoyatchilarning video va fotosuratlari bor. Ularni Suriyada sud qilish lozim. Ammo siz "Oq kaskalar" toʻgʻrisida tashkilot sifatida gapirar ekansiz, u holda, bu tashkilot Gʻarbda yaratilgan. Undagi odamlar jinoyatchi, ammo "Oq kaskalar" - bu gʻarb instituti, "An-Nusra" bazasidagi ekstremist-terrorchi tashkilot.

- Siz amerika va turk harbiylari Suriyada noqonuniy boʻlib turganini aytasiz. Bunga chek qoʻyish uchun nima qilasiz?

- Bu okkupatsiya. Ushbu holatda biz ikkita narsa qilishimiz kerak: birinchisi - ular okkupatsiya uchun foydalanayotgan bahona, yaʼni terrorchilar, shu oʻrinda "Islom davlati"dan qutulish. Dunyoning aksariyat davlatlari "ID" amerikaliklar tomonidan yaratilgani va ular tomonidan qoʻllab-quvvatlanishini bilishadi, amerikaliklar ularga xuddi boshqa bir amerika kuchlariga singari topshiriq beradilar. Bu bahonadan qutulish lozim, shuning uchun Suriyadagi terrorchilarning yoʻq qilinishi - biz uchun bosh ustuvorlikka ega. Agar amerikaliklar va turklar shundan keyin ketishmasa, oʻz-oʻzidan tabiiy ravishda xalq qarshiligi boshlanadi. Bu yagona yoʻl. Ularni munozara yoki xalqaro huquq chiqib ketishga majbur etolmaydi, chunki bu yoʻq narsa. Qarshilikdan boshqa vosita yoʻq va Iroqda ham xuddi shu holat roʻy bergan. 2007 yilda amerikaliklarni chiqib ketishga nima majbur etgan? Bu iroq xalqi koʻrsatgan qarshilik natijasi boʻlgan edi.

- AQSH va suriya qurdlari oʻrtasida neft qazib olish boʻyicha tuzilgan bitim toʻgʻrisida qanday fikrdasiz? Shu munosabat bilan qandaydir choralar koʻrasizmi?

- Bu talonchilik, va uni toʻxtatishning yagona usuli - bizning hududimizni ozod qilish. Agar buni amalga oshirmasa, hech qanday choralar ularni toʻxtata olmaydi, nega deganda ular talonchilardir. Siz oʻgʻrini uni qamoqqa tiqmasdan yoki u oʻgʻrilikni sodir etishi mumkin boʻlgan hududdan qandaydir izolyatsiya qilmasdan turib, toʻxtata olmaysiz. Bu oʻgʻrilar bilan ham xuddi shunday yoʻl tutish kerak. Ularni mintaqadan quvib chiqish lozim, bu yagona usul. Suriya hukumati holat normallashishi uchun Suriyaning har bir qismini nazoratda ushlashi darkor.

- Idlibdagi vaziyatni qanday baholaysiz? Suriya u yerdan terrorchilarni quvib chiqish muammosiga qay tarzda yechim topmoqchi? Sizningcha, u yerdagi terrorchilar soni qancha boʻlishi mumkin?

- 2013 yildan biz terrorchilar tomonidan aholisi yoki shaharlarining kattagina qismi nazoratga olingan regionlarga nisbatan muayyan ish metodologiyasini qabul qildik. Biz ularga qurolni tashlash evaziga hukumatdan amnistiya imkoniyatini taqdim etmoqdamiz. Bu Suriyaning koʻplab viloyatlarida ish berdi. Ammo agar tinchlikka intilmasak, biz masalani harbiy yoʻl bilan hal qilishga majbur boʻlamiz, 2013 yildan boshlab ozod etgan barcha hududlarda aynan shunday boʻlgan. Bu metodologiya milliy murosa roʻy bergan va jangarilar suriyaliklar boʻlgan tumanlarga nisbatan qoʻllaniladi. Ammo Idlib - bu boshqa holat: Suriyadagi aksariyat chet ellik terrorchilar aynan oʻsha joyda toʻplangan, shu bois, ular yoki Turkiyaga qarab chekinishlari - ular Suriyaga oʻsha yerda yoki uni hududi orqali kelishgan, - yoki oʻz davlatlariga qaytishlari yoki Suriyada jon taslim qilishlari kerak.

- Yevropaga qaytishyaptimi? 

- Asosan Yevropaga. Ularning ayrimlari Rossiyadan, arab mamlakatlaridan, dunyoning koʻplab davlatlaridan kelishgan. Bu jihodchilarning barchasi jang qilish uchun Suriyaga kelishni xohlagan.

- Hozirda bu hudud nazorat ostida, rus, turk, baʼzan amerikaliklarning hamkorlikdagi operatsiyalari oʻtkaziladigan bir sharoitda. Sizningcha, bu hamkorlik samaralimi? Bu tajribadan kelajakda qay yoʻsinda foydalanish mumkin?

- Yoʻq, men buni oddiy bir sababga koʻra, samarali deb hisoblamayman: agar bu samarali boʻlganida, biz yaqinda Aleppo va Idlibning koʻplab hududlarida harbiy harakatlarni boshlashga majbur boʻlmas edik, chunki turk rejimi terrorchilarni ushbu hududni tark etishga koʻndirib, suriya armiyasi, suriya hukumati va muassasalariga uni nazorat ostiga olishga imkon berishi kerak edi, ammo ular bunday qilmadi.

Har safar ular bir xil majburiyatni oʻz zimmasiga oladilar, ammo berilgan vaʼda va majburiyatlarning birortasini shu vaqtgacha bajarishmadi. Shu bois, men bu hamkorlik samarali boʻldi, deya aytolmayman. Keling, kuzataylik. Ularning terrorchilarga ular shimoldagi Idlib M4 trassasidan ketishlari uchun bosim oʻtkazishga imkoniyatlari bor. Bu ularning Rossiya tomoni bilan tuzilgan oxirgi majburiyatidir, ammo ular buni hozircha bajarganicha yoʻq. Keling, kutamiz va kuzatamiz.

- Isroil bilan dushmanona harakatlarni toʻxtatish maʼnosida muzokaralarni oʻtkazish imkoniyatini koʻrib chiqyapsizmi? Yaqinda baʼzi arab davlatlari amalga oshirgani singari Suriya ham kelajakda Isroil bilan diplomatik aloqalarni oʻrnatishi mumkinmi?

- Bizning bu boradagi pozitsiyamiz toʻqsoninchi yillarda tinchlik muzokaralari boshidanoq aniq edi. Yaʼni oʻttiz yil muqaddam, biz oʻshanda Suriyadagi tinchlik - bu bizning huquqlarimiz haqida deb aytganmiz. Bizning huquqimiz - bu bizning yerimiz. Isroil bilan munosabatlarimiz normallashishi mumkin, qachonki bizga yerimizni qaytarib berishsa. Bu juda oddiy. Isroil shunga tayyor boʻlsa, buning imkoni boʻladi, hozir esa u tayyor emas. U hech qachon tayyor ham boʻlmagan: biz isroil rejimida tinchlik sari bir qadam qoʻyishga tayyor boʻlgan birorta rasmiy shaxsni hech qachon koʻrmaganmiz. Shu bois, nazariy jihatdan ha, ammo amaliyotda hozircha yoʻq.

- Meni boshqa arab davlatlarining Isroil bilan munosabatlari normallashuvi Suriya va Isroil oʻrtasida muzokaralar boshlanishiga turtki boʻladi, deb tuyulgan edi. Ammo, tushunishimcha, bunday muzokaralar yoʻq, shundaymi?

- Mutlaqo hech qanday muzokaralar yoʻq, hech narsa yoʻq.

- Siz qurolli kuchlaringiz kuchaytirilishi haqida aytgan edingiz. Buning uchun qandaydir toʻsiqlar mavjudmi?

- Yirik loyihalar haqida gapirar ekansiz, sizda hamisha toʻsiqlar boʻladi. Ammo siz ularni yengishingiz mumkin. Ilojsiz narsaning oʻzi yoʻq. Baʼzida bu moliyaviy toʻsiq boʻlishi mumkin, baʼzida bu ustuvorliklarga tegishli boʻlishi mumkin, baʼzan esa yerdagi vaziyatga bogʻliq boʻladi. Bu yagona toʻsiq. Qolganida - yoʻq, bizda hech qanday toʻsiq yoʻq. Biz shu yoʻnalishda oldinga harakat qilyapmiz, ammo buning uchun vaqt kerak. Bu vaqtga bogʻliq masala, xolos.

- Ayrim xalqaro oʻyinchilarning aytishicha, koʻplab gʻarb hukumatlari, va ehtimol, biznes uchun Eronning Suriyadan chiqishi  mamlakatning iqtisodiy tiklanishi hamda Suriya hukumat bilan hamkorlik uchun dastlabki shart hisoblanadi. Suriya bunga rozi boʻladimi? Damashq Erondan mamlakatdan ketishni soʻraydimi, agar shunday boʻlsa, qachon?

- Birinchidan, bizda eron kuchlari yoʻq va bu mutlaqo ayon. Ular Suriyani qoʻllab-quvvatlaydilar, qoʻshinlarimiz bilan yerda ishlaydigan, Suriya armiyasi bilan birga boʻladigan harbiy ekspertlarni yoʻllashadi. Keling, aniq bir misolni koʻraylik: bir yilcha oldin amerikaliklar rossiyaliklarga "eronliklarni isroilliklar tomonidan okkupatsiya qilingan Golan tepaliklari chegarasidan 80 kilometrga siljishga koʻndirish" toʻgʻrisida murojaat qilishadi. U yerda eronning hech qanday harbiylari boʻlmagani bilan, eronliklar oʻzlarini juda xush tutishdi, ular: "Yaxshi, eron personali bu liniyadan janubroqda boʻlmaydi", deb javob qaytarishdi. Amerikaliklar, agar shu masalada kelishuv boʻlsa, u holda ular Suriyaning Iroq bilan chegaradagi okkupatsiya qilingan sharqiy qismidan, yaʼni at-Tanfdan qoʻshinlarni chiqarishni maʼlum qilishdi. Ammo hech narsa yuz bermadi, ular (amerikaliklar) ketishmadi. Shunday ekan, Eron masalasi - bu Suriya yerini okkupatsiya qilish va terrorchilarni qoʻllab-quvvatlash uchun bahona. U real maqsadlarni yashirish maqsadida, niqob sifatida ishlatiladi. Ular oʻz aytganini bajarishlari uchun yagona yoʻl - bu Suriya Qoʻshma Shtatlar marionetka-mamlakatiga aylangandagina roʻy berishi mumkin.

Ular ham aslida shuni istaydi. Ularning qolgan barcha gaplari - yolgʻon va uydirma ayblovlardir. Amerikaliklar oʻz hatti-harakatlarini oʻzgartirishni istamas ekan, ular bilan qandaydir masalaga yechim topish imkonsiz, deb oʻylayman.

-Soʻnggi savol. Siz faxrlanadigan narsa? Amalga oshirgan yoki amalga oshirmagan qanday ishingizdan afsuslanasiz?

- Urush davridagimi?

- Prezidentlik lavozimida boʻlgan vaqtingizdagi.

- Bunda siyosat va uning hayotga tatbiq etilishi oʻrtasidagi farqni koʻra bilish lozim. Siyosatga keladigan boʻlsak, avval boshdan biz Suriya xalqiga quloq tutishni istashimizni aytganmiz, shu uchun ham, 2012 yilda konstitutsiyani isloh qildik. Terrorchilarga qarshi kurashmoqchiligimizni aytdik, oradan oʻn yil oʻtib ham bu bilan shugʻullanishda davom etyapmiz. Biz mustaqilligimizni asrab qolishimiz kerakligini aytdik – milliy mustaqilligimizni. Biz bu uchun kurashayapmiz va biz doʻstlar bilan ittifoq tuzishimiz lozim. Bu siyosatga keladigan boʻlsak, meni fikrimcha, biz haq edik. Gʻarbga boʻlgan ishonchsizlik borasida toʻxtalsak, koʻplab frontlarda biz haq edik. Siyosatning amalga oshirilishi haqida aytadigan boʻlsak, gap taktika, shuningdek, ular xato boʻlgan, deyishimiz mumkin boʻlgan koʻplab narsalar haqida bormoqda. Masalan, murosaga urinish holatlari toʻgʻri boʻlganmidi? Men bu haqda aytayotganim boisi, koʻplab hududlarda amnistiya qilingan insonlar qonun boʻyicha yashashni istamadilar. Shu bois, siz buni notoʻgʻri boʻlgan, deb aytishingiz mumkin, ammo aslida murosa bu oʻta muhim qadam boʻlgan edi. Shu bois, biz siyosat bobida nohaq edik, deb oʻylamayman. Hayotga tatbiq etilishi sohasida esa hamma joyda koʻplab xatolar bor, baʼzan bu xatolarga kunda yoʻl qoʻyiladi.

- Janob prezident, bizning vaqtimiz tugab bormoqda. Sizga yana bir bor ochiq va uzoq intervyu uchun tashakkurimni bildiraman! 

- Rahmat! Suriyaga kelganingiz uchun rahmat.

- Sizga katta rahmat.

Asosiy mavzular