Analitika

Olimlar Oltoy qazishmalari turkiy xalqlar tarixiga oydinlik kiritishni muhokama qilmoqda

© Lichnыy arxiv Nikolaya SereginaTyurkskaya ogradka s izvayaniyem epoxi Pervogo kaganata (issledovaniya N.N. Seregina v Severnom Altaye)
Tyurkskaya ogradka s izvayaniyem epoxi Pervogo kaganata (issledovaniya N.N. Seregina v Severnom Altaye) - Sputnik Oʻzbekiston, 1920, 29.11.2021
Oltoy Respublikasining Chemal tumanida Rossiya Ilmiy Jamgʻarmasi (RSF) granti doirasida olib borilgan ekspeditsiya ishlari koʻchmanchi xalqlar tarixining dastlabki bosqichlari xususiyatlarini oʻrganishga qaratilgan.
TOSHKENT, 29 noya - Sputnik. Turkolog olimlar jamoasida turklarning qadimiy tarixini oʻrganish bilan bogʻliq tadqiqotlar faollashdi. Bunga Oltoy davlat universiteti (OltDU) arxeologlari tomonidan olib borilgan qazishmalar sabab boʻldi. Ular Oltoyda Birinchi Turk xoqonligi tashkil etilishidan oldingi davrga oid. ilk turkiy davrga oid marosimlar majmualarini topishdi. Oʻzbekiston, Qozogʻiston va Qirgʻiziston olimlari topilmalar yuzasidan fikr bildirishdi.
Rossiyalik olimlar fikricha, turklarning hozirga qadar oʻrganilgan eng qadimiy yodgorliklari aynan Oltoyda topilgan.
"Bular asosan marosimlar oʻtkazish uchun qurilgan toʻrtburchakli va yumaloq shaklidagi inshootlar boʻlib, ularda dafn marosimi izlari, shu jumladan ot jihozlariga oid buyumlar mavjud", dedi Nikolay Seregin, tarix fanlari doktori, "Katta Oltoy" Oltaizm va turkologiya markazi eksperti. OltDU, qazishmalarni sharhlar ekan
Oltoy Respublikasining Chemal tumanida Rossiya Ilmiy Jamgʻarmasi (RSF) granti doirasida olib borilgan ekspeditsiya ishlari koʻchmanchi xalqlar tarixining dastlabki bosqichlari xususiyatlarini oʻrganishga qaratilgan.
Olim taʼkidlashiga koʻra, ushbu joygan yangi kelgan jamoa mahalliy aholining oʻzagiga aylanadi. "Bizda ushbu yangi kelgan aholi guruhini aniqlashga yordam beruvchi ishonchli dalillar, arxeologik materiallar (oʻziga xos topilmalar) yoʻq. Biz aholining yangi guruhi kelganini koʻrmoqdamiz, lekin ular qayerdan kelib chiqqanini va bu voqea qanday sodir boʻlganini hozircha ayta olmaymiz", - dedi Nikolay Seregin. "Ushbu yangi kelgan guruhning izlari (yozma manbaalarga koʻra, ehtimol oʻsha afsonaviy 500 Ashina urugʻi) arxeologik jihatdan hali qayd etilmagan. Ehtimol, ular Oltoyga koʻchib oʻtishidan oldin kam oʻrganilgan, ular tizimli tadqiqotlar bilan qamrab olinmagan hududlarda yashagan ", - dedi olim.
Maʼlumki, hozirgi Oʻzbekiston hududining bir qismi Birinchi Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. Shu munosabat bilan Oʻzbekiston arxeologlari oltoylik hamkasblar tomonidan olib borilgan qazishmalar materiallari paleobotanika, arxeozoologiya, landshaftshunoslik, manbashunoslik, tarixiy tilshunoslik va DNK kabi uslublar yordamida keng qamrovli va majmuali oʻrganishni talab qilishini taʼkidladilar.
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Milliy arxeologiya markazi direktori Farhod Maqsudovning fikricha, VI asr oʻrtalariga oid majmualar hali ham keng ijtimoiy-madaniy va antropologik yondashuv bilan toʻlaqonli ilmiy izlanishlarni talab qiladi.
“Ashina urugʻi Oltoyga sharqdan kelgan degan versiya bor, ammo bu urugʻning dafn etilganligi haqidagi manbalar Moʻgʻulistonda 7-asr boshlariga toʻgʻri keladi. Xitoy yozma manbalarida ular oʻliklarni yoqib, kullarini shamolda sochganliklari aytiladi. Shuningdek, manbalarda Xitoy imperatori Tayzun Sharqiy Turk xoqonligi shahzodalari orasida marhumlarni yerga koʻmishni boshlanganini koʻrgani va ularni oʻz ajdodlariga munosib boʻlishga daʼvat etgani aytiladi”, — dedi olim.
Oʻzbekiston hududidagi yodgorliklarga kelsak, uning soʻzlariga koʻra, mintaqada 6—8-asrlarga oid bir nechta yakka tartibdagi qabrlar aniqlangan. Keyingi ikki yil ichida Toshkent viloyatida yangi Sungak qabristoni topildi. – Aytishimiz mumkinki, yodgorlikda oʻrganilgan qabrlar katakombalar boʻlib, dafn etish mahalliy anʼanalarga muvofiq amalga oshirilgan. Biroq, arxeologik materiallarda boshqa joydan kelgan aholi guruhi taʼsiri ham seziladi. “Hozirda tadqiqotimiz davom etmoqda va yakuniy xulosalar chiqarilgandan keyin toʻliqroq maʼlumotlarga ega boʻlamiz”, - deya qoʻshimcha qildi Farhod Maqsudov.
Shu bilan birga, Birinchi Turk xoqonligi tarkibiga qisman kirgan Qozogʻiston olimlari ham qozoq choʻllarida qadimgi turkiy madaniy majmuaning shakllanishi jarayoni oʻrta asr boshlarida Yevroosiyo dashtlarining Buyuk kamari etnoijtimoiy-madaniy jarayonlarni oʻrganish uchun dolzarb boʻlib qolayotganini taʼkidladilar.
Qozogʻistonlik arxeolog, tarix fanlari doktori, “Berel” tarixiy-madaniy qoʻriqxona-muzeyi yetakchi ilmiy xodimi Zaynolla Samashevning maʼlum qilishicha, Qozogʻiston Oltoyidagi (Sharqiy Qozogʻiston) Berel qabristonida Paziriq madaniyati yodgorliklarini qazish jarayonida, "Xunn-Syanbey" madaniyatining butun bir qatlami aniqlangan boʻlib, u hali ham davri va etnik-madaniy belgilarini aniqlashtirishni talab qiladi. "Shunga oʻxshash yodgorliklar Rossiyaning Oltoyi hududida, Moʻgʻuliston Oltoyida bor va ularni butun “Katta Oltoy” tarixi kontekstida majmuali koʻrib chiqish kerakligi aniq".
Qirgʻizistonlik arxeologlar ham turkiy davri va xoqonliklarni oʻrganish uchun Qirgʻiziston arxeologik yodgorliklarini Markaziy Osiyo arxeologik maʼlumotlari bilan birgalikda har tomonlama oʻrganish zarur, deb hisoblashadi. Arxeologiya, etnologiya, manbashunoslik va tarixshunoslik kafedrasi mudiri Temirlan Chargʻinov ushbu mavzu shu paytgacha obʼyektiv va subʼyektiv sabablarga koʻra maxsus koʻp qirrali tadqiqot obʼyekti boʻlmagan, degan fikrni bildirdi. “Turkiy davr yodgorliklari keng qamrovli tadqiqot obʼyekti boʻlmagan, davrlar boʻyicha toʻliq xronologik ketma-ketlik va antropologik talqin mavjud emas. Turklarning turar-joylari va manzilgohlarini arxeologik tadqiq qilish bugungi kungacha “boʻsh joy” boʻlib qolmoqda, dedi olim.
Shu bilan birga, tadqiqotchilarning fikricha, keyingi yillarda Qirgʻiziston hududidan qadimiy turkiy yozuvlar, alohida tasodifiy topilmalar, qurol-yarogʻlar, tosh haykallar topilgan. “Aksariyati oldin ilm-fanga maʼlum boʻlmagan 500 dan ortiq tosh haykallar mazmuni, badiiy uslubi va jinsi xilma-xilligi jihatidan turli xildir, – deya qoʻshimcha qildi tarix fanlari nomzodi, arxeolog, “Arxeologiya va etnologiya” kafedrasi katta oʻqituvchisi. nomidagi KNU J. Balasagina Orozbek Soltoboyev.
Olimlar turkiy davr yodgorliklarini har tomonlama oʻrganish bu davrning madaniy xususiyatlari, kelib chiqishi, xronologik davrlarini, shuningdek, oʻsha davrlardagi qoʻshni xalq va davlatlar bilan munosabatlarini oydinlashtirishiga ishonch bildirdi.
Yangiliklar lentasi
0
Avval yangilariAvval eskilari
loader
LIVE
Zagolovok otkrыvayemogo materiala