09:26 04 Iyun 2020
Efir
  • RUB121.10
  • EUR10637.67
  • USD9554.22
Jamiyat
Havola olish
475 0 0

Oʻzbekistonda bolalar huquqlari boʻyicha vakil Aliya Yunusova Sputnik muxbiriga zamonaviy jamiyat bugun duch kelayotgan eng dolzarb muammolar haqida aytib berdi.

TOSHKENT, 21 may - Sputnik, Dilshoda Rahmatova. Bolalar ombudsmenining lavozimi atigi uch oy oldin tasdiqlandi, ammo shu vaqt ichida huquq himoyachilari koʻplab oilalarga yordam berishga muvaffaq boʻlishdi va nafaqat qonunchilik darajasida, balki keng jamoatchilik ishtirokida hal qilinishi kerak boʻlgan bir qator tizimli muammolarga eʼtibor qaratdilar.

Bolalar qutisi (bebi-boks) va yetim bolalar haqida

Bolalar har tomonlama rivojlangan boʻlib ulgʻayishlari uchun ular ota-onalarining mehr-muhabbatini, ularning ulgʻayishidagi ishtirokini his etishlari kerak, deb hisoblaydi ombudsmen. Shuning uchun bugungi kunda Oʻzbekistonda yetimlarni deinstitutsionalizatsiya qilish toʻgʻrisida masala tugʻilmoqda.

"Biz bugungi kunda koʻplab mamlakatlarda bolalar qutisi kabi amaliyotdan voz kechilayotganiga guvoh boʻlmoqdamiz. Darhaqiqat, uch yoshgacha boʻlgan bola faqatgina ota-onasi tomonidan tarbiyalanishi juda muhim - bu uning hayotidagi eng muhim yillardir. Bu davrda u turli his-tuygʻularni anglashi kerak: onaning mehr-muhabbati, ota-onasining qoʻllarini his qilishi. Shunda uning rivojlanishi chinakamiga toʻla boʻladi", - dedi Aliya Yunusova.

Ombudsmenning soʻzlariga koʻra, Oʻzbekistonda davlat va NNT tomonidan moliyalashtiriladigan 22ta mehribonlik uylari va ijtimoiy qishloqlar mavjud. Bundan tashqari, har bir hududda chaqaloq uyi mavjud. Umumiy hisobda, 2019 yil oxiriga bolalar uyi va internatlarda 2,5 mingdan ortiq bola tarbiyalanmoqda.

«Taʼkidlash joizki, bunday muassasalarda aynan yetim bolalar juda kam - aksariyat voyaga yetmaganlarning ota-onalaridan biri yoki yaqin qarindoshlari bor», - deya taʼkidlaydi huquq himoyachisi.

Asosan, Mehribonlik uylariga qiyin hayotiy vaziyatga tushib qolgan bolalar, masalan, onalari qamoqxonada jazo oʻtayotganlar, olib kelinadi. Ota-onasi respublikani tark etib, oʻzlarini bildirmaydiganlari ham bor.

Ammo, oilada bolani tarbiyalash yoki uni zarur boʻlgan barcha narsalar bilan taʼminlash imkoniyati boʻlmagan holatlar ham yoʻq emas - bu holda ular bolani toʻlaqonli taʼlim olishlari va normal sharoitda shugʻullanishlari uchun internatga  yuboradilar.

Shuningdek, ombudsmen boshqa organlar bilan birgalikda yetim bolalarni uy-joy bilan taʼminlash muammosini hal etish ustida ish olib bormoqda.

"Hozirda Mehribonlik uylari bitiruvchilari na turar joyi va na propiskasi boʻlmagan qiyin vaziyatga tushib qolishdi. Bu esa bola huquqlarining buzilishi boʻlib, buning ortida fuqaroning boshqa manfaatlariga putur yetishi ham turadi: masalan, propiskasiz taʼlim olish yoki ish topish juda qiyin, malakali tibbiy yordam olishni deyarli imkoni yoʻq. Bunday oʻspirinlar koʻpincha tanishlari uylarini ijaraga olishadi h yoki yashashga moslashtirilmagan boshqa xonalarda yashaydilar. Biz uchun bu eng dolzarb muammo. Uni tizimli ravishda hal qilishimiz kerak, ota-ona qaramogʻisiz bitta bola ham koʻchada qolib ketmasligi kerak», - deya taʼkidlaydi Yunusova.

Rahm ne darkor qatl

Yosh bolalarga nisbatan zoʻravonlik – pedofiliya, nafaqat oʻzbek jamiyatini tashvishga solayotgan masalalardan biridir. Ijtimoiy tarmoqlarda koʻpincha pedofillarga nisbatan tariqasida щlim jazosini joriy etish toʻgʻrisida munozaralar boʻlib turadi. Ammo, ombudsmenning soʻzlariga koʻra, Oʻzbekiston oʻlim jazosini bekor qilishni koʻzda tutuvchi Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktning Fakultativ protokolini ratifikatsiya qilgan. Mamlakatda oʻlim jazosi umrbod qamoq jazosiga almashtirildi. Biroq, inson huquqlari himoyachilari, aynan yosh bolalarga nisbatan zoʻravonlik uchun jazoni kuchaytirishni maqsadga muvofiq deb hisoblashadi.

"Menimcha, bunday ogʻir jinoyatlar uchun, bola nima boʻlayotganini anglay olmasa, alohida jazo chorasi masalasini koʻrib chiqish zaruriyati mavjud. Bugun bu masala koʻrib chiqilmoqda", - dedi Aliya Yunusova.

Uylanishni xohlamayman - men oʻqishni xohlayman

YUNICEF hisobotiga koʻra, 2018 yilda voyaga yetmagan qizlar orasida nikohlar soni 4787 tani tashkil etdi. 2019 yil boshida Oʻzbekistonda qizlar va oʻgʻil bolalar uchun nikoh yoshi rasman tenglashtirildi - endi 18 yosh. Ombudsmenning soʻzlariga koʻra, Oʻzbekistonda nikoh yoshiga oid masala uzoq vaqt mobaynida muhokama qilinib kelgan. Endi gender tenglikni taʼminlash uchun Oila kodeksida erkaklar va ayollar uchun turmush qurishda huquqlarining tengligi belgilandi.

Ammo har holda, bu maʼsuliyatli qadam ongli ravishda koʻyilishi kerak.

"Agar shahs endi 18 yoshga toʻlgan boʻlsa, u endi bola sifatida emas, balki turmush oʻrtogʻi, boʻlajak ota-ona sifatida bajarishi kerak boʻlgan masalalarni mustaqil ravishda hal qila oladimi? U bu masalalarni hal qilishni qanchalar oʻz zimmasiga olishi mumkin? Biz bugun 18 yoshni oila qurish uchun majburiy emas, balki minimal yosh boʻlganligi haqida gapirmoqdamiz. U juda boʻlsa bir yilga qisqartirilishi mumkin, ammo undan ortiq emas", - deydi Ombudsmen.

Aliya Yunusovaning fikriga koʻra, yoshlar maktabni bitirgach birinchi navbatda maʼlumot olishlari kerak. Afsuski, uning taʼkidlashicha, maktabni tugatgach, koʻplab qizlar universitetga kirishni xohlamaydilarda, darhol turmushga chiqib, oilaviy tashvishlarga shungʻishadi.

Keyinchalik, bu er-hotin va ota-onalar oʻrtasidagi nizolarga sabab boʻladi: " vaʼda bergansiz", "buni qilmadiz", "u oʻqiydi", "men oʻqishni xohlayman", " siz oʻqimoqchimisiz, unda ajrashamiz".  Bunday holat oilaga tahdid solmoqda va nafaqat ota-onalarning oʻzlari, balki ularning farzandlari ham bundan aziyat chekmoqda.

Yangi turmush qurganlar maʼlumoti va kasbi boʻlsa, ular jamiyatda oʻzlarini ishonchli his qilishadi, ularning munosabatlari yanada mustahkam, bu esa bola tugʻilishi va tarbiyasiga jiddiy taʼsir qiladi.

"Albatta, shunday konservativ oilalar ham bor, unda ota-onalari faqatgina aytganlarini bajarib yuradigan, maʼlumoti yoʻq kelinni qabul qilishga rozi, va qizning oʻzini ham oliy maʼlumotga intilmayotganini, oʻzini uy bekasi rolida koʻrishini tushunamiz ham. Oʻqishga intilishga faqatgina pul topish ilinji nuqtai nazaridan qarab boʻlmaydi - koʻp odamlarga shunchaki kasbga ega boʻlish va jamiyat va davlatga foyda keltirish juda muhimdir", - davom etadi Yunusova.

Bolalar oʻzlariga suiqasd qilmoqda. Nima uchun?

Oʻz joniga qasd qilish - psixologlar, ijtimoiy xizmatchilar, ota-onalar va oʻqituvchilar duch keladigan yana bir oʻtkir muammo va ijtimoiy halokat. Asosiysi, bolaning intilishlarini tushunish va bezovta qiluvchi va qoʻzgʻatuvchi omillarni zararsizlantirishga harakat qilishdir.

Koʻpincha oʻz joniga qasd qilgan bola shunchaki qiyin hayotiy vaziyat tufayli psixologik jihatdan singan: bu ota-onalarning tushunmovchiligi, oiladagi yoki tengdoshlari bilan nizolar, maktabda haqoratlar yoki doimiy zoʻravonlik boʻlishi mumkin.

Nima uchun bolalarning oʻz joniga qasd qilishi boʻyicha statistika oshkor qilinmaydi degan savolga javob berayotib, bolalar huquqlari boʻyicha vakil, mamlakatda bir vaqtlar bunday holatlar toʻgʻrisida tez-tez gapirilganini va deputatlardan doim bu muammo haqida soʻrashganini tan oldi.

"Men huquqshunos sifatida bunday maʼlumot yashirilmasligi kerak, deb hisoblayman, lekin birinchi navbatda bu maʼlumotlar ichki ishlar idoralari uchun moʻljallangan. Agarda ushbu mavzuni ommaviy tarzda muhokama qilinsa, bunday xatti-harakatlarga moyil boʻlgan odamlar uchun noqulay muhit yaratilishi mumkin. Asosiysi - yangi holatlarga undamaslik", - deya tushuntirdi ombudsmen.

Zamonaviy madaniyat ham oʻz joniga qasd qilish statistikasiga zararli hissa qoʻshmoqda. Yunusovaning soʻzlariga koʻra, oʻz joniga qasd qilish sahnalari koʻpincha koʻplab filmlar yoki videokliplarda uchraydi, bu esa jamiyat, ayniqsa, yoshlar kayfiyatiga taʼsir etmay qolmaydi.

Zamonaviy voqelikdagi javobsiz muhabbat haqidagi filmlarning aksariyati koʻpincha qahramonning ixtiyoriy oʻlimi bilan yakunlanadi, bu albatta tomoshabinlar ongiga taʼsir qiladi. Rejissyor hayotdagi muammolarni koʻrsatmoqchi boʻladi, ammo natijada stressli vaziyatdan chiqishga sohta koʻrsatma chiqadi.

"Madaniyatda oʻz joniga qasd qilish mavzusini targʻib qilish yoki muhokama qilish mumkin emas, hayotni sevishga minglab sabablarni ham koʻrsatish kerak", - deydi Yunusova.

U er-hotin oʻrtasidagi janjal farzandining oʻz joniga qasd qilishiga olib kelgan vaziyatni esga oladi. Bu masalani oʻrganayotgan mahalimizda, mahallada yana bir fojiali voqea sodir boʻldi.

Bola har qanday arzimas narsa tufayli, masalan, agar unga telefon yoki velosiped sotib olib berishmagan boʻlsa, ayanchli xatti-harakatga qaror qabul qilishi mumkin. Ota-onalar oʻz farzandlariga nisbatan hushyorroq munosabatda boʻlishlari, oʻz vaqtida kerakli choralarni koʻrishlari uchun ularning xatti-harakatlaridagi va kayfiyatidagi oʻzgarishlarni sezishlari kerak. Bolaning doʻsti boʻlish juda muhim, uni qoʻrqitishga yoki tahdidi qilishga harakat qilib boʻlmaydi. Ohirgilari teskari taʼsir koʻrsatishi va oʻnglab boʻlmaydigan oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Koʻp bolali oilalar - oʻtmish sarqiti va yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan hashamat

Sharqda katta oilalar har doim ham boʻlgan. Oʻtgan asrda ham oʻzbek ayollari har biri 10-12tadan bolani dunyoga keltirgan va bu odatiy hol hisoblangan.

"U paytlari 5 farzandi boʻlgan ayol "Onalik shon-sharafi" ordeni bilan taqdirlangan. Agar bola 10 yoki undan ortiq boʻlsa, u eng yuqori darajaga – Qahramon-Ona unvoniga sazovor boʻlar edi. Ammo oʻshanda bolalar bogʻchalari va maktablarga joylashtirish masalalari ham boshqacha boʻlgan. Bugungi kunda vaziyat biroz boshqacha. Koʻp bolali oilalar odatiy maʼnoda endi modada emas. Agar oilada uch yoki toʻrtta bola boʻlsa, buning oʻzi koʻp hisoblanadi", - deydi Aliya Yunusova.

Uning soʻzlariga koʻra, har bir oila va har bir ota-ona oʻzi nechta bolani tarbiyalay olishi, kiyintirishi, poyabzal olib berishi va boqishini oʻzi hal qiladi. Zamonaviy dunyoda oilani rejalashtirish er-xotinlar uchun zarur va muhimdir.

"Endi biz shunday hulosa qilamizki, agar nikoh - erkak va ayolning ixtiyoriy birlashishi boʻlsa, unda bu juftlikdagi har biri turmush oʻrtogʻi oldida, jamiyat oldida, davlat oldidagi oʻz mahsuliyatini bajarishi kerak", - dedi ombudsmen.

Asosiysi, uning fikricha, nikoh institutini mustahkamlash. Er-xotin bir yildan keyin ajrashib, oʻziga yangi turmush oʻrtogʻi topish umuman muammo emasligini ochiqchasiga gapirsa, bu yahshi emas.

"Ammo bola nima boʻladi? Nega u azob chekishi kerak? Ishonchim komilki, birinchi navbatda, ota-onalar oʻz farzandlariga nikohga ongli qarashga va ularni ushbu muhim qadamga tayyorlashlari kerak", - deya xulosa qildi Aliya Yunusova.

Bu nuqtai nazarda, asosiysi, oiladagi bolalar soni emas, garchi koʻp bolali ota-onalar – bu yaxshi, balki kuchli nikoh munosabatlari, deya ishonadi huquqshunos.

Asosiy mavzular