21:41 20 Sentyabr 2020
Efir
  • RUB137.65
  • EUR12194.82
  • USD10295.33
Dunyoda
Havola olish
69020

AQSH gerbi ichiga oʻrnatilgan batareyasiz ishlaydigan ovozni masofaga uzatuvchi moslama kim tomonidan va qanday yaratilgan edi.

Lev Sergeyevich Termen - AQSH millionerlari klubining aʼzosi boʻlgan, ikkita kompaniyaga egalik qilgan, Nyu-Yorkda 99 yil muddatga 6 qavatli uyni ijaraga olgan va eng hashamatli Kadillak sotib olgan. Lekin negadir u sovet fuqaroligidan voz kechmadi.

1896 yil 28 avgustda Sankt-Peterburgda elektrotexnik-muhandis Lev Termen tugʻildi. AQShga Termen eng mashhur ixtirosi tufayli borib qoldi. Bu dunyodagi birinchi elektr musiqa asbobi edi: termenvoks. Bir quti, ikkita antenna, tovushlar qoʻllarning havodagi harakatlaridan paydo boʻladi, deb yozadi RIA Novosti muallifi Olga Bugrova.

© Sputnik / RIA Novosti
Sovetskiy injener-izobretatel Lev Termen

1920-yillarida Termen Yevropa boʻylab gastrollar bilan yurib haqiqiy shov-shuvni chiqardi. U bilan amerikaliklar qiziqib qoldi: bu elektromexanik yana nimalarga qodir?

Uydirma uchun sakkiz yil

SSSRda uning koʻchib ketishiga toʻsqinlik qilishmadi. Vaqti-vaqti bilan Lev Sergeyevichni Nyu-Yorkdagi sovet konsulligiga tushlik paytida yangi doʻstlari va kasblari haqida suhbatlashish uchun chaqirib turishardi. Termen u yerda tez fursatda yaxshi oʻrnashib oldi. AQShda terminvokslar ishlab chiqarilishi yoʻlga qoʻyilishi bilanoq, u "ritm mashinasi"ni va elektrviolonchelni ixtiro qildi (u professional violonchel ijrochisi boʻlgan).

Keyin u tovushli signalizatsiyani ishlab chiqishni boshladi. Uning xavfsizlik tizimi shu qadar muvaffaqiyatli boʻldiki, u Amerikaning ikki yirik qamoqxonalariga oʻrnatildi: Sing-Sing va Alkatrasda. Musiqachi sifatida mashhur edi, muhandis sifatida esa u juda katta hurmatga sazovor boʻldi. Shu tariqa 10 yil oʻtdi. 1938 yilda esa uni yashirincha SSSRga olib ketishdi. Nyu-Yorkdagi kvartirasiga kelib, uni mulat rafiqasi koʻzini oldida olib ketishdi, "Starыy bolshevik" paroxodiga oʻtkizishdi, bir yildan kam vaqt oʻtgach u GULAGda boʻldi. Uni sovet siyosatchisini oʻldirishga urinishda ayblashib, qatagʻon qilishdi. Goʻyoki Termen AQShdan turib aksil-sovetchi astronomlarga radio signal yuborib, ular Isakiyevskiy ibodatxonasida fugas bombasini portlatishlari kerak edi. Ushbu uydirma uchun unga 8 yil berishdi.

“Juchok” oʻrnatilgan burgut

U siyosiy mahbuslar lagerida uzoq qolib ketmadi. Deyarli bir zumda uni boshqa mahbus-olimlar bilan birga turli xil maxfiy ishlanmalar olib boriladigan "sharashka" ga tayinlashdi. Va shunda ham Lev Termen yana oʻzini koʻrsatdi. U dunyoda birinchi boʻlib yashirin kontaktsiz ovozni masofaga uzatuvchi  moslamasi - “juchok” - mikrotoʻlqinli rezonatorni ixtiro qildi. Tarixchi Aleksandr Shirokorad shunday deydi:

"Termen AQShda razvedka xodimi boʻlganmi-yoʻqmi, bu nomaʼlum. Oʻsha paytlari chet elda koʻplab sovet agentlari ishlagan va biz faqat muvaffaqiyatsizlikka uchraganlarini bilamiz. Ammo biz uni “Zlatoust” tizimini ishlab chiqqanligi haqida bilamiz. 1945 yilda ushbu qurilma goʻyoki sovet pionerlari yogʻochdan yasagan AQSH gerbiga oʻrnatildi. Va ular bu gerbni AQShning SSSRdagi elchisiga sovgʻa qilishdi. Amerikaliklar mikrofon va batareyalari yoʻqligini, tarmoqqa hech narsa ulanmasligini qoʻrib gerbni Moskvadagi AQSH elchixonasiga osib qoʻyishdi".

© Wikipedia / Austin Mills
Endovibrator "Zlatoust" Lva Termena

Termen rezonatori elchining xonasida yetti yil davomida ishlab keldi. Barcha suhbatlarni onlayn rejimda roʻpparadagi uydagi davlat xavfsizlik xizmati xodimlari tinglab turgan: u yerda generator va aks ettirilgan signallarni qabul qiluvchi uskuna oʻrnatildi. “Juchok”ni tasodifan aniqlashdi. Bunda amerikaliklarga  britaniyalik olim yordam berdi. Ammo u ham darrov tushunmadi: bu simlar bilan oʻralgan yogʻoch pona ichidagi boʻsh kamera nima boʻlishi mumkin? Hozirda sovet “super-moslama”si oʻrnatilgan AQSH gerbi MRB muzeyida saqlanmoqda.

© Sputnik / Strelnikov
Lev Termen

Asosiy mavzular